Stan zdrowia mieszkańców wsi

Grzegorz Ciura

Informacja nr 593


1. Wstęp

W Polsce na wsi zamieszkuje prawie 40% ogółu ludności kraju. Stan zdrowia ludności zamieszkałej na wsi jest ściśle związany z jej cechami demograficznymi. Szczegółowe dane demograficzne zawarte zostały w informacji „Struktura demograficzna ludności wiejskiej".
Analizując sytuację demograficzną należy zwrócić uwagę na te czynniki, które wpływają na powstawanie określonych potrzeb w zakresie ochrony zdrowia, wywoływanych właśnie czynnikiem demograficznym. Jedną z takich zmiennych są różnice między miastem a wsią w strukturze ludności według wieku.
Wieś charakteryzuje się większym niż w mieście odsetkiem ludności w wieku od 0 do 17 lat (w mieście wynosił on 26,3% ogółu, na wsi 29,7%) i w wieku poprodukcyjnym. W miastach odsetek ludności w wieku poprodukcyjnym wynosił tylko 12,8%, a na wsi 15,4%. Oznacza to, że na terenach wiejskich zamieszkuje proporcjonalnie więcej osób, które ze względu na wiek mają większe „potrzeby zdrowotne"

2. Negatywne wskaźniki zdrowotności

2.1. Umieralność
Ponieważ zdrowie, wg definicji Światowej Organizacji Zdrowia, jest pełnym dobrostanem fizycznym, psychicznym i społecznym a nie jedynie brakiem choroby lub niedomagań, to jest bardzo trudno uzyskać wiarygodne dane opisujące tak zdefiniowany stan zdrowia w dużych populacjach. Najczęściej do pokazania stanu zdrowia dużych grup stosuje się „mierniki negatywne", które mówią o częstości występowania chorób lub ich następstw, są zatem zaprzeczeniem zdrowia. Jednym z takich mierników jest umieralność.
Poniżej przedstawione są dane dotyczące umieralności w Polsce w ostatnich latach z uwzględnieniem miejsca zamieszkania i przyczyny zgonu.

Tabela 1. Umieralność według charakteru miejsca zamieszkania i płci w wybranych latach w okresie 1970-1995 (zgony na 100 tys. ludności)
LataMiastoWieś
OgółemMężczyźni KobietyOgółemMężczyźni Kobiety
1970773830720876960795
19758278947659461044850
1980929102284310821208957
19859741058898111612101022
19909651067871111612301001
199110031112903115112671035
19929741079877111612181013
19939581047876111812081028
19949431024868109811941001
1995941103285810951191999

Źródło: Sytuacja zdrowotna ludności Polski w 1995 r., PZH, Warszawa 1997, s. 25.

Wykres 1. Umieralność według miejsca zamieszkania w latach 1970-1995 (na 100 tys. ludności)

Wykres 2. Umieralność mężczyzn według miejsca zamieszkania w latach 1970-1995 (na 100 tys. ludności)

Wykres 3. Umieralność kobiet według miejsca zamieszkania w latach 1970-1995 (na 100 tys. ludności)

Przedstawione powyżej dane wskazują, że współczynniki zgonów (zgony na 100 tys. ludności) są większe na wsi niż w miastach. W porównaniu z początkiem lat dziewięćdziesiątych współczynniki zgonów zmniejszają się, przy czym nadal utrzymują się różnice w ich wielkości w podziale miasto - wieś. Tendencja ta dotyczy zarówno mężczyzn jak i kobiet.

