Prawo do posiadania i noszenia broni w Stanach Zjednoczonych

Dorota Olejniczak

Informacja BSE nr 514


I

Druga Poprawka do Konstytucji Stanów Zjednoczonych stanowi:
"Dobrze zorganizowana milicja jest niezbędna dla bezpieczeństwa wolnego państwa; prawo obywateli do posiadania i noszenia broni nie może być naruszone."
Druga Poprawka jest konstytucyjną gwarancją prawa indywidualnego (prawa każdego obywatela) do posiadania i noszenia broni.
Ograniczenia wprowadzane przez ustawodawstwo federalne i stanowe nie mogą być podstawą do naruszenia istoty prawa gwarantowanego konstytucyjnie.

II

Na poziomie prawa federalnego wskazać można dwie kategorie podmiotów, uwzględniając różny sposób realizacji praw związanych z posiadaniem broni:
1. - podmioty prowadzące działalność gospodarczą w zakresie produkcji bądź szeroko rozumianego obrotu bronią. Do tych podmiotów odnosi się prawo federalne regulując zasady udzielania zezwoleń (licencji) na prowadzenie działalności i wprowadzając mechanizmy umożliwiające sprawowanie kontroli nad tą działalnością.
2. - indywidualni obywatele. Prawo federalne wprowadza ograniczenia w zakresie posiadania i noszenia broni związane z ochroną pewnych miejsc czy obiektów. Prawo federalne nie zezwala także pewnym kategoriom osób na nabycie czy posiadanie broni. Ponadto, ograniczenia jakim podlegają podmioty wskazane w p. 1 mogą wpływać na realizację praw indywidualnych nabywców.

1) Zezwolenia dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie produkcji i obrotu bronią

Regulacje federalne dotyczą handlu "międzystanowego i zagranicznego", czyli transakcji obejmujących jakieś miejsce w jednym stanie oraz miejsca położone poza tym stanem.
Importem, produkcją, dostarczaniem, sprzedażą broni i amunicji oraz transportem i spedycją w tym zakresie, mogą zajmować się tylko osoby fizyczne, prawne i jednostki organizacyjne, które uzyskały wymagane zezwolenie.
Warunkiem uzyskania zezwolenia jest złożenie odpowiedniego wniosku do Ministra Skarbu. Wniosek powinien zawierać elementy umożliwiające weryfikację dopuszczalności uzyskania zezwolenia. Wnioskodawca wnosi opłatę, której wysokość jest uzależniona od liczby miejsc w jakich prowadzona będzie działalność, rodzaju prowadzonej działalności (import, produkcja) oraz rodzaju broni.
Jeśli wniosek został właściwie wypełniony i uiszczono należną opłatę, minister, w ciągu 45 dni, wydaje zezwolenie. Zezwolenie uprawnia do przewożenia, spedycji, otrzymywania broni i amunicji wymienionej w treści zezwolenia, w handlu międzystanowym i zagranicznym, na czas ważności zezwolenia.
O odmowie wydania zezwolenia (a także o decyzji cofnięcia uprzednio wydanego zezwolenia) minister zawiadamia wnioskodawcę na piśmie podając szczegółowo podstawy odmowy. Na żądanie wnioskodawcy minister ma obowiązek rozważenia swojej decyzji po wysłuchaniu zainteresowanego. W przypadku odmowy zmiany decyzji, wnioskodawca ma prawo, w ciągu 60 dni od daty zawiadomienia o odmowie, odwołać się do sądu.
Jeśli sąd stwierdza, iż nie ma podstaw do odmowy wydania albo cofnięcia zezwolenia - nakaże ministrowi działanie zgodne z wydanym orzeczeniem.
Zezwolenie musi uzyskać także osoba, która zajmuje się kolekcjonowaniem broni.

2) Obowiązek prowadzenia ewidencji działalności objętej zezwoleniem

Minister Skarbu może wydawać regulacje zobowiązujące osoby, które uzyskały zezwolenie na: import, produkcję, dostarczanie broni czy amunicji - do prowadzenia ścisłej ewidencji dotyczącej działalności objętej zezwoleniem, związanej z miejscem prowadzonej działalności (zakładem, przedsiębiorstwem).
Kolekcjoner jest zobowiązany do prowadzenia ewidencji dotyczącej uzyskiwania, sprzedaży albo innego rozporządzenia kolekcjonowaną bronią.
Minister ma prawo żądania wglądu do prowadzonej ewidencji tylko w ściśle określonych przez ustawę przypadkach.
Na osobie posiadającej zezwolenie ciąży obowiązek sporządzenia stosownego raportu, jeśli w ciągu kolejnych pięciu dni dokonane zostaną transakcje, których przedmiotem jest dostarczenie tej samej osobie (indywidualnemu nabywcy) łącznie dwóch albo więcej egzemplarzy broni ręcznej. Raport powinien być dostarczony do urzędu (określonego rozporządzeniem ministra), w dniu dokonania transakcji.
Importer i producent broni mają obowiązek zamieszczać na importowanej (produkowanej) broni oznaczenia identyfikacyjne. Oznaczenia identyfikacyjne podmiotu prowadzącego działalność są określone w zezwoleniu.
Prawo federalne reguluje ponadto kwestie podatkowe związane z handlem międzystanowym i zagranicznym.

