Dostęp osób prywatnych do broni palnej w wybranych krajach świata - najczęściej stosowane rozwiązania prawne

Janusz Jeziorski

Informacja nr 503


Dostęp osób prywatnych do broni palnej jest we wszystkich omawianych niżej krajach uregulowany ustawowo. Poszczególne legislacje różnią się jednak i to nie tylko w rozwiązaniach szczegółowych, ale także odzwierciedlają różne "filozofie" odnoszące się do kwestii dostępu obywateli do broni palnej. Występują tu zarówno rozwiązania liberalne, dopuszczające (przy ograniczeniach dla pewnych grup osób, typów broni i broni o pewnych cechach) nieskrępowany dostęp obywateli do broni palnej (Stany Zjednoczone), jak i legislacje dopuszczające nabycie i posiadanie broni po uprzednim uzyskaniu pozwolenia odpowiednich organów państwa (Czechy, Francja, Włochy, Hiszpania, Wielka Brytania).
W Niemczech pozwolenie takie może być wydane ze względu na szczególnie uzasadniony powód, a w wielu krajach europejskich pozwolenie takie jest wydawane, o ile nie istnieją określone w ustawie powody do odmówienia wydania pozwolenia. W brytyjskiej ustawie Firearms Act znowelizowanej w 1997 r. prawo do posiadania broni i amunicji uzależnione jest od uzyskania odpowiedniego pozwolenia i ścisłego przestrzegania jego warunków.
Obok legislacji poszczególnych państw istnieją w tym zakresie pewne wspólne rozwiązania regionalne. W 1978 r. podpisana została przez grupę krajów europejskich "Europejska konwencja o kontroli nabywania i posiadania przez osoby prywatne broni palnej". Konwencję tę podpisało 15 państw członkowskich Rady Europy, zaś ratyfikowało - dziewięć.
Sprawy kontroli nabywania i przechowywania broni palnej na terytorium Unii Europejskiej są przedmiotem Dyrektywy 91/477/EEC z dnia 18 czerwca 1991 r. W nawiązaniu do tej Dyrektywy Komisja przedstawiła dwa zalecenia dotyczące Europejskiej Karty Broni Palnej: 93/216/EEC z dnia 25 lutego 1993 r. oraz 96/129/EC z dnia 12 stycznia 1996 r.
Problematyką dostępu osób do broni palnej zajmowała się również Organizacja Narodów Zjednoczonych. Na V sesji Komisji Zapobiegania Przestępczości i Wymiaru Sprawiedliwości ONZ, jaka odbyła się we Wiedniu w końcu maja 1996 r., przedstwiono raport "Measures To Regulate Firearms"1 w którym zaleca się prowadzenie dalszych prac badawczych nad zwiększeniem kontroli produkcji i handlu bronią palną.
W ostatnich latach obserwuje się, że ustawodawstwa wielu krajów dotyczące dostępu osób prywatnych do broni palnej uległy zaostrzeniu. Przykładem są tutaj regulacje meksykańskie, brazylijskie i kanadyjskie. Druga nowelizacja ustawy brytyjskiej Firearms Act z 1997 r. (Firearms (Amendment) Act 1997 No. 2) wprowadza m.in. zakaz posiadania przez obywateli o kalibrach poniżej 0,22 cala.
W wielu innych krajach podejmowane są próby zmiany obowiązującego ustawodawstwa mające na celu ograniczenie dostępu obywateli do broni palnej (np. w Australii). Niekiedy u podłoża takich działań znajdują się reakcje społeczne na tragedie związane z nielegalnym użyciem broni. Zastrzelenie przez 28-letniego mężczyznę grupy 35 turystów w Australii w 1996 r. spowodowało wiece uliczne i kampanię w mediach przeciwko liberalnym przepisom dotyczącym nabywania broni. Skutkowało to dalej podjęciem inicjatywy legislacyjnej zmierzającej do wprowadzenia bardziej restrykcyjnych przepisów w tym zakresie.
Ograniczenia w dostępie do broni palnej są powszechnie uzasadniane (zwłaszcza w mediach) wzrostem przestępczości związanej z jej użyciem, brutalnością napadów oraz ilością ich ofiar. Równocześnie amerykańskie Federalne Biuro Śledcze (FBI) od 1993 r. dokumentuje w swoich raportach odwrotną zależność: ograniczenia przestępczości wraz z liberalizacją przepisów regulujących dostępność broni. W stanach, w których istnieje możliwość noszenia broni dla ochrony osobistej, wskaźnik przestępstw z użyciem przemocy spadł o 22%2. Równocześnie wskaźnik przestępstw z użyciem broni palnej zmniejszył się o 29%, wskaźnik zabójstw o 31%, zaś ilość zabójstw z użyciem broni krótkiej zmniejszyła się o 41%.

