"Północny wymiar" w polityce Unii Europejskiej

Izabela Budzyńska

Informacja nr 658


W regionie nadbałtyckim członkami Unii Europejskiej są Dania, Finlandia, Niemcy i Szwecja, zaś Polska, Estonia, Litwa i Łotwa ubiegają się o jej członkostwo.
Europejski proces integracji wywiera coraz większy wpływ na związki łączące ze sobą kraje nadbałtyckie. We współpracy bałtyckiej uczestniczy wielu przedstawicieli Unii Europejskiej zasiadając w organizacjach współpracy regionalnej różnych szczebli.
W samym regionie istnieje świadomość korzyści, jakie położone w nim kraje mogą odnieść z uczestnictwa w strukturach europejskich. W związku z tym wzrasta zainteresowania państw regionu integracją.

1. Wprowadzenie

Członkami Unii Europejskiej w regionie nadbałtyckim1 są Dania, Finlandia Niemcy i Szwecja, zaś Estonia, Litwa, Łotwa i Polska ubiegają się o przystąpienie do niej2. Rosja natomiast podpisała z Unią układ na rzecz partnerstwa i współpracy. Europejski proces integracji wywiera coraz większy wpływ na związki łączące ze sobą kraje nadbałtyckie. We współpracy bałtyckiej uczestniczą przedstawiciele Unii Europejskiej, zasiadając w organizacjach współpracy regionalnej różnych szczebli3 . W regionie istnieje świadomość korzyści, jakie położone w nim kraje mogą odnieść z uczestnictwa w strukturach europejskich. W związku z tym wzrasta zainteresowanie państw regionu integracją. Jest przy tym oczywiste, że poszczególne państwa nadbałtyckie mają swoje własne interesy i w kwestiach dotyczących integracji reprezentują niekiedy różne stanowiska. Więzi ukształtowane między państwami regionu, a także związki z innymi obszarami, grupami państw i organizacjami międzynarodowymi w różny sposób będą oddziaływać zarówno na dalszą współpracę regionalną, jak i proces integracji europejskiej.4 Specyfika integracji regionu nadbałtyckiego znalazła odbicie w inicjatywie rozwoju „północnego wymiaru" polityki Unii Europejskiej. Koncepcję tę Finlandia zgłosiła we wrześniu 1997 r. Realizacja i promocja tej inicjatywy będzie jednym z priorytetów Finlandii podczas jej przewodnictwa w UE w drugiej połowie 1999 r. Problematykę współpracy państw regionu nadbałtyckiego oraz regionu Morza Barentsa Rada Unii Europejskiej rozpatrzyła na posiedzeniu w Luksemburgu w dniach 12-13 grudnia 1997 r. W sformułowanych następnie wnioskach Prezydencji zawarto pozytywną ocenę rozwoju sytuacji w obu regionach. Szczególne uznanie wyrażono Radzie Państw Morza Bałtyckiego. Rada Europejska przyjęła do wiadomości propozycję Finlandii w sprawie niektórych aspektów polityki Unii na północy kontynentu i postanowiła zwrócić się do Komisji Europejskiej o przedstawienie wstępnego raportu w tej sprawie.
We wnioskach Prezydencji przedstawionych w związku z kolejnym „szczytem" Rady Europejskiej w Cardiff (15-16 czerwca 1998 r.) potwierdzono zainteresowanie Rady Europejskiej propozycją dotyczącą „północnego wymiaru" polityki Unii Europejskiej. Zapowiedziano, że Komisja przedstawi w tej sprawie specjalny raport. W nawiązaniu do tej inicjatywy stwierdzono, że Unia Europejska, zgodnie z wcześniejszymi postanowieniami, udzieli Rosji pomocy w zakresie składowania paliw jądrowych oraz odpadów jądrowych w północno-zachodniej części kraju. Państwa nordyckie poparły fińską inicjatywę, co znalazło odzwierciedlenie w komunikacie wydanym po spotkaniu ministrów spraw zagranicznych tych państw w Thoresta Herrgard koło Sztokholmu w dniach 20-21 kwietnia 1998 r.
Poparcie, jakie uzyskała dotychczas inicjatywa rozwoju „północnego wymiaru" polityki Unii Europejskiej świadczy o nośności tej koncepcji. Ponieważ, jak najściślej dotyczy ona problematyki współpracy krajów regionu Morza Bałtyckiego, poniżej przedstawimy obszerne omówienie roboczej wersji dokumentu.

2. Inicjatywa rozwoju "północnego wymiaru" polityki Unii Europejskiej (The Northern Dimension in the European Union5)

Inicjatywa dotyczy obszaru obejmującego państwa nadbałtyckie, Norwegię oraz zachodnią część Rosji. Region ten liczy 50-60 mln. mieszkańców. Zakłada, że Unii Europejska będzie angażować się w przemiany zachodzące na tym obszarze. Ma stanowić pomoc w wypracowaniu przez Unię takiej polityki wobec Europy Północnej, dzięki które będzie jej łatwiej osiągnąć zamierzone cele. Koncepcja obejmuje również wypracowanie instrumentów politycznych, dzięki którym będzie możliwe utrzymanie stabilności w tej części kontynentu oraz zapewnienie warunków sprzyjających jej rozwojowi społecznemu i gospodarczemu.
Polityka Unii wobec wyżej wymienionego obszaru obejmuje zagadnienia współpracy wielostronnej łączącej kraje położone w regionie Bałtyku, nad Morzem Barentsa oraz w innych europejskich regionach Arktyki, w krajach nordyckich, a także współpracy dwustronnej w regionie jako całości oraz współpracy z obszarami sąsiednimi. Zdaniem autorów inicjatywy, pogłębienie przez Unię współpracy z Europą Północną będzie mogło stać się dla Unii źródłem długofalowych korzyści. Podkreślają przy tym szczególne znaczenie, jakie będzie miało dla Unii zagospodarowania zasobów surowcowo-energetycznych północno-zachodnich regionów Rosji oraz rolę Unii w tym procesie. Tradycyjnie pojmowana problematyka bezpieczeństwa nie wchodzi w zakres tej inicjatywy.
Autorzy inicjatywy poświęcają szczególną uwagę problemom rozszerzenia Unii Europejskiej. Stwierdzają, że zmiany w polityce, jaką Unia prowadzi wobec północnych regionów kontynentu sprawiają, że staje się ona coraz bliższa wewnętrznej polityce Unii. Jej zainteresowanie tą częścią Europy obejmuje coraz więcej dziedzin życia.
Podkreślono, że niewykorzystane zasoby naturalne regionu, zwłaszcza złoża surowców energetycznych i minerałów, należą do największych w świecie. Stwierdzono, że między wschodnią a zachodnią częścią regionu występują znaczne różnice w rozwoju infrastruktury gospodarczej oraz w poziomie życia. Wskazano problemy związane z zanieczyszczeniem środowiska, zagrożeniem bezpieczeństwa jądrowego przez elektrownie atomowe zlokalizowane w północno-zachodniej części Rosji oraz w krajach nadbałtyckich, a także z zagrożeniem bezpieczeństwa przestępczością zorganizowaną. Autorzy inicjatywy wierzą, że Europa jako całość odniesie korzyści dzięki polityce Unii prowadzącej do lepszego wykorzystania potencjału gospodarczego krajów położonych w północnej części kontynentu oraz do eliminacji występujących tam zagrożeń.
Fiński projekt zakłada, że realizacja inicjatywy „północnego wymiaru" polityki Unii Europejskiej wymagać będzie dokonania pewnych zmian w tych dokumentach unijnych, które poruszają problemy północnych regionów Europy, a szczególnie w tzw. Inicjatywie Komisji Europejskiej dotyczącej regionu Morza Bałtyckiego, w dokumencie prezentującym strategię Unii wobec Rosji oraz w tzw. Planie Działania. Unia musiałaby również szczegółowo przedstawić swoje cele na forum Rady Państw Morza Bałtyckiego oraz Rady Euroarktycznego Regionu Morza Barentsa.6
W stosunku do Polski i innych krajów regionu bałtyckiego, ubiegających się o członkostwo w Unii Europejskiej, projekt stwierdza, że po zakończeniu negocjacji oraz po wdrożeniu z udziałem PHARE7, partnerstwa na rzecz członkostwa - głównego instrumentu wzmocnionej strategii przedakcesyjnej - Unia Europejska oczekiwać będzie ze strony państw bałtyckich i Polski zwiększonych wysiłków, by spełnić kryteria członkostwa. Ewolucja charakteru polityki Unii wobec tego regionu w kierunku „polityki wewnętrznej" odbywa się szczególnie za sprawą procesu rozszerzenia Unii o kraje nadbałtyckie.
Utrzymanie stabilności politycznej w regionie Morza Bałtyckiego będzie w zasadniczy sposób zależało od stosunków łączących kraje nadbałtyckie, Polskę i Rosję. Rada Państw Morza Bałtyckiego przyczynia się do rozwoju przyjaznych stosunków między tymi państwami. Wraz z rozszerzaniem się Unii, jej „płaszczyzna styku" z Rosją ulegnie zwiększeniu, w związku z czym w polityce Unii wobec regionu Morza Bałtyckiego nastąpią pewne zmiany. Z punktu widzenia Unii wzrośnie znaczenie przyległych do niej obszarów Rosji. Długofalowa perspektywa dostępu do bogactw naturalnych północno-zachodniej części Rosji będzie dla Unii szczególnie interesująca, będzie jej zależało na rozwoju infrastruktury ekonomicznej w regionie oraz na zwalczaniu występujących na tym obszarze zagrożeń.
Autorzy inicjatywy nalegają, by przedkładając raporty w sprawie współpracy regionalnej Komisja Europejska jak najszerzej uwzględniła inicjatywę rozwoju „północnego wymiaru" polityki Unii, dzięki czemu powstałyby warunki do opracowania szczegółowych programów jej realizacji.

3. Cele

Celem ogólnym „północnego wymiaru" jest zapewnienie, aby polityka Unii służyła stabilności i bezpieczeństwu w Europie, ochronie praw człowieka, umocnieniu zasad demokracji, praworządności, wolnego rynku, wzrostowi dobrobytu, utrzymaniu wysokiego poziomu zatrudnienia, rozwojowi współpracy gospodarczej. Zaznaczono przy tym, że wzrost gospodarczy nie może godzić w interesy człowieka i środowiska naturalnego. Inne cele ogólne obejmują łagodzenie istniejących nierówności w poziomie życia oraz przeciwdziałanie ich narastaniu, udział w zapobieganiu zagrożeniom oraz likwidacji skutków zagrożeń mających źródła za granicą. Priorytet należy się tym przedsięwzięciom, które mogą się być korzystne z punktu widzenia Unii. Ze względu na to, że Europa Zachodnia jest zależna pod względem surowcowym od zewnętrznych źródeł zaopatrzenia, bogactwa naturalne północno-wschodniej Rosji mają dla Unii znaczenie strategiczne. Już obecnie Unia jest głównym nabywcą rosyjskich surowców i energii.

3.1. Cele w wybranych dziedzinach:

3.1.1. Bogactwa naturalne - rozbudowa sieci rurociągów do transportu surowców energetycznych, rozbudowa sieci energetycznych
Wykorzystanie złóż surowców energetycznych wymaga długofalowych inwestycji w budowę rurociągów. Wykorzystanie rosyjskich złóż gazu ziemnego wymaga budowy gazociągu z Rosji do Europy Środkowej. Do tego konieczna jest współpraca firm zachodnio- europejskich i rosyjskich. Za kluczowe zadanie uznano rozwój sieci energetycznej we wschodniej części basenu Morza Bałtyckiego i Rosję, a także połączenie sieci tu istniejących z europejską siecią energetyczną. Uznano równocześnie za konieczne wysiłki, które w większym stopniu pozwolą wykorzystać alternatywne źródła energii.
Zwrócono uwagę na warunki rozwoju rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa jako dziedzin odgrywających istotną rolę w gospodarce obszarów północnych. Podkreślono znaczenie racjonalnej długofalowej gospodarki zasobami leśnymi.

3.1.2. Rozbudowa sieci transportu
Podkreślono znaczenie, jakie dla rozwoju wymiany towarowej i kulturalnej będzie miało stworzenie sieci transportowej obejmującej cały kontynent. Priorytetowe znaczenie będą miały połączenia Via Baltica oraz Helsinki - Petersburg - Moskwa. Stwierdzono, że konieczna jest rozbudowa połączeń transportowych na obszarach Euroarktycznych. Podkreślono, że transport morski będzie mógł konkurować z innymi rodzajami transportu, jednak należy zwiększyć bezpieczeństwo przewozów morskich. Należy poprawić sieć połączeń telekomunikacyjnych. Konieczna jest lepsza współpraca krajów regionu w dziedzinie transportu, przy czym Rosja ma szczególną rolę do odegrania.

3.1.3. Środowisko naturalne i bezpieczeństwo jądrowe
Należy poprawić ochronę środowiska, zwiększyć bezpieczeństwo jądrowe (poprzez monitoring): przestrzegania układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej, przestrzegania zasad bezpieczeństwa obowiązujących w elektrowniach atomowych oraz zasad regulujących postępowanie z materiałami jądrowymi, a także kontrolę eksportu tych materiałów, kontrolować poziom zanieczyszczeń, zwiększyć efektywność zużycia energii w Rosji, w krajach nadbałtyckich i w Polsce.
Uznano, że dotychczasowe środki podjęte w regionie dla zapewnienia bezpieczeństwa jądrowego są niewystarczające i powinny stać się przedmiotem uwagi najwyższych gremiów politycznych Rosji i państw bałtyckich oraz przedstawicieli krajów - członków grupy G-7. Kraje regionu winny wspólnie podjąć starania, by Rosję i Litwę nakłonić, albo nawet zobligować, do działań na rzecz poprawy warunków bezpieczeństwa jądrowego w siłowniach atomowych, które uznano za niebezpieczne (Sosnowyj Bor/RBMK; Kola/VVER 440-V230; Ignalina/RBMK) oraz do zamknięcia tych elektrowni w możliwie jak najkrótszym terminie i do poszukiwania alternatywnych oraz komplementarnych źródeł energii. Podkreślono, że realizacja tych zadań będzie wymagała dużych nakładów inwestycyjnych.
Propozycja zakłada, że Unia Europejska będzie aktywnie uczestniczyć w ochronie środowiska w regionie Morza Bałtyckiego i Morza Barentsa oraz, że będzie ściśle współpracować z Rosją w tym zakresie. Autorzy inicjatywy proponują, aby wytypować sprawy, co do których mogłyby zostać zawarte umowy o współpracy między krajami regionu. Wskazano na zbieżność między szóstą edycją przygotowywanego przez Unię Europejską programu ochrony środowiska a inicjatywą rozwoju „północnego wymiaru" jej polityki.

3.1.4. Współpraca gospodarcza i wymiana handlowa
Znaczenie struktury współpracy służących potrzebom handlu w regionie wykracza poza ten region. Są one ważne z punktu widzenia rozwoju stosunków gospodarczych pomiędzy Rosją a krajami stowarzyszonymi z UE. Wzajemne stosunki krajów regionu zyskają nowe podstawy po uzyskaniu przez kraje stowarzyszone członkostwa w Unii oraz po ich przystąpieniu do Światowej Organizacji Handlu (WTO).
Opóźnienia w rozwoju infrastruktury gospodarczej, prawnej i instytucjonalnej stały się hamulcem rozwoju współpracy regionalnej. Zakłada się, że proces integracji doprowadzi do:
l) ożywienia gospodarczego,
2) zniesienia barier w handlu oraz do wzrostu inwestycji,
3) rozwoju pomocy dla małych i średnich przedsiębiorstw.
W działaniach, które do tego doprowadzą powinny uczestniczyć następujące podmioty: Unia Europejska, państwa należące do Rady Państw Morza Bałtyckiego na mocy odpowiednich porozumień regionalnych oraz firmy zaangażowane w regionie. Należy również wspólnie podjąć szczególnie energiczne kroki dla likwidacji utrudnień w ruchu transgranicznym oraz w przewozie towarów.

3.1.5. Sprawy wewnętrzne oraz wymiar sprawiedliwości
Współpraca krajów regionu Morza Bałtyckiego w dziedzinie spraw wewnętrznych oraz wymiaru sprawiedliwości wymaga wprowadzenia w życie postanowień szczytu ministerialnego w Visby w 1996 r., dotyczących zwalczania przestępczości zorganizowanej. Szczególnie poważne zagrożenia wiążą się z obrotem narkotykami i przestępczością gospodarczą. Zawarcie układu na rzecz partnerstwa i współpracy między Unią Europejską a Rosją stanowi podstawę do rozwoju współpracy w zwalczaniu tych zagrożeń.
Kraje skupione w Radzie Państw Morza Bałtyckiego podjęły współpracę w dziedzinie ochrony granic. Stanowi ona wkład w ochronę granic Unii, obecnych i przyszłych, po rozszerzeniu Unii na wschód.
Konieczna jest także współpraca w zakresie ochrony prawnej obywateli. W obrocie transgranicznym należy zastosować odpowiednie środki zapobiegawcze oraz doprowadzić do zawarcia umów międzypaństwowych w sprawie wzajemnego uznawania i wykonywania wyroków sądowych, nawiązać ściślejszą współpracę w sprawach cywilnych i administracyjnych.

3.1.6. Badania naukowe
Współpraca naukowa państw regionu w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego ma szczególnie znaczenie. Nowe technologie są nieodzowne dla trwałego i zrównoważonego rozwoju. Inwestycje w tej dziedzinie wymagają współudziału w finansowaniu przez podmioty krajowe i zagraniczne oraz lepszą koordynację dotychczasowych wspólnych poczynań. Badania naukowe prowadzone w UE mogą stanowić oparcie dla regionalnych programów badawczych.

3.1.7. Inne dziedziny
Istnieje założenie, że inicjatywa rozwoju „północnego wymiaru" polityki Unii, prezentowana na różnych forach, przyczyni się do umocnienia demokracji, praworządności oraz służyć będzie budowie instytucji społeczeństwa obywatelskiego.
Aby zmniejszyć rozpiętości w poziomie życia obywateli państw Europy Północnej należy zacieśnić współpracę w takich dziedzinach jak polityka społeczna, szczególnie w zakresie stosunków pracy, spraw pracowniczych, zabezpieczenia socjalnego oraz ochrony zdrowia. Zmiany te będą sprzyjać rozwojowi rynku. Zrównoważony rozwój gospodarczy i społeczny przyniesie poprawę zdrowotności i wzrost dobrobytu w całym regionie.
Powinien nastąpić rozwój kontaktów kulturalnych, wzrost wymiany studenckiej i młodzieżowej. Dzięki tym formom współpracy będzie więcej wspólnie akceptowanych wartości, powstaną warunki sprzyjające lepszemu wzajemnemu poznaniu, nabiorą większej przejrzystości stosunki panujące w sferze spraw publicznych, zwiększy się równość, wzrośnie odpowiedzialność za środowisko naturalne. Wymienione rodzaje kontaktów międzyludzkich zwiększają poczucie przynależności do jednego regionu oraz torują drogę kontaktom gospodarczym. Pociągają również za sobą rozwój indywidualnych kontaktów transgranicznych.
W inicjatywie rozwoju „północnego wymiaru" polityki Unii zawarta jest również myśl o ochronie społeczności lokalnych: ich zajęć tradycyjnych, kultury i zdrowia. Realizacja tych celów stanowi integralny czynnik rozwoju regionu.

3.1.8. Administracja
Sprawami wchodzącymi w zakres inicjatywy rozwoju „północnego wymiaru" polityki Unii zajmuje się wiele instytucji. Stosowane przez nie procedury powinny zostać uproszczone i lepiej skoordynowane. Należy wzmocnić te instytucje unijne, którym przypadnie szczególna rola w realizacji omawianej inicjatywy.

4. Rola Unii Europejskiej

Podstawowa rola w realizacji inicjatywy rozwoju „północnego wymiaru" Unii przypada stronie unijnej. Autorom omawianej inicjatywy szczególnie zależało, by uświadomić Europie, jak duże znaczenie dla losów całego kontynentu będzie miał zrównoważony rozwój jego obszarów północnych.
Autorzy inicjatywy są zdania, że jej realizacja nie wymaga tworzenia w ramach Unii nowych struktur organizacyjnych, że konieczna jest lepsza współpraca dotychczas powołanych instytucji oraz pełne wykorzystanie obecnych instrumentów współpracy.
Do obowiązujących dokumentów unijnych, które mówią o północnych obszarach kontynentu europejskiego, należy wprowadzić założenia nowej inicjatywy. Od tego zależy, czy będzie mógł powstać wszechstronny program współpracy obejmującej północne obszary kontynentu. Chodzi o to, by koncepcja „wymiaru północnego" została integralnie związana z polityką Unii oraz z polityką jej państw członkowskich wobec Rosji i krajów stowarzyszonych.
Finlandia zamierza zainteresować Unię sprawą przystąpienia Rosji do światowych i europejskich organizacji handlu i współpracy, takich jak Światowa Organizacja Handlu i OECD, a także będzie zabiegać o podjęcie konkretnych działań w tym kierunku. Zawarcie umowy na rzecz partnerstwa i współpracy między Unią Europejską a Rosją uznano za wydarzenie ze wszech miar korzystne dla współpracy regionalnej nad Bałtykiem.
Autorzy inicjatywy rozwoju „wymiaru północnego" w polityce Unii, wyrazili nadzieję, że Rada Europejska nada jej odpowiednio wysoką rangę, oraz że jej realizacji od początku będzie towarzyszyć aprobata państw członkowskich Unii. Podkreślono, że państwa zainteresowane współpracą regionalną powinny otrzymywać bieżące informacje o wdrażaniu inicjatywy.

5. Rola Rady Państw Morza Bałtyckiego i innych organizacji

Realizatorami celów inicjatywy rozwoju „wymiaru północnego" są wraz z Unią Europejską: Rada Państw Morza Bałtyckiego, Nordycka Rada Ministrów, Rada Euroarktycznego Regionu Morza Barentsa, Rada Arktyczna oraz Komisja Helsińska (HELCOM), a także kraje regionu - partnerzy stosunków dwustronnych. Znacząca rola w realizacji projektów przypadnie międzynarodowym instytucjom finansowym, takim jak Bank Światowy, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, Europejski Bank Inwestycyjny, instytucje finansowe krajów nordyckich.
Głównym forum współpracy państw, których dotyczy inicjatywa rozwoju „północnego wymiaru" jest Rada Państw Morza Bałtyckiego. Istotne jest poparcie, jakiego to gremium udziela dążeniom krajów nadbałtyckich i Polski dla członkostwa w Unii Europejskiej oraz dla pomyślnego rozwoju stosunków pomiędzy Unią Europejską a Rosją.
Rada może również skutecznie reprezentować interesy regionu wobec Unii powołując się na stanowiska i potrzeby poszczególnych krajów. Należy się spodziewać, że wszystkie państwa uczestniczące we współpracy regionalnej będą bacznie śledzić poczyna Rady. Powołanie stałego sekretariatu Rady z siedzibą w Sztokholmie wzmocniło jej strukturę organizacyjną.
W dokumencie podkreślono, że zaangażowanie Unii Europejskiej w pracę Rady Morza Barentsa leży w długofalowym interesie Unii. Współpraca Rady Morza Barentsa z Radą Państw Morza Bałtyckiego powinna dotyczyć takich dziedzin jak: transport, energetyka, sprawy gospodarcze i ochrona środowiska.
Włączenie przedstawiciela Unii do Rady Arktycznej w randze obserwatora przyczyniłoby się do wzrostu zainteresowania regionem arktycznym. Jej działalność powinna stać się przedmiotem zainteresowania gremiów międzynarodowych wysokiego szczebla, szczególnie z udziałem partnerów zaatlantyckich.
Koncepcja „północnego wymiaru" obejmuje swym zakresem tradycyjną współpracę krajów nordyckich. Stosunki, które łączą te kraje z krajami nienależącymi do tej grupy mają charakter dobrosąsiedzki, których elementem jest gotowość udzielania im pomocy.
Wskazane jest, by inicjatywa rozwoju „północnego wymiaru" zaczęła funkcjonować w Radzie Europy, w UNESCO oraz w innych organizacjach międzynarodowych. Polityczna inicjatywa „północnego wymiaru" realizuje się również w formie współpracy dwustronnej między państwami. Szczególnie przydatne mogą tu być doświadczenia, których dostarcza realizacja programów pomocy realizowanych w Europie Środkowej i Wschodniej ze środków UE. Dotyczy to szczególnie ich finansowania z udziałem zainteresowanych państw oraz międzynarodowych organizacji finansowych działających w regionie.

6. Źródła finansowania

Źródłem środków na finansowanie rozwoju w regionach północnych powinien być nie tylko w budżet Unii Europejskiej, ale również międzynarodowe instytucje finansowe, powołane do popierania rozwoju oraz finansowania pomocy udzielanej w ramach stosunków dwustronnych, wreszcie budżety zainteresowanych państw. Przewiduje się, że sektor prywatny tym chętniej będzie się angażować w rozwój regionu, w im bardziej dogodnych warunkach będzie działać pod względem prawnym i instytucjonalnym, (ze szczególnym uwzględnieniem infrastruktury bankowej), która może ułatwić przedsiębiorcom podejmowanie ryzyka.
Szczególną wagę przywiązuje się do koordynacji wykorzystania środków finansowych z różnych źródeł. Możliwość realizacji dużych przedsięwzięć, mających długofalowe znaczenie dla rozwoju regionu, zależy przede wszystkim od pozyskania środków