3) Regulacje dotyczące przewożenia (transportu) broni

a) zasady ogólne
Prawo federalne nie ogranicza prawa obywateli do przewożenia broni przy przekraczaniu granicy stanu; nie wydaje się więc także żadnego federalnego zezwolenia na przewożenie broni. Wiele stanów, także jednostek terytorialnych, ma swoje własne prawa regulujące warunki przewożenia broni. Prawa stanowe i lokalne nie mogą jednak zakazywać przekraczania granicy stanu osobom posiadającym broń. Niezależnie też od praw obowiązujących w poszczególnych stanach każda osoba ma prawo do przewożenia broni, jeśli w miejscu początkowym i docelowym osoba ta może, zgodnie z obowiązującym na danym terytorium prawem, posiadać i przewozić broń. Broń powinna być rozładowana i umieszczona w zamknięciu. Osoba posiadająca broń przy sobie (lub gdy broń pozostaje w miejscu łatwo dostępnym) musi przestrzegać przepisów stanowych obowiązujących w stanach przez które przejeżdża. W większości stanów broń osobista może być przewożona legalnie, jeśli nie jest załadowana i zostanie umieszczona w zamkniętym bagażu oraz w bagażniku.
Policja nie może, bez nakazu rewizji lub bez zgody osoby, której czynność dotyczy, otworzyć i dokonać przeszukania zamkniętego bagażu jeśli nie ma uzasadnionego podejrzenia, iż w bagażu znajduje się dowód przestępstwa.

b) transport lotniczy
Prawo federalne zakazuje przewożenia broni na pokładzie samolotu. Broń rozładowana i niedostępna dla pasażera podczas jego przebywania na pokładzie samolotu może być przewożona jeśli:
- przed wejściem na pokład pasażer poinformował o tym, że broń znajduje się w jego bagażu,
- bagaż w którym znajduje się broń jest zamknięty, a klucz posiada wyłącznie pasażer zgłaszający bagaż do kontroli,
- bagaż jest przewożony w miejscu niedostępnym dla pasażerów (miejscem tym nie może być pomieszczenie przeznaczone dla załogi).

c) parki narodowe
Generalnie - biorąc także pod uwagę różnice pomiędzy prawami stanowymi - na terenie parków narodowych obowiązuje zakaz noszenia (przewożenia) broni. Osoba, która chce przewieźć broń obowiązana jest zgłosić to strażnikowi przy przekraczaniu granicy parku narodowego. Broń musi być rozładowana, umieszczona w zamkniętym bagażu, w miejscu najmniej widocznym i, w miarę możliwości, rozmontowana. Osoba, która postępuje niezgodnie z przepisami obowiązującymi na terenie parku może być aresztowana.