Tabela 2. Umieralność mężczyzn wg charakteru miejsca zamieszkania i wieku w wybranych latach (zgony na 100 tys. ludności)
Wiek w latachMiasto Wieś
197019801985199019941995197019801985199019941995
0398528982477212916531439418728552459219216321508
1.- 4101716758444613011592816248
5.- 14464034322527525040363431
15 -19758075898480131133112120114109
20 - 34 165185171195163161218263232239205196
35 - 44384487419453437454354528476517491506
45 - 54822116511661179101610246939891058116510821107
55 - 64224523932585263324182432191019052144235723222337
ponad 64698278638623789771586945677974608219775774557346

Źródło: j.w. s. 26

Zgony mężczyzn wg wieku w 1995 r. w mieście i na wsi przedstawia poniższy wykres. Prawie we wszystkich grupach wiekowych liczba zgonów na wsi (na 100 tys. ludności) jest wyższa niż w mieście. Największa różnica w wielkości zgonów wśród mężczyzn dotyczy przedziału wiekowego 15 -19 lat. Współczynnik zgonów na wsi w tym przedziale wiekowym wynosi ponad 57% ogółu. Na podstawie przedstawionych danych można stwierdzić, że w przedziale wiekowym 5 - 34 lat współczynniki zgonów na wsi są znacznie wyższe niż w mieście.

Tabela 3. Umieralność kobiet wg charakteru miejsca zamieszkania i wieku w wybranych latach (zgony na 100 tys. ludności)
Wiek w latach Miasto Wieś
197019801985199019941995197019801985199019941995
0314022191952166814591299327121731883172712841178
1.- 48159484540341038370585344
5.- 14302722211616352924232018
15 -19363238313630524240403537
20 - 34 676157585050756661554847
35 - 44176179172172161163169166155159149144
45 - 54416473448431397391370362393378347353
55 - 641077107211461106987951971847895886837844
ponad 64513755196275582055325358532754706131562654535398

Źródło: jw. s. 26.

Wykres 4. Zgony kobiet wg miejsca zamieszkania w 1995 r. wg wieku

Współczynniki umieralności kobiet w danych grupach wiekowych w podziale na miasto i wieś pokazują, że podobnie jak wśród mężczyzn wieś charakteryzuje się wyższymi wskaźnikami zgonów wśród dzieci (w grupie od 1 do 19 lat), przy czym największe różnice występują w grupie wiekowej1-4 lata. Warto zauważyć, że umieralność niemowląt płci żeńskiej na wsi była niższa niż w mieście. Zjawisko to utrzymuje się od połowy lat osiemdziesiątych.

Tabela 4. Umieralność wg miejsca zamieszkania , płci i wybranych przyczyn w 1995 r. (współczynniki zgonów rzeczywiste oraz standaryzowane na wiek na 100 tys. ludności)
Przyczyny zgonówWspółczynniki rzeczywiste Współczynniki standaryzowane
Miasto WieśMiasto Wieś
MKMKMKMK
Ogółem1032858119299914107991434772
w tym:
Choroby zakaźne i pasożytnicze9494114114
Nowotwory złośliwe237180242147314174288130
w tym:
nowotwory złośliwe tchawicy, oskrzela i płuca792090111022010810
Choroby układu krążenia460451569597673409701437
w tym:
choroba nadciśnieniowa1517193019162324
niedokrwienna choroba serca13872128661806715352
w tym ostry zawał serca1055395451365011437
choroby naczyń mózgowych6473769590679272
miażdżyca134194205284230172262198
Choroby układu oddechowego3624572753226721
w tym:
zapalenie oskrzeli, rozedma, dychawica oskrzelowa1783812257459
Choroby układu trawiennego4429312455283719
w tym marskość wątroby239125269144
Zewnętrzne przyczyny urazów i zatruć10438131351123614232
w tym:
wypadki drogowe pojazdów mechanicznych248389247398
samobójstwa i samouszkodzenia215295225325

Źródło: jw. s. 27.

Wykres 5. Współczynniki rzeczywiste zgonów mężczyzn w 1995 r.

Wykres 6. Współczynniki rzeczywiste zgonów kobiet w 1995 r.

Wykres 7. Współczynniki standaryzowane zgonów mężczyzn w 1995 r.