Przegląd najczęściej stosowanych rozwiązań prawnych dotyczących dostępu osób prywatnych do broni palnej

We wszystkich krajach omawianych w niniejszym pakiecie, obywatele posiadają prawo dostępu do broni. Dostęp ten jest jednak poddany pewnym ograniczeniom. Przede wszystkim, nie jest dostępna dla osób prywatnych broń zakazana.
Europejska Karta Broni Palnej zalicza do niej m.in. automatyczną broń palną, broń imitującą inne przedmioty oraz amunicję, w tym pociski rozrywające, zapalające i rozpryskowe. W ustawodawstwie czeskim zalicza się do broni zakazanej, broń samoczynną, samopowtarzalną, broń wojskową (z pewnymi wyłączeniami), a także broń śrutową, broń z celownikiem laserowym, noktowizyjnym, z urządzeniami oświetlającymi cel lub broń z tłumikiem. W ustawodawstwie federalnym Stanów Zjednoczonych zakazane jest posiadanie i nabywanie broni, która po usunięciu niektórych jej elementów nie jest wykrywalna przez urządzenia służące do wykrywania metalu albo gdy jeden z głównych elementów broni poddanej prześwietleniu promieniami rentgenowskimi nie wytwarza obrazu właściwego dla tego elementu. W ustawodawstwie kanadyjskim do broni zakazanej zalicza się typowe konstrukcje przeznaczone dla jednostek specjalnych (np. UZI, Steyr AUG, Ingram, H&K SP89, Sterling MK6, MAC 10, Franchi SPAS 12). Zakazane jest również stosowanie w broni tłumików, celowników noktowizyjnych, kolb typu bull-pup, amunicji specjalnej, mechanizmów uderzeniowych odpalających po puszczeniu spustu. W ustawodawstwie brytyjskim katalog broni, której posiadanie przez osoby prywatne jest zakazane zawarty w ustawie z 1968 r. (Firearms Act). Ustawa ta była wielokrotnie nowelizowana i w praktyce zakaz ten dotyczy broni w jaką może być wyposażona policja i wojsko. Druga nowelizacja tej ustawy z roku 1997 wprowadza zakaz posiadania broni przez osoby prywatne o kalibrach 0,22 cala i mniejszych.
W wielu ustawodawstwach wprowadzone są zakazy dotyczące nabywania broni lub uzyskania zezwolenia (pozwolenia) na posiadanie broni. W ustawodawstwie federalnym Stanów Zjednoczonych obowiązuje zakaz nabywania broni śrutowej i karabinów przez osoby poniżej 18 roku życia i innych rodzajów broni (w tym broni krótkiej) przez osoby poniżej 21 roku życia. W Europie zakaz wydawania pozwolenia na posiadanie broni osobom poniżej 21 roku życia obowiązuje m.in. w Czechach i Francji. W Czechach pozwolenie na broń może być wydane osobom powyżej 15 roku życia, o ile posiadanie broni jest związane z ich działalnością sportową. Osobom powyżej 16 roku życia pobierającym naukę w szkołach średnich i zawodowych w których w programie nauczania jest łowiectwo również może być wydana zgoda na posiadanie broni myśliwskiej.
We Francji, za zgodą osób sprawujących opiekę rodzicielską nad osobą powyżej 16 roku życia może być wydane pozwolenie na posiadanie broni - wymagane jest jednak uprzednie pozwolenie na polowanie lub licencja którejś z federacji strzeleckich. We Włoszech zezwolenie na broń może być wydane osobom, które ukończyły 18 lat; w przypadku gdy dotyczy to broni myśliwskiej - zezwolenie takie może być wydane osobie, która ukończyła 17 lat, posiada zgodę opiekuna prawnego i potwierdzone umiejętności posługiwania sie bronią. W Belgii zakazane jest wydawanie pozwoleń na posiadanie i przechowywanie broni osobom poniżej 16 roku życia. Brytyjskie ustawodawstwo przyjmuje dwa główne kryteria ograniczające dostęp do broni: wiek i karalność. Posiadanie jakiejkolwiek broni i amunicji przez osobę poniżej 14 roku życia jest zakazane. Podobnie, całkowity zakaz dotyczy osób skazanych na pozbawienie wolności lub pobyt w zakładzie poprawczym na okres 3 lat lub dłuższy. Nie jest również możliwe nabywanie i/lub wypożyczanie broni przez osoby poniżej 17 roku życia.
Zakaz nabywania broni lub nieudzielenie pozwolenia na posiadanie broni wynikać może także z szeregu innych przyczyn. Najcześciej są przyczyny związane ze zdrowiem lub osobowością danej osoby lub jej działalnościa kryminalną. W prawie federalnym Stanów Zjednoczonych obowiązuje zakaz sprzedaży broni osobom skazanym i oskarżonym o popełnienie przestępstwa zagrożonego karą pozbawienia wolności powyżej 1 roku, uchylającym sie od wymiaru sprawiedliwości, uzależnionym od narkotyków, poddanych leczeniu psychiatrycznemu, osobom o ograniczonej zdolności rozeznania i kierowania swoim postępowaniem a także pozbawionym stopni i funkcji wojskowych.