4) Zakazy odnoszące się do nabywców indywidualnych

Prawo federalne formułuje kilka istotnych zakazów związanych z posiadaniem i noszeniem broni. Prawo zakazuje:
1. sprzedaży broni osobom, które nie ukończyły 18 lat (jeśli chodzi o śrutówkę i karabin oraz przeznaczoną do tej broni amunicję) i lat 21 (jeśli chodzi o inne rodzaje broni, w szczególności dotyczy to broni ręcznej);
2. sprzedaży broni, jeśli sprzedaż albo posiadanie broni przez daną osobę byłyby naruszeniem prawa powszechnego obowiązującego w stanie, w którym dokonywana jest transakcja;
3. sprzedaży lub dostarczania broni osobom, które nie mają miejsca zamieszkania albo siedziby przedsiębiorstwa, z którym związana jest transakcja, w stanie w którym działalność prowadzi osoba sprzedająca lub dostarczająca broń. Zakaz nie dotyczy transakcji dokonywanej zgodnie z prawem obydwu stanów (stanu miejsca zamieszkania czy siedziby zarówno jednej, jak i drugiej strony transakcji).
4. przewożenia albo posiadania broni maszynowej, chyba że chodzi o uprawnione do tego departamenty i agencje rządowe (federalne i stanowe).
5. sprzedaży broni osobom:
- oskarżonym albo skazanym za popełnienie przestępstwa zagrożonego karą pozbawienia wolności powyżej 1 roku,
- uchylającym się od wymiaru sprawiedliwości,
- uzależnionym od narkotyków,
- o ograniczonej zdolności rozeznania i kierowania swym postępowaniem,
- poddanym leczeniu w zakładzie psychiatrycznym,
- przebywającym nielegalnie na terenie USA,
- pozbawionym dyscyplinarnie funkcji wojskowych,
- które zrzekły się obywatelstwa.
Prawo federalne zakazuje produkcji, importu, sprzedaży, spedycji, dostarczania, posiadania, przewożenia, otrzymywania broni, która po usunięciu rękojeści, łożyska, magazynku nie jest wykrywalna przez urządzenia służące do wykrywania metalu, albo gdy jeden z głównych elementów, poddany prześwietleniu promieniami rentgena nie wytwarza obrazu oddającego kształt badanego elementu. Zakazy te nie dotyczą broni objętej certyfikatem Ministra Obrony, Dyrektora Centralnej Agencji Wywiadowczej, Administratora Federalnej Administracji Lotniczej oraz broni produkowanej wyłącznie celem sprzedaży agencjom wojskowym i wywiadowczym Stanów Zjednoczonych. Zakazy nie obejmują także broni wyprodukowanej, importowanej i posiadanej przed wprowadzeniem zakazu, tj. przed 1988 r.

5) Przepisy dotyczące obiektów (budynków) państwowych i sądów

Posiadanie broni na terenie obiektów państwowych (federalnych) jest zabronione. Przez obiekty te rozumie się budynki lub ich części będące własnością albo dzierżawione przez rząd federalny, gdzie regularnie przebywają pracownicy federalni pełniąc funkcje służbowe. Zakaz dotyczy broni, urządzenia, przyrządu, materiału, substancji, której użycie powoduje albo w oczywisty sposób może spowodować śmierć albo poważne uszkodzenie ciała. Zakaz nie dotyczy noża kieszonkowego o ostrzu krótszym od 2,5 cala.
Jakiekolwiek próby wnoszenia broni na teren takich obiektów państwowych są karane grzywną. Świadome wnoszenie albo posiadanie broni na terenie takich obiektów z zamiarem popełnienia przestępstwa jest zagrożone karą więzienia do lat pięciu. Zakaz ten nie dotyczy zgodnego z prawem wykonywania obowiązków służbowych w zakresie nadzoru, ochrony obiektu i wykrywania mogących wystąpić naruszeń prawa. Zakaz nie dotyczy również zgodnego z prawem posiadania broni przez urzędników federalnych albo członków sił zbrojnych.
Informacja o zakazie powinna być zamieszczona przy każdym wejściu publicznym, w przeciwnym razie osoba postępująca wbrew zakazowi nie może zostać ukarana.
Każdy sąd może ukarać osobę za obrazę sądu oraz wydawać regulacje i zarządzenia określające ograniczenia albo zakazy posiadania broni: w budynku będącym siedzibą sądu, w miejscu przeprowadzania postępowania sądowego, na terenie przynależącym do budynku sądowego.

6) Samopowtarzalna broń szturmowa oraz urządzenia zasilające w amunicję o dużej pojemności

We wrześniu 1994 wszedł w życie akt prawny (Public Safety and Recreational Firearms Use Protection Act) zakazujący produkcji, przenoszenia własności i posiadania samopowtarzalnej broni szturmowej (semiautomatic assault weapon). Broń, której dotyczą ograniczenia jest określona poprzez wyliczenie rodzajów broni zakwalifikowanych do tej kategorii - przez wskazanie marek broni.
Tym samym aktem prawnym wprowadzony został zakaz przenoszenia własności oraz posiadania urządzeń zasilających w amunicję dużej pojemności (large capacity feeding device). Przepis wymienia przykładowo urządzenia (dużej pojemności) objęte regulacją - magazynek, taśma, bęben. Zakazy nie dotyczą broni oraz urządzenia zasilającego posiadanego zgodnie z prawem obowiązującym przed datą przyjęcia tej ustawy oraz broni (urządzenia), której dysponentem są uprawnione departamenty i agencje rządowe (federalne i stanowe).

