OŚWIATA NA WSI - WYBRANE ZAGADNIENIA

Justyna Osiecka

Informacja nr 594

Uwagi wstępne

W niniejszej informacji przedstawione są wybrane wskaźniki opisujące skalę zróżnicowań sytuacji edukacyjnej dzieci i młodzieży na wsi i w mieście. Na ich podstawie nie da się uchwycić specyfiki sytuacji edukacyjnej, czy szerzej życiowej dzieci zamieszkujących na wsi. Przytoczone wskaźniki statystyczne nie oddają także zróżnicowania jakie występuje w szkołach ulokowanych na wsi, choć można postawić tezę, że stopień zróżnicowania warunków nauczania jest zdecydowanie większy na wsi niż w mieście. Z tego wynika, że część dzieci wiejskich uczy się w warunkach znacznie odbiegających od "średnich krajowych". Miejsce zamieszkania nie jest najważniejszą przesłanką szans edukacyjnych dziecka. Badania wykazują, że wskaźnikiem najostrzej różnicującym osiągane przez uczniów wyniki w nauce jest poziom wykształcenia rodziców. To w rodzinie rozbudzane są potrzeby poznawcze dziecka, nabywa ono kompetencji językowych warunkujących między innymi umiejętność uczenia się. Rola rodziców jest tym większa im bardziej programy nauczania są "przeładowane", szkoła jest bardziej ukierunkowana na egzekwowanie umiejętności i wiedzy, niż nauczanie, a nauczyciele nie kładą nacisku na umiejętność uczenia się i przyjemność jaka może płynąć z nauki. W takiej sytuacji dzieci pozbawione pomocy i inspiracji rodziców radzą sobie z obowiązkami szkolnymi zdecydowanie gorzej. Ponieważ na wsi zamieszkuje ludność zdecydowanie gorzej wykształcona, posiadająca mniejsze aspiracje edukacyjne, szanse edukacyjne dzieci zamieszkujących na wsi są mniejsze niż dzieci mieszkających w mieście. Dlatego konsekwentnie przeprowadzana reforma programowa oświaty może być traktowana jako działanie, które w perspektywie oznacza wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci z różnych środowisk. Wprowadzenie tego rodzaju reformy wiąże się z dużymi wymaganiami wobec nauczycieli, którzy muszą być do niej dobrze przygotowani. Tymczasem, jak przedstawione to zostanie poniżej, brak odpowiednich kwalifikacji nauczycieli jest zdecydowanie większym problemem w szkołach wiejskich.
Na gorsze szanse edukacyjne dzieci wiejskich składa się na szereg barier edukacyjnych związanych z funkcjonowaniem systemu oświatowego na wsi (np. rezygnacja z wychowania przedszkolnego, gorzej wykwalifikowani nauczyciele, gorsza oferta edukacyjna szkolnictwa ponadpodstawowego) oraz barier związanych z sytuacją materialną rodzin wiejskich.
Trzeba podkreślić wielość i złożoność czynników kulturowych, społecznych, ekonomicznych, organizacyjno-systemowych warunkujących bardzo często gorsze szanse edukacyjne dzieci wiejskich. Eliminacja barier edukacyjnych jest procesem długofalowym, w którym rolę odgrywać może wiele instytucji i organizacji. Jednak zasadnicza praca w tym zakresie spoczywa na władzach publicznych: samorządowych i rządowych.