Wykres 8. Współczynniki standaryzowane zgonów kobiet w 1995 r.

Głównymi przyczynami zgonów ludności Polski są choroby układu krążenia. Z podanych wyżej danych widać wyraźnie, że mężczyźni mieszkający na wsi znacznie częściej niż w miastach umierali na choroby układu oddechowego oraz z powodu urazów i zatruć. Z kolei mężczyźni - mieszkańcy miast charakteryzowali się wyższym wskaźnikiem zgonów z powodu chorób układu trawiennego. Wśród chorób układu krążenia większe, o prawie 1/5, zagrożenie śmiercią u mieszkańców miast stanowił ostry zawał serca.
Kobiety na wsi częściej niż w mieście umierały na choroby układu krążenia, w tym szczególnie duża różnica występowała w zgonach na chorobę nadciśnieniową (o 53%) i miażdżycę. W mieście kobiety znacznie częściej umierały z powodu nowotworów złośliwych i chorób układu trawiennego.

2. 2. Przeciętne dalsze trwanie życia.
Zmiany zachodzące w ostatnich latach w natężeniu umieralności mężczyzn w mieście i na wsi wpłynęły na zmianę w przewidywanej długości życia. O ile jeszcze na początku lat dziewięćdziesiątych przeciętna liczba lat dalszego życia dla mężczyzny w wieku 0 mieszkającego na wsi była większa niż w mieście (wynosiły one odpowiednio 66,85 i 66,62 lat), to w 1996 r. te same wielkości wynosiły 67,75 i 68,35 lat. W latach dziewięćdziesiątych u mężczyzn nastąpiło wydłużenie przeciętnego dalszego trwania życia, wzrost ten był szybszy wśród mężczyzn zamieszkałych w miastach. Przeciętne dalsze trwanie życia kobiet na wsi jest nadal dłuższe niż kobiet mieszkających w mieście.

2.3. Chorobowość szpitalna
Oceny stanu zdrowia społeczeństwa można też dokonywać poprzez analizę natężenia korzystania z usług medycznych. Należy przy tym pamiętać, że elementem wpływającym na tego typu dane jest wielkość podaży tych usług i ich przestrzenna dostępność.

Tabela 5. Chorzy leczeni w szpitalach ogólnych w Polsce w latach 1980-1995 wg miejsca zamieszkania (współczynniki na 10 tys. ludności)
LataMiastoWieśMiasto/Wieś
19801079,7919,11,17
19851114,7988,31,13
19901114,3969,81,15
19911112,0981,61,13
19921137,6978,01,16
19931187,01012,81,17
19941201,41051,41,14
19951212,81070,01,13

Źródło: jw. s. 100.

Wykres 9. Chorzy leczeni w szpitalach ogólnych w latach 1980-1995 (współczynniki na 10 tys. ludności)

Tabela 6. Chorzy leczeni w szpitalach ogólnych w Polsce w 1995 r. wg wieku i miejsca zamieszkania (współczynniki hospitalizacji na 10 tys. ludności)
WiekMiastoWieś
1995 r.1995/19941995 r.1995/1994
04109,51,0635401,11
1.- 41024,21,06798,91,09
5.- 14807,01,05611,31,04
15 -19595,31,02524,51,04
20 - 34 811,00,98760,41,00
35 - 44895,40,96845,80,97
45 - 541414,80,991367,40,99
55 - 641839,61,011559,91,00
ponad 642692,11,022126,11,04
Ogółem1212,81,011070,41,02

Źródło: jw. s. 101.

Wykres 10. Udział chorych leczonych w szpitalach ogólnych zamieszkałych na wsi i w mieście wg grup wieku

We wszystkich grupach wiekowych mieszkańcy miast stanowią większy odsetek osób hospitalizowanych. Największe różnice w hospitalizacji między miastem a wsią występują w grupach najmłodszych (1 - 15 lat) i najstarszych (powyżej 54 roku życia).

