Prawo osób prywatnych do posiadania broni w ustawodawstwie brytyjskim

Maciej Nowakowski

Informacja nr 507

Podstawowym unormowaniem dotyczącym posiadania broni palnej przez obywateli Zjednoczonego Królestwa jest ustawa o broni palnej z roku 1968 (Firearms Act 1968). Była ona wielokrotnie nowelizowana - najobszerniejsze poprawki wniosły ustawy z lat 1988 i 1997 (Firearms (Amendment) Act 1988 i 1997). Ustawa reguluje wszelkie kwestie dotyczące posiadania, używania i obrotu bronią i amunicją, tak w odniesieniu do prywatnych posiadaczy, jak i osób z racji zawodu związanych z szeroko rozumianym obrotem bronią, a także klubów strzeleckich. Określa także katalog broni zakazanych. Poza Firearms Act niektóre szczegółowe kwestie związane z bronią palną regulowane są w innych ustawach, w tym regulacjach o zasięgu lokalnym dotyczących Szkocji i Północnej Irlandii. Szczególnie w wypadku tej ostatniej liczne kwestie dotyczące posiadania broni uregulowane są odrębnymi przepisami.
Zawarta w artykule 1 ustawy norma generalna ogranicza co do zasady prawo do posiadania broni i amunicji, uzależniając je od uzyskania odpowiedniego pozwolenia oraz ścisłego przestrzegania jego warunków. O ile ustawa z 1968 roku zawiera daleko idące ograniczenie uprawnień obywateli, to kolejne nowelizacje od lat osiemdziesiątych podążają w kierunku całkowitego zakazu posiadania broni palnej, ustalając zarazem coraz węższy katalog wyjątków od tej zasady.

Wydawanie pozwoleń

Organem wydającym pozwolenia (certificate) na posiadanie, naprawianie, używanie i obrót bronią jest odpowiedni miejscowo komendant (chief officer) policji. Wzór wniosku o wydanie pozwolenia określa w drodze zarządzenia Sekretarz Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. Ustawa przewiduje, że można wymagać, by do wniosku ubiegający się dołączył cztery fotografie oraz nazwiska i adresy dwóch osób, które mogą udzielić mu referencji. Przed wydaniem zezwolenia komendant policji może zażądać od osób udzielających referencji:
- zweryfikowania danych szczegółowych podanych przez ubiegającego się we wniosku, a także jego podobieństwa do złożonych fotografii;
- oświadczeń na piśmie, że nie są im znane żadne okoliczności, które mogłyby stanowić przeszkodę w wydaniu pozwolenia ubiegającemu się;
- wszelkich innych związanych ze sprawą oświadczeń, jakie mogą być wymagane.
Ustawa określa kategorie osób, których prawo do posiadania broni podlega ograniczeniom lub które są go pozbawione już z mocy prawa. Kryteriami decydującymi o tym jest wiek i karalność. Posiadanie jakiejkolwiek broni i amunicji zakazane jest osobom poniżej 14 roku życia, osoby poniżej 17 roku życia nie mogą kupować ani wypożyczać żadnej amunicji ani broni palnej. Noszenie broni bez opieki osoby starszej (tj. mającej ukończone 21 lat) zakazane jest młodzieży poniżej 15 roku życia. Całkowity zakaz posiadania broni obejmuje osoby skazane na kary pozbawienia wolności lub pobytu w zakładzie poprawczym na okres trzech lat lub dłuższy. Osoby skazane na te kary na okres krótszy niż trzy lata nie mogą posiadać broni palnej przez pięć lat po zakończeniu odbywania kary.
Komendant policji wydaje pozwolenie, jeśli uzna, że ubiegający się jest osobą, której można powierzyć broń palną i nie podlega ustawowym ograniczeniom w tym zakresie, ma słuszny powód do posiadania broni i nie będzie w żadnych okolicznościach stwarzał zagrożenia dla pokoju i porządku publicznego. Komendant policji może udzielić także pozwolenia na posiadanie broni z katalogu broni zakazanych, jeśli ubiegający się przedstawi odpowiednie upoważnienie (authority) Rady Obrony (Defence Council). Pozwolenie określa szczegółowo rodzaj broni i warunki, jakich przestrzegać musi jej posiadacz. Wydawane jest na okres trzech lat, zaś po ich upływie może zostać odnowione na tych samych zasadach, jak przy wydawaniu po raz pierwszy. Może ono także zostać odwołane przez komendanta policji przed upływem trzyletniego terminu, jeśli uzna on, że posiadacz nie może dłużej posiadać broni z racji zaburzeń psychicznych lub innych, że posiadanie przez niego broni może stanowić zagrożenie dla pokoju i porządku publicznego lub jest on osobą objętą ustawowymi ograniczeniami prawa do posiadania broni. Pozwolenie na strzelbę wydawane jest na tych samych zasadach, jednak na okres pięciu lat.
Nowelizacja z 1997 roku nakazuje władzom utworzenie centralnego rejestru osób które się starały o pozwolenie na broń, osób posiadających pozwolenia oraz tych, którym ważność pozwoleń przedłużono.
Ustawa przewiduje także możliwość udzielenia tymczasowego zezwolenia na posiadanie broni (police permit) oraz zezwolenia okresowego cudzoziemcowi odwiedzającemu Zjednoczone Królestwo (visitor_s permit).