1. Rozwiązania prawne i organizacyjne w zakresie zwiększania szans edukacyjnych dzieci wiejskich1)

Na wstępie zaznaczmy, że w myśl art. 70 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej każdy obywatel ma prawo do nauki, która do 18 roku życia jest obowiązkowa zaś "władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów".
Zmniejszanie różnic w warunkach kształcenia, wychowania i opieki między poszczególnymi regionami kraju, zwłaszcza ośrodkami wielkomiejskimi i wiejskim jest jednym z ustawowych - określonych w art. 1 ustawy o systemie oświaty - zadań systemu oświatowego. Rada Ministrów jest ustawowo zobowiązana do podjęcia działań w tej sprawie. Art.96 tej ustawy brzmi: "Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia przedsięwzięcia i środki dla zmniejszenia różnic w warunkach kształcenia, wychowania i opieki między poszczególnymi regionami kraju, zwłaszcza między ośrodkami wielkomiejskimi i wiejskimi".
W marcu 1997 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej przygotowało dokument "Realizacja ustawy z 7 września 1991 roku o systemie oświaty w zakresie wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży ze środowisk wiejskich i małych miast w latach 1993-1996"2). W materiale brak spójnej informacji o założeniach i realizacji polityki państwa w zakresie zapewnienia równości szans edukacyjnych dzieci i młodzieży. Dotychczasowy brak spójnej polityki państwa w tym zakresie skłonił MEN do podjęcia na początku 1997 r. inicjatywy na rzecz powołania Międzyresortowego Zespołu d/s opracowania koncepcji wyrównywania szans edukacyjnych dzieci i młodzieży z obszarów wiejskich i małych miast. W skład zespołu mieli wejść przedstawiciele siedmiu ministerstw, Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, Krajowego Urzędu Pracy, Instytutu Badań Edukacyjnych. Celem powołania zespołu miało być zarówno sporządzenie pełnej diagnozy sytuacji w dziedzinie zróżnicowań edukacyjnych, jak i przygotowanie strategii i programu działań. Obecnie (luty 1998 r.) projekt zarządzenia w sprawie powołania międzyresortowego zespołu znajduje się w Departamencie Prawnym MEN i trudno przesądzić jakie będą dalsze decyzje w sprawie powołania zespołu, czy projekt zarządzenia zostanie przedłożony Radzie Ministrów.

2. Wydatki na cele oświatowe w gminach wiejskich i miejskich

W związku z przejmowaniem kompetencji administracji oświatowej przez samorząd terytorialny rola państwa w zarządzaniu oświatą systematycznie maleje, jednak obowiązek zapewnienia środków finansowych na utrzymanie prowadzonych przez gminy szkół podstawowych należy do państwa. Fundusze na pokrycie wydatków bieżących szkół podstawowych przekazywane są w formie subwencji na zadania oświatowe. W założeniu algorytm rozdziału subwencji ma zapewnić "równoprawność gmin" w partycypowaniu w środkach z budżetu państwa. Podstawowa trudność w konstrukcji algorytmu polega na odzwierciedleniu obiektywnego zróżnicowania kosztów kształcenia jakie występują w poszczególnych gminach. Algorytm jest "udoskonalany" w taki sposób by uwzględniał jak najwięcej obiektywnych czynników różnicujących sytuację w gminach (dla przykładu z uwagi na stan sieci szkolnej w gminach wiejskich w algorytnie zastosowano wyższy mnożnik przeliczeniowy Uj. niż w gminach niż w gminach miejskich), a jednocześnie był narzędziem służącym realizacji określonych celów (np. racjonalizacji sieci szkolnej).
Wiele wskazuje na to, że gminy efektywniej niż administracja oświatowa zarządzają oświatą na swoim terenie. Rośnie wielkość środków jakie gminy przeznaczają ze środków własnych zarówno na działalność bieżącą szkół, jak i na remonty i inwestycje. Wydatki związane z oświatą stanowią jednak różne obciążenie dla budżetów gmin poszczególnych typów. Dobrze obrazują to między innymi przedstawione poniżej dane:

Tabela 1. Wydatki z budżetów gmin na oświatę i wychowanie w % do ogółu wydatków gmin w/g podziału administracyjnego

rok miasta i dzielnice miasta gminygminy wiejskie
1993 18,5 21,4 23,2
1994 25,5 24,6 26,5
1995 26,425,326,8
1996 33,7 40,2 44,1

Źródło: "Budżety gmin w latach 1993-1996", Informacje i opracowania statystyczne GUS, Warszawa 1997

Tabela 2. Wydatki z budżetów gmin na inwestycje oświatowe w % do ogółu wydatków na inwestycje w/g podziału administracyjnego

rok miasta i dzielnice miasta gminygminy wiejskie
1993 6,5 10,6 18,3
19947,3 10,0 18,2
19957,8 12,1 18,2
1996 9,1 15,6 23,6

Źródło: "Budżety gmin w latach 1993-1996", Informacje i opracowania statystyczne GUS, Warszawa 1997

Przedstawione powyżej dane jednoznacznie wskazują na to, że wydatki na cele oświatowe są relatywnie największym obciążeniem dla gmin wiejskich. Szczególnie wyraźnie fakt ten odzwierciedlają dane o wydatkach inwestycyjnych.