Tabela 7. Chorzy leczeni w szpitalach ogólnych w Polsce w 1995 r. wg miejsca zamieszkania i najczęstszych przyczyn hospitalizacji (współczynniki na 10 tys. ludnoci) i dynamika w porównaniu z 1994 r.
Przyczyny hospitalizacjiMiastoWieś
Współcz. 1995 r.1995/1994Współcz. 1995 r.1995/1994
Choroby układu krążenia215,81,00188,21,01
Choroby układu trawiennego150,61,02124,11,00
Choroby układu oddechowego131,51,04130,01,08
Choroby układu moczowo-płciowego123,91,02102,11,03
Urazy i zatrucia109,61,05110,11,01
Nowotwory121,61,0490,31,05

Źródło: jw. s. 102.

Jedynie w przypadkach leczenia z powodu urazów i zatruć współczynnik leczonych w szpitalu mieszkańców wsi był nieco wyższy niż mieszkańców miast. W pozostałych klasach rozpoznań współczynniki hospitalizacji mieszkańców miast są wyższe niż dla mieszkających na wsi.
Częściej niż mieszkanki miast są hospitalizowane kobiety zamieszkujące na wsi z powodu powikłań ciąży, porodu i połogu (odpowiednio wskaźniki - 134,7 i 153,5).

3. Stan zdrowia ludności wsi wg badań GUS

W 1996 r. Główny Urząd Statystyczny przeprowadził ogólnopolskie, reprezentatywne badanie stanu zdrowia ludności Polski. Badanie to skupiało się głównie na poznaniu samooceny stanu zdrowia ludności na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w przygotowanym kwestionariuszu.
Samoocena stanu zdrowia ludności w wieku powyżej 14 lat wskazuje na gorsze jego oceny u mieszkańców wsi. Jako bardzo dobre uznaje swoje zdrowie 8,8% mieszkańców miast i 7,8% mieszkańców wsi; jako dobre 36,7% mieszkańców miast i 33,1 mieszkańców wsi, „takie sobie" - 35,5% odpowiedzi w mieście i 32,5 na wsi. Największa różnica w samoocenie stanu zdrowia między ludnością w miastach i na wsi występuje przy ocenie stanu zdrowia jako zły: w mieście ocenia tak swoje zdrowie 15,3% ludności, na wsi aż 21,9. Jako bardzo zły stan swojego zdrowia uznaje 3,7% mieszkańców miast i 4,7% mieszkańców wsi.
Jak więc widać samoocena stanu zdrowia mieszkańców wsi jest bardziej krytyczna niż zamieszkujących w mieście.
Odwrotne wyniki uzyskano pytając o stan zdrowia dzieci (odpowiedzi udzielali dorośli). Jako bardzo dobry stan zdrowia dzieci ocenia 26% mieszkańców wsi i 24,6% w mieście, jako dobry odpowiednio - 60,7% i 58,5%. Jako zły 1,9% na wsi i 2,7% w mieście, bardzo zły - 0,3% i 0,4%.
W badaniu pytano także o odczuwane dolegliwości. W interesującym nas podziale miasto - wieś wystąpiły niewielkie różnice w odsetku osób odczuwających jakieś dolegliwości. Większy odsetek mających dolegliwości występuje w mieście (81,2%) niż na wsi (77,9%).
Miejsce zamieszkania nie różnicuje silnie rodzajów dolegliwości. Większe różnice, nie przekraczające jednak kilku punktów dotyczą:
- zmęczenia (50,5% - miasto, 46,1% - wieś);
- drętwienia kończyn (29,9% - miasto, 33,9% - wieś);
- zdenerwowania (46,8% - miasto, 42,0% - wieś),
- rozdrażnienia (45,6% - miasto, 38,9% - wieś);
- niedrożności nosa (20,0% - miasto, 13,9% - wieś).

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1998 r.