Zakazane rodzaje broni i amunicji

Katalog broni i amunicji, której posiadanie jest niemożliwe dla zwykłych obywateli (prohibitet weapons and ammunition), zawierała już ustawa z roku 1968. Został on znacznie rozszerzony w drodze kolejnych nowelizacji, szczególnie w roku 1988. Trzeba zaznaczyć, że pojęcie zakazanej broni i amunicji nie wiąże się z ich delegalizacją - ich posiadanie jest prawnie dozwolone, jednak z upoważnienia udzielanego przez Radę Obrony, na podstawie zezwolenia wydawanego przez Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych. W praktyce uniemożliwia to dostęp zwykłych obywateli do szczególnie niebezpiecznych rodzajów broni i amunicji, w tym takich, w jakie wyposażone są - lub mogą być - siły wojskowe i policyjne. W ostatnich nowelizacjach katalog broni i amunicji zakazanych rozszerzał się coraz bardziej, odzwierciedlając dążenie wprowadzenia tą drogą zakazu posiadania wszelkich rodzajów broni palnej. Uwieńczeniem tych działań jest druga w 1997 roku nowelizacja Firearms Act (Firearms (Amendment) Act 1997 No. 2), która zakazuje obywatelom posiadania także broni krótkiej małego kalibru, tj. pistoletów o kalibrze 0,22 cala i mniejszym. Ustawa ta została uchwalona przez Parlament już po wyborach w maju 1997 r., głosami nowej większości laburzystowskiej. Jej wejście w życie oznaczać będzie wprowadzenie w Zjednoczonym Królestwie niemal całkowitego zakazu posiadania broni palnej.
Jeszcze bez uwzględnienia zmian, jakie wprowadzi druga tegoroczna nowelizacja, ustawa zabrania bez upoważnienia Rady Obrony posiadania, nabywania, produkcji, sprzedaży i przekazywania następujących rodzajów broni:
- jakiejkolwiek broni umożliwiającej strzelanie ogniem ciągłym, przy czym za ogień ciągły uznaje się już dwa strzały;
- jakichkolwiek karabinów samopowtarzalnych o kalibrze większym od 0.22 cala;
- jakiejkolwiek samopowtarzalnej gładkolufowej broni palnej nie będącej bronią pneumatyczną lub przystosowanej do amunicji innej niż bocznospłonkowej o kalibrze 0.22 cala, o ile jej lufa jest krótsza niż 24 cale (ok. 62 cm) lub jej długość całkowita (bez części składanych lub łatwo odejmowanych) wynosi mniej niż 40 cali (ok. 102 cm);
- jakichkolwiek rewolwerów innych niż przystosowane do 9 mm amunicji bocznospłonkowej lub ładowanych odprzodowo;
- jakichkolwiek wyrzutni rakiet i moździerzy wystrzeliwujących stabilizowane pociski, innych niż zaprojektowane do wystrzeliwania lin, zastosowań pirotechnicznych lub sygnalizacyjnych;
- jakiejkolwiek broni palnej o lufie krótszej niż 30 cm lub o długości całkowitej (bez części składanych lub łatwo odejmowanych) mniejszej niż 60 cm, o ile nie jest to: broń pneumatyczna, pistolet kalibru 0,22 cala lub mniejszym, broń ładowana odprzodowo lub zaprojektowana do sygnalizacji;
- jakiejkolwiek broni umożliwiającej miotanie szkodliwych substancji w jakiejkolwiek postaci.
W odniesieniu do amunicji, zakaz dotyczy:
- amunicji zawierającej bądź mogącej zawierać jakiekolwiek szkodliwe substancje;
- amunicji rozpryskowej (tzw. pociski dum-dum);
- amunicji eksplodującej w chwili zetknięcia z celem lub tuż przedtem;
- granatów, bomb, rakiet i wszelkich innych tego typu pocisków przystosowanych do wystrzeliwania z jakiejkolwiek broni palnej, eksplodujących w wyżej podany sposób.
Jak już było wyżej wspomniane, ustawa o broni palnej zawiera katalog wyjątków, dopuszczających w szczególnych sytuacjach postępowanie odmienne od przewidzianego w normach generalnych. W odniesieniu do zakazanych broni i amunicji, w razie posiadania zwykłego pozwolenia zezwolenia Sekretarza Stanu nie wymaga następująca broń i amunicja:
- urządzenie do uboju zwierząt (także, gdy osoba uprawniona jest do jego posiadania na innej podstawie niż pozwolenie);
- broń palna służąca do humanitarnego uboju zwierząt - pod warunkiem używania jej jedynie w powyższym celu;
- pistolet służący do zwalczania szkodników - pod warunkiem używania go jedynie w powyższym celu;
- broń palna służąca do rozpoczynania wyścigów na zawodach sportowych - pod warunkiem używania jej jedynie w powyższym celu;
- trofea wojenne zdobyte przed 1 stycznia 1946 r.;
- broń o wartości historycznej lub kolekcjonerskiej, o ile jest ona jedynie eksponowana jako część kolekcji;
- broń i amunicja służąca do usypiania zwierząt - pod warunkiem używania jej jedynie w powyższym celu;
- amunicja rozrywająca - o ile używana jest do legalnego odstrzału jeleni, zwalczania szkodników, humanitarnego uboju zwierząt, odstrzału zwierząt dla ochrony innych zwierząt lub ludzi.

Kluby strzeleckie

Po pierwszej nowelizacji z roku 1997 kluby strzeleckie pozostały jedynym miejscem, gdzie szerzej dozwolone jest przechowywanie broni palnej, a także jej noszenie i używanie. Muszą one uzyskać licencję Sekretarza Stanu oraz prowadzić szczegółowy rejestr przechowywanej broni. Firearms (Amendment) Act 1997 zawiera szczegółowe postanowienia dotyczące wszelkich kwestii związanych z funkcjonowaniem klubów strzeleckich, które dotychczas uregulowane były jedynie wyrywkowo. Regulacje te nie mają jednak bezpośredniego związku z prawem obywateli do posiadania broni, w związku z tym nie będą tu dokładniej omawiane.

Obrót i naprawa broni palnej

Obszerna i szczegółowa część ustawy obejmuje regulacje obrotu bronią palną, jej produkcji, napraw i testowania. Zawiera ona m.in. postanowienia dotyczące koncesjonowania produkcji, sprzedaży i napraw oraz prowadzenia rejestru transakcji. Podobnie jednak, jak w przypadku klubów strzeleckich, uregulowania te nie mają bezpośredniego związku z prawem do posiadania broni i nie będą głębiej poruszane.

Przestępstwa związane z bronią palną

Firearms Act zawiera obszerny katalog przestępstw związanych z bronią palną. Nie został im poświęcony osobny rozdział, lecz są rozrzucone po całym tekście w zależności od ich związku z treścią poszczególnych części. Poniżej znajduje się lista niektórych z tych przestępstw:
- posiadanie broni lub amunicji bez odpowiedniego pozwolenia;
- naruszenie warunków określonych w pozwoleniu;
- handel bronią palną bez koncesji;
- sprzedaż broni osobie, które nie posiada pozwolenia;
- naprawa broni palnej, testowanie jej i wykonywanie podobnych czynności dla osoby nie posiadającej pozwolenia;
- fałszowanie pozwolenia w celu nabycia broni palnej;
- przyjmowanie broni palnej do lombardu,
- skracanie strzelb, przerabianie broni palnej;
- posiadanie lub dystrybucja zakazanych broni i amunicji;
- naruszenie warunków upoważnienia Rady Obrony;
- naruszenie nakazu zwrotu upoważnienia do posiadania zakazanych broni lub amunicji;
- złożenie fałszywych zeznań w celu uzyskania tymczasowego zezwolenia;
- złożenie fałszywych zeznań w celu uzyskania zezwolenia na aukcję broni;
- posiadanie broni palnej z zamiarem zagrożenia życiu lub spowodowania obrażeń;
- użycie broni palnej w celu uniknięcia aresztowania;
- posiadanie broni w czasie popełniania określonych w ustawie przestępstw;
- noszenie broni palnej lub jej imitacji w czasie popełniania zbrodni lub w celu uniknięcia aresztowania;
- noszenie naładowanej broni palnej w miejscu publicznym;
- przechodzenie z bronią przez nieruchomości;
- naruszenie ograniczeń w dostępie do broni dla byłych więźniów;
- dostarczanie broni osobom wyszczególnionym w art. 21;
- nabycie broni przez osobę poniżej 17 roku życia;
- posiadanie broni przez osobę poniżej 14 roku życia;
- podarowanie w prezencie strzelby osobie poniżej 15 roku życia;
- złożenie fałszywych zeznań w celu uzyskania pozwolenia na posiadanie broni palnej;
- odmowa zwrotu odwołanego pozwolenia;
- odmowa wydania broni na polecenie konstabla;
- odmowa wydania dokumentów uprawniających do transferu broni palnej.
W Wielkiej Brytanii posiadanie broni zawsze wiązało się z szeregiem restrykcji i w związku z tym nie było bardzo powszechne. W ostatnich latach jednak, pod wpływem kilku głośnych przestępstw z użyciem broni - a przede wszystkim masakry uczniów w Dunblane - opinia publiczna wymusiła na władzach państwowych wprowadzenie jeszcze ostrzejszych ograniczeń. Presja ta okazała się silniejsza od oporu lobby strzeleckiego i zaowocowała w końcu drugą tegoroczną nowelizacją Firearms Act wymierzoną przeciwko krótkiej broni sportowej i wprowadzającą tym samym w Zjednoczonym Królestwie niemal całkowity zakaz posiadania broni palnej.
Biuro Studiów i Ekspertyz, 1997 r.