W ustawodawstwie włoskim obowiązuje zasada, że nie można udzielić zezwolenia na posiadanie broni osobom, które m.in. dokonały dezercji w czasie wojny, nielegalnie posiadły broń i w ciągu ostatnich 2 lat wydarzyły się im ataki epileptyczne.
We Francji nie zostanie udzielone pozwolenie na broń osobom, które zostały m.in. skazane na okres dłuższy niż 3 miesiące za przestępstwa określone w kodeksie karnym, celnym, drogowym a także kodeksie sprzedaży alkoholu. Nie zostanie udzielone pozwolenie na broń niebezpiecznym alkoholikom oraz osobom skazanym za działalność anarchistyczną.
W zakresie przenoszenia lub przewożenia broni istnieje także wiele ograniczeń i wymogów ustawowych. W Stanach Zjednoczonych w prawie federalnym ograniczeniom poddany jest przewóz broni przez osoby prywatne w transporcie lotniczym, a także na terenie parków narodowych. Na terenie amerykańskich obiektów (budynków) państwowych, sądów itp. obowiązuje zakaz posiadania broni. W Unii Europejskiej sprawy związane z przewożeniem broni palnej przez terytorium krajów członkowskich reguluje Europejska Karta Broni Palnej. W stosunku do osób prywatnych obowiązują pozwolenia na transport broni. Konwencja o kontroli nabywania i posiadania broni palnej przez osoby prywatne przewiduje szereg środków i wymogów formalnych związanych ze sprzedażą lub przekazywaniem broni obywatelom zamieszkałym na terenie krajów, które przystapiły do Konwencji. Przewidziany jest tu obowiązek powiadamiania oraz tzw. podwójnego upoważnienia.
W wielu krajach stosowany jest system pozwoleń (zezwoleń) na broń. Najczęściej wydawane są osobne zezwolenia na posiadanie oraz na noszenie broni. W Hiszpanii obok zezwolenia na broń wymagane jest upoważnienie do posiadania i noszenia broni. Zezwolenie to jest wydawane w odniesieniu do niektórych typów broni (broni palnej krotkiej, broni długiej o lufie gwintowanej stosowanej do celów myśliwskich, broni sportowej i pneumatycznej). Zezwolenia na noszenie broni wydawane są m.in. w Meksyku, Hiszpanii, Włoszech, Kanadzie, Belgii i Francji. W Belgii noszenie broni jest możliwe tylko wówczas gdy istnieją potemu powody prawne i dana osoba posiada przy sobie pozwolenie na noszenie broni. We Francji noszenie broni jest zakazane; od tej zasady istnieje jednak szereg wyjątków. Nie wymaga się zezwolenia na przenoszenie broni historycznej, broni gromadzonej w celach kolekcjonerskich, broni myśliwskiej i sportowej. W ustawodawstwie brytyjskim przyjęto zasadę, że pozwolenie wydaje miejscowy komendant policji jeżeli uzna, że: 1) osobie ubiegającej się o pozwolenie można powierzyć broń, 2) nie podlega ona ustawowym ograniczeniom, 3) ma słuszny powód do posiadania broni i 4) nie będzie ona w żadnych okolicznościach stwarzać zagrożenia dla porządku publicznego.
W Czechach istnieje 8 kategorii pozwoleń na broń. Posiadanie pozwolenia na broń nie wymaga dodatkowego zezwolenia na noszenie broni. W zdecydowanej większości przypadków (z wyjątkiem pozwolenia na broń kategorii G, która jest stosowana do ochrony zdrowia, życia i majątku w miejscach publicznych) broń może być przenoszona, ale w sposób uniemożliwiający jej natychmiastowe użycie.
W ustawodawstwie kanadyjskim występuje 6 kategorii broni, spośród których przynajmniej na broń palną ogólnego użytku oraz broń "sankcjonowaną" wymagane są zezwolenia.3 Do nabycia broni palnej ogólnego użytku (strzelby śrutowe, sztucery myśliwskie, karabinki, broń kombinowana) wymagane jest pozwolenie wydawane prze policję (Firearms Acquisition Certificate). Na podstawie tego zezwolenia można nabyć nieograniczoną liczbę egzemplarzy broni. Posiadanie broni "sankcjonowanej" (najczęściej są to półautomatyczne wersje broni wojskowej) wymaga zezwoleń. Zezwolenia wydawane są na posiadanie broni, przenoszenie broni oraz posiadanie jej do ochrony osobistej. W Australii posiadanie, nabywanie i sprzedaż broni regulowana jest przez przepisy stanowe. W niektórych z nich dopuszczona jest sprzedaż broni automatycznej i półautomatycznej.