3.Wychowanie przedszkolne
W systemie edukacyjnym przedszkole jest placówką opiekuńczą, wychowaw czą i dydaktyczną, w której między innymi wyrównuje się braki i zaniedbania powstałe we wczesnym okresie życia, tak by jak najlepiej przygotować dziecko do dobrego startu szkolnego. Badania jednoznacznie wskazują, że okres przedszkolny i pierwszych lat szkoły może być decydujący dla dalszego rozwoju dziecka. Stąd uczęszczanie do przedszkola jest szczególnie ważne dla dzieci, które w domu rodzinnym, z różnych względów nie mają wystarczającej stymulacji do rozwoju.
Zakładanie i prowadzenie publicznych przedszkoli należy do zadań własnych obowiązkowych gminy. Sieć wiejskich przedszkoli to głównie placówki jedno lub dwuoddziałowe oraz oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych. W ostatnich latach pojawiła się głównie w gminach wiejskich tendencja do przekształcania jednooddziałowych przedszkoli w oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych. Oznacza to ograniczenie dostępności do edukacji przedszkolnej dzieciom 3-5 letnim. Zwraca się także uwagę na to, że w oddziałach przedszkolnych umiejscowionych w szkołach, częściej spotyka się metody pracy w pewnej mierze ograniczające spontaniczność i aktywność dzieci.
Poniżej przedstawione zostanie zróżnicowanie wskaźników stopnia upowszechnienia wychowania przedszkolnego między miastem i wsią.

Tabela 3. Upowszechnienie wychowania przedszkolnego w/g grup wiekowych i miejsca zamieszkania w roku 1993 i 1996.

MIASTO WIEŚ
3-5 letnie
1993 33,13% 12,62%
1996 38,52% 13,19%
5 letnie
1993 38,88%13,60%
1996 46,78% 21,86%
6 letnie
1993 97,59% 89,76%
1996 100% 90,50%

We wszystkich grupach wiekowych wskaźniki dzieci uczęszczających do placówek wychowania przedszkolnego na wsi są niższe niż w mieście. Zwraca uwagę fakt, że stosunkowo duża część dzieci sześcioletnich mieszkających na wsi nie uczęszcza do "zerówki".
W przedszkolach wiejskich jest obecnie ok. 14 tys. niewykorzystanych miejsc (w przedszkolach miejskich przeciwnie jest więcej chętnych niż miejsc). Można przypuszczać, że jest to związane z czynnikami społeczno-ekonomicznym: charakterem pracy matek w gospodarstwach rolnych, wysokimi szczególnie dla rodzin wielodzietnych kosztami wychowania przedszkolnego, a także tradycją wychowywania dzieci w domu

4. Szkolnictwo podstawowe na wsi

Szanse edukacyjne dzieci w dużej mierze zależą od przygotowania i wiedzy nauczycieli, dostępności pomocy dydaktycznych i sprzętu, dobrych warunków nauczania, możliwości podjęcia indywidualnej pracy z dzieckiem już na etapie szkoły podstawowej
Poniżej zamieszczone zostaną dane dotyczące warunków pracy szkół podsta wowych na wsi i w mieście.

Tabela 4. Wybrane wskaźniki dotyczące warunków nauczania na wsi i w mieście

WYSZCZEGÓLNIENIE 1993/941994/951995/961996/97
LICZBA UCZNIÓW PRZYPADAJĄCYCH:
- na 1 pełnoztrudnionego nauczyciela
WIEŚ 1414 14 13,6
MIASTO19 18 18 17,5
- na 1 oddział
WIEŚ 18 18 1918
MIASTO 26 2526 25
- na pomieszczenie do nauczania
WIEŚ 18 17 17 16,8
MIASTO 33 3130 29,5
UDZIAŁ (w %) UCZNIÓW:
- uczących się na II i III zmianie
WIEŚ 10,5% 10% 9%8,5%
MIASTO 26,7% 25,4% 23,4% 22,4%
- powtarzających klasę
WIEŚ 1,3% 1,2% 1,3% 1,3%
MIASTO1,3% 1,4% 1,5% 1,6%