7) "Prawo Brady'ego" (Brady Handgun Violence Prevention Act)

Jest to ustawa dotycząca broni ręcznej, uchwalona 30 listopada 1993 r. Ustawa obejmuje dwie grupy przepisów:
1) o charakterze epizodycznym, których okres obowiązywania zakreślony jest
datami: 28 luty 1994 r. - 30 listopad 1998 r.
2) przepisy, które wejdą w życie nie później niż od dnia 30 listopada 1998 r.
Ad. 1. Obowiązuje pięciodniowy (dotyczy dni pracy) obowiązek oczekiwania, zanim osoba posiadająca zezwolenie w zakresie prowadzenia działalności związanej z handlem bronią może sprzedać, dostarczyć albo przenieść własność broni na indywidualnego odbiorcę nie posiadającego zezwolenia.
Osoba posiadająca zezwolenie:
1) musi otrzymać od indywidualnego odbiorcy oświadczenie. W oświadczeniu należy zamieścić: nazwisko, adres, datę urodzenia, aktualną fotografię nabywcy, opis dokumentu stwierdzającego tożsamość, oświadczenie że nabywca nie popełnił przestępstwa, nie jest oskarżony o popełnienie przestępstwa, nie uchyla się od wymiaru sprawiedliwości, nie jest uzależniony od substancji toksycznych, nie stwierdzono u niego upośledzenia umysłowego, nie skierowano go na leczenie w zakładzie psychiatrycznym, nie jest obywatelem państwa obcego przebywającym nielegalnie na terytorium Stanów Zjednoczonych, nie został dyscyplinarnie zwolniony ze służby wojskowej, nie zrzekł się obywatelstwa Stanów Zjednoczonych. Oświadczenie powinno być opatrzone datą i zawierać stwierdzenie, że zainteresowany ma zamiar nabyć broń od określonej osoby;
2) sprawdza tożsamość osoby składającej oświadczenie;
3) w ciągu jednego dnia od otrzymania oświadczenia powiadamia szefa policji określonego terytorium o miejscu zamieszkania nabywcy i przesyła mu kopię oświadczenia.
Przeniesienie posiadania broni może nastąpić dopiero po pięciu dniach od daty powiadomienia szefa policji o treści oświadczenia (chyba że w tym czasie osoba posiadająca zezwolenie otrzymała od szefa policji zawiadomienie, iż nabywca nie jest uprawniony do otrzymania albo posiadania broni zgodnie z prawem federalnym, stanowym albo miejscowym), albo gdy osoba posiadająca zezwolenie otrzyma od szefa policji zawiadomienie, że otrzymanie i posiadanie broni przez zainteresowanego nie będzie stanowić naruszenia prawa. Szef policji ma obowiązek w ciągu pięciu dni dokonać czynności pozwalających na stwierdzenie czy istnieją przesłanki uniemożliwiające zainteresowanemu nabycie broni.
Jeśli po dokonaniu transakcji osoba posiadająca zezwolenie otrzyma zawiadomienie od szefa policji, iż otrzymanie lub posiadanie broni przez nabywcę stanowiłoby naruszenie prawa federalnego, stanowego albo miejscowego - jest obowiązana udzielić szefowi policji wszelkich informacji o dokonanej transakcji, o miejscu prowadzenia swojej działalności oraz o miejscu zamieszkania (pobytu) nabywcy.
Uzyskane podczas postępowania sprawdzającego informacje nie mogą być wykorzystane do celów innych niż określone w ustawie.
Przepisy dotyczące postępowania sprawdzającego wywołały wiele kontrowersji. Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych w orzeczeniu wydanym 27 czerwca 1997 r. stwierdził, że Kongres - nakładając na szefa policji lokalnej obowiązek przeprowadzenia postępowania sprawdzającego - przekroczył granice kompetencji do stanowienia prawa.
Ustawa zezwala na odstąpienie od wymogu pięciodniowego okresu oczekiwania w określonych sytuacjach:
1) nabywca przedkłada sprzedawcy wydane w ciągu ostatnich dziesięciu dni zaświadczenie szefa policji, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania nabywcy, stwierdzające, że nabycie broni jest uzasadnione zagrożeniem życia nabywcy albo osoby z nim zamieszkującej;
2) nabywca ma zezwolenie stanowe na posiadanie broni, wydane w ciągu ostatnich pięciu lat, a prawo stanu zobowiązuje (przed wydaniem zezwolenia) do sprawdzenia czy osoba, której wydaje się zezwolenie może posiadać broń zgodnie z prawem.
Ad. 2 Przepisy zawarte w tej części Aktu będą obowiązywały po wprowadzeniu narodowego systemu sprawdzania danych dotyczących popełniania przestępstw (national instant criminal background check system).
System ten będzie obejmował wszystkie stany. Jego działanie będzie oparte na zasadzie bezpośredniego transferu danych zawartych w rejestrach kryminalnych poszczególnych stanów.
Założeniem systemu jest umożliwienie i zobowiązanie każdej osoby posiadającej zezwolenie do uzyskania - za pomocą połączeń telekomunikacyjnych albo innych połączeń elektronicznych - informacji pozwalających stwierdzić czy konkretna osoba może posiadać broń zgodnie z prawem. W szczególności chodzi tu o wymienione (Ad. 1) przesłanki negatywne zawarte w treści oświadczeń składanych w czasie obowiązywania przepisów epizodycznych.
Prokurator Generalny będzie miał prawo do żądania od agencji i departamentów rządowych udostępnienia posiadanych przez nie informacji, potrzebnych do uzupełniania systemu danych.
Ustawa nakłada na osobę posiadającą zezwolenie i zamierzającą dokonać transakcji obowiązek:
1) sprawdzenia w systemie danych - czy do przyszłego nabywcy nie odnosi się zakaz sprzedaży broni,
2) uzyskania (poprzez system) numeru identyfikacyjnego,
3) trzech dni oczekiwania od dnia rozpoczęcia sprawdzania danych,
4) sprawdzenia tożsamości nabywcy.
Wyżej wymienione warunki (1 - 4) nie muszą być spełnione jeśli nabywca przedstawi zezwolenie na posiadanie albo nabycie broni, wydane nie wcześniej niż w ciągu ostatnich pięciu lat w stanie, w którym do uzyskania takiego zezwolenia wymagane jest sprawdzenie, że osoba zainteresowana spełnia określone prawem warunki.