Organy wydające pozwolenia na broń

W Belgii pozwolenie na przechowywanie broni wydaje policja gminna lub żandarmeria w miejscu zamieszkania, zaś pozwolenia na jej noszenie - gubernator prowincji (w przypadku osób, które nie są stale zamieszkałe w Belgii - Minister Sprawiedliwości i Administracji Bezpieczeństwa Publicznego).
We Francji pozwolenia wydaje prefektura departamentu, w Kanadzie i w niektórych stanach Australii - policja lokalna, a w Hiszpanii Zarząd Główny Gwardii Cywilnej. O ile nie zostało wydane wcześniej takie zezwolenie, w Hiszpanii w celu nabycia broni przez obywateli tego kraju wymagane jest upoważnienie. Obok zezwoleń w Hiszpanii obowiązuje posiadanie karty broni (dotyczy to m.in. karabinów i pistoletów samopowtarzalnych, rewolwerów o podwójnym działaniu, jednostrzałowych karabinów i pistoletów o lufie gładkiej lub gwintowanej). Karty broni wystawiane są przez władze gminne.
We Włoszech pozwolenia na broń palną długą wydaje kwestor (szef policji w prowincji), zaś na rewolwery, pistolety i laski z ukrytym ostrzem - prefekt (zwierzchnik całości sił bezpieczeństwa publicznego w prowincji).
Przepisy brytyjskie stwierdzają, że pozwolenia na posiadanie broni wydaje lokalny komendant policji. Komendant może również wydać pozwolenie na posiadanie przez osobę prywatną broni zakazanej, o ile zostało wydane w konkretnym przypadku upoważnienie Rady Obrony (Defence Council).
W Stanach Zjednoczonych i Meksyku nie ma instytucji pozwolenia na broń.