Przytoczone powyższe wskaźniki świadczą o tym, że warunki pracy w szkołach wiejskich pod pewnymi względami (np. liczba dzieci w klasie, liczba dzieci przypadających na jednego nauczyciela) są lepsze niż w szkołach miejskich.
Natomiast zdecydowanie gorszy jest na wsi poziom kwalifikacji nauczycieli. Poniżej przedstawione dane pokazują, że na wsi nauczyciele o wiele częściej niż w mieście mają jedynie wykształcenie średnie lub ukończone studium nauczycielskie. W ostatnich latach zarówno na wsi jak i w mieście wzrasta udział nauczycieli z wyższym wykształceniem, niemniej dysproporcje pozostają.

Tabela 5. Nauczyciele pełnozatrudnieni wg wykształcenia (% do ogółu pełnozatrudnionych nauczycieli w danym miejscu zamieszkania)

ROKWykształcenie średniestudium nauczyciel.kolegia nauczyciel wykształcenie wyższe
wieś miastowieśmiastowieśmiastowieśmiasto
1992/3 16,4%10,5%37,3%23,3%- - 46,3% 66,2%
1996/7 9,7% 6,8%29,9% 19,9%1,1%1,1%59,3% 72,2%

Tabela. 6 Wykształcenie pełnozatrudnionych nauczycieli wg przedmiotu rok szkolny 1996/97

wykształcenie średnie wykształcenie SNwykształcenie wyższe
miastowieś miastowieś miastowieś
biologia1,55,59,3 15,289,5 79,2
chemia1,02,14,1 8,193,2 89,5
fizyka i astron 1,84,3 11,113,887,0 81,8
geografia 2,5 9,07,8 14,190,0 76,8
historia 2,9 8,5 5,8 10,8 91,3 80,6
informatyka 4,1 4,7 5,7 16,490,0 78,4
jęz polski 3,3 8,2 10,6 19,8 85,3 70,9
matematyka 2,36,5 11,7 18,3 85,4 74,3
muzyka6,09,6 21,3 33,181,0 56,3
plastyka 9,0 10,5 28,4 33,5 62,3 55,3

Dodajmy, że nauczyciele na wsi częściej niż w mieście nauczają niezgodnie ze swoimi wyuczonymi specjalnościami. Zwraca się także uwagę na to, że w procesie kształcenia i przygotowywania do pracy nauczycieli pomija się przygotowanie do pracy w określonym środowisku. Nauczyciel pracujący na wsi powinien w swej pracy wykorzystywać przyzwyczajenia i mentalność środowiska, znać tradycje konkretnego regionu.
W tym miejscu warto wspomnieć, że z racji roli jaką wiejska szkoła podstawowa może odegrać w środowisku lokalnym powinna ona mieć szczególny, kreujący nowe potrzeby i postawy charakter. Ważne jest by w relacjach między szkołą, a domem rozbudzane były zarówno aspiracje edukacyjne dzieci jak i ich rodziców, którzy o wiele rzadzej niż mieszkańcy miast pragnęliby by ich dzieci uzyskały jak najwyższy poziom wykształcenia.3) Zarazem szkoła na wsi może wypełniać szereg funkcji, które w środowisku miejskim wypełniane są przez inne placówki kulturalno-oświatowe.
Zdecydowanie niekorzystnie dla dzieci zamieszkujących na wsi kształtuje się dostępność do placówek pozaszkolnych, poradni psychologiczno-pedagogicznych, placówek oświatowych prowadzących dodatkowe zajęcia, klubów sportowych, instytucji kultury. W jakiejś mierze funkcjonowanie wiejskiej szkoły podstawowej powinno być tak zorganizowane by szkoła mogła ona po części kompensować braki środowiska poprzez organizowanie szerokiej działalności pozalekcyjnej. Tymczasem w ostatnich latach działalność tego rodzaju została zubożona z powodu ograniczeń finansowych. Przejęcie prowadzenia szkół przez gminy dało w pewnych regionach możliwości organizowania dodatkowo lekcji języków obcych, kół zainteresowań, zajęć opiekuńczych.