Sprostowanie i odwołanie

Jeśli na podstawie danych stwierdzone zostanie, że osoba zamierzająca nabyć broń nie może uczynić tego zgodnie z prawem, jest uprawniona do uzyskania (w ciągu pięciu dni) pisemnego zawiadomienia o podstawie zakazu. Ustawa przewiduje odpowiednią procedurę sprostowania danych objętych systemem.
Ponadto, każda osoba, którą pozbawiono na podstawie danych zawartych w systemie możliwości nabycia broni, może dochodzić swoich praw przed sądem. Może ona wnieść powództwo przeciwko: stanowi, jednostce organizacyjnej odpowiedzialnej za przekazanie błędnych informacji lub za uniemożliwienie przeniesienia własności, Stanom Zjednoczonym - z żądaniem wydania orzeczenia nakazującego sprostowanie błędnych informacji lub z żądaniem zatwierdzenia zamierzonej transakcji.

III. Prawa stanowe

Prawa poszczególnych stanów nie mogą naruszać prawa obywateli do posiadania i noszenia broni. Większość konstytucji stanowych gwarantuje prawo do posiadania i noszenia broni. Poza tym każdy stan ma swoje prawo (ustawę) odnoszącą się do noszenia i posiadania broni. Poszczególne jednostki terytorialne - w obrębie stanu - mogą mieć swoje własne regulacje.
O ograniczeniu prawa do posiadania i noszenia broni (na poziomie regulacji stanowych) można mówić w takim znaczeniu i w takich granicach, w jakich wydanie zezwolenia (w stanach gdzie takie zezwolenie jest wymagane) na noszenie broni zależy od dyskrecjonalnej władzy urzędników. Ta swoboda decyzyjna nie może iść tak daleko aby obywatel spełniający generalne wymagania obowiązującego prawa stanowego, pozbawiony został możliwości uzyskania zezwolenia. Od 1987 roku na Florydzie obowiązuje prawo, które nakłada na organy wydające zezwolenia, obowiązek wydania zezwolenia, jeśli spełnione są warunki jego uzyskania. Regulacja ta zapobiega dokonywaniu przez organy wykonawcze niezgodnej z prawem interpretacji prawa. Prawo Florydy stało się wzorcem dla innych regulacji stanowych. W wielu stanach uchwalono nowe ustawy nakładające obowiązek wydania zezwolenia (po raz pierwszy sformułowany przez prawo stanowe Florydy). W kilku stanach prawo do noszenia broni zostało wprowadzone w drodze rozstrzygnięć sądowych.
W tym kontekście można mówić, iż obecnie 30 stanów, tj. 48% ludności USA - 120 mln Amerykanów, posiada praktycznie niczym nieograniczone prawo noszenia broni. Broń posiada ok. 60 - 65 mln osób, w tym 30 - 35 mln - broń krótką. Rocznie notuje się ok. 2,1 mln przypadków użycia broni w celach obrony.

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1997 r.