Procedura nabywania broni

Procedura nabywania broni w poszczególnych krajach jest dość zróżnicowana. W Belgii obok pozwolenia na broń wydawany jest trzyczęściowy karnet. Jedna z jego części (B) dokumentuje "historię" nabycia broni, zawiera wszelkie dane o niej i wraca do organu wydającego pozwolenie. We Francji przy nabyciu broni przesyłana jest poprzez policję do prefektury część druku pozwolenia na broń. W Hiszpanii przy nabyciu broni wystawiane są: zawiadomienie o sprzedaży (sporządzone przez sprzedawcę) oraz świadectwo własności (wystawione przez inspektorat broni). Nabywanie broni w Meksyku wolne jest od wymagań obowiązujących w omawianych krajach europejskich, od nabywcy nie jest wymagany nawet dokument świadczący o jego tożsamości. Natomiast na sprzedawcę nałożony jest obowiązek aby posiadał zezwolenie na sprzedaż osobie prywatnej więcej niż jednej sztuki broni. W zdecydowanej większości krajów broń można nabywać tylko osobiście, ale w niektórych stanach USA i Australii broń można nabyć drogą pocztową.

Kontrola broni palnej

W Belgii prowadzony jest przez Służbę Generalną Centralny Rejestr Broni. We Francji w prefekturach prowadzone są natomiast kartoteki posiadaczy broni. W Czechach istnieje ustawowy obowiązek rejestracji broni. Rejestracji takiej dokonuje okręgowa komenda policji.
W Wielkiej Brytanii nowelizacja ustawy Fireams Act z 1997 r. wprowadziła obowiązek utworzenia centralnego rejestru osób, które starały się o pozwolenie na broń, posiadają pozwolenia oraz którym przedłużono ważność pozwoleń.
We Włoszech prowadzony jest przez departament bezpieczeństwa publicznego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Krajowy Katalog Broni. Obejmuje on wszystkie rodzaje broni jaka została zakwalifikowana jako zwykła broń strzelecka. Każdy model ma własną pozycję katalogową i informację o parametrach technicznych i danych dotyczących jego produkcji. Natomiast każdy egzemplarz broni (z wyjątkiem wojskowej) podlega we Włoszech cechowaniu.
W Brazylii ustanowiony został Narodowy System Broni (SINARAM). Instytucja ta została powołana w ramach Policji Federalnej i do jej kompetencji należy m.in. określanie charakterystyki i cech broni palnej, prowadzenie rejestru broni produkowanej, importowanej i sprzedawanej, zaginięć i kradzieży broni, zmian własności itp. Broń palna podlega obowiązkowej rejestracji i wydawane jest Świadectwo Rejestracji Broni Palnej. Upoważnia ono do posiadania broni w obrębie domu, terenu na którym znajduje sie dom oraz w miejscu pracy, o ile dana osoba jest jego właścicielem lub zarządza w imieniu właściciela. Ogólnokrajowy system rejestracji broni palnej funkcjonuje nie we wszystkich krajach należących do OPEC. System taki nie funkcjonuje np. w Australii.
W Unii Europejskiej zasady nabywania i przechowywania broni palnej, w tym także jej rejestracji reguluje Dyrektywa nr 91/477/EEC z 18 czerwca 1991 r. Na jej podstawie utworzona została Europejska Karta Broni Palnej, która zawiera komplet informacji o egzemplarzu broni i jej posiadaczu.

Przypisy

1. UN, Economic and Social Council, E/CN 15/1996, 14-16 April 1996.
2. Dane cytowane za artykułem redakcyjnym pt. Prawo i broń, "Magazyn Strzelecki Colt", 1/1997(24).
3. Marcin Żelazny, Pozwolenia na broń w Kanadzie, "Magazyn Strzelecki Colt" 3/1994, ss. 4-5.

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1997 r.