5. Wybór szkoły ponadpodstawowej dzieci zamieszkujących na wsi

Wybór typu szkoły ponadpodstawowej zależy od wielu czynników, począwszy od aspiracji edukacyjnych dzieci i ich rodziców, poprzez dotychczasowe osiągnięcia szkolne, na możliwościach ekonomicznych rodzin kończąc. W przypadku dzieci zamieszkujących na wsi często występują dodatkowe uwarunkowania podejmowania decyzji. Związane są one z siecią szkół ponadpodstawowych na danym terenie, możliwościami dojazdu lub zamieszkiwania w internacie, kosztami dojazdów lub mieszkania poza domem.
Zamieszczone poniżej dane świadczą o tym, że zarówno na wsi jak i w mieście występują korzystne zmiany w strukturze kształcenia ponadpodstawowego; młodzież częściej wybiera licea ogólnokształcące, rzadziej szkoły zawodowe. Jednak utrzymują się w tym względzie bardzo istotne różnice między wsią i miastem. O ile w mieście liceum ogólnokształcące jest obecnie najczęściej wybieranym typem szkoły, o tyle na wsi w dalszym ciągu dominuje wybór szkoły zawodowej.

Tabela 7. Absolwenci szkół podstawowych podejmujący dalsze kształcenie w szkołach ponadpodstawowych wg miejsca zamieszkania oraz typu szkoły ponadpodstawowej

Absolwenci szkół podstawowych
podejmujący dalsze kształcenie: 		1993/941994/951995/96
wieś96,7% 97,0% 97,6%
miasto95,2% 95,3% 96,0%
Według typu szkół:
1. Licea ogólnokształcące
wieś16,2% 17,2% 18,2%
miasto34,3% 36,1% 37,1%
2. średnie szkoły zawodowe
wieś 27,8% 29,4% 31,0%
miasto28,6% 28,4% 29,4%
3. szkoły zawodowe
wieś52,7% 50,4% 48,4%
miasto 32,3% 30,8% 29,5%

Zaprezentowane powyżej dane na temat wyborów drogi dalszego kształcenia można traktować jako syntetyczne zobrazowanie skali różnic szans edukacyjnych dzieci zamieszkujących na wsi i w mieście. Na różnice te składa się wiele czynników, w zakończeniu tej informacji trzeba jednak podkreślić brak sprawnego systemu stypendiów i opieku socjalnej umożliwiającej i stymulującej podejmowanie i kontynuowanie nauki przez dzieci z biednych rodzin. Obecnie można mówić o istnieniu bariery ekonomicznej już na poziomie szkolnictwa średniego. Zarazem dane o liczbie uczniów w szkołach ponadpodstawowych uzyskujących stypendia świadczą o tym, że na poziomie szkolnictwa ponandpodstawowego system stypendialny praktycznie nie funkcjonuje - w roku szkolnym 1993/94 stypendia otrzymywało 0,27% uczniów Liceów Ogólnokształcących oraz 0,18% uczniów szkół zawodowych.

Przypisy
1) W II Kadencji Sejmu RP Komisja Edukacji, Nauki i Postępu wystosowała na posiedzeniu w dn. 23 kwietnia 1997 r. Dezyderat do Prezesa Rady Ministrów tej kwestii. Zapis odbytych w tej sprawie dyskusji znajduje się między innymi w Biuletynach z posiedzeń Komisji nr 3472/II kad (posiedzenie z dnia 3-4 kwietania 1997 r.) oraz nr 3713/II kad. (posiedzenie z 17 czerwca 1997 r.).
2) Materiał zaprezentowany Komisji Edukacji Narodowej Sejmu II kadencji opiera się na danych GUS, badaniach Instytutu Badań Edukacyjnych na temat czynników determinujących wyniki w nauce osiągane przez uczniów, danych na temat kadr oświatowych z bazy danych EWIKAN. Są w nim zawarte elementy diagnozy sytuacji i niniejsza informacja po części sporządzona została na jego podstawie.
3) Por. Dążenia edukacyjne społeczeństwa polskiego, Komunikat CBOS, Warszawa, styczeń '94. W sondażu CBOS 36% respondentów zamieszkałych na wsi pragnęłoby dla swojej córki wykształcenia wyższego magisterskiego, podczas gdy tego rodzaju aspiracje deklarowało 60% repondentów z miast 101-500 tys. i 58%

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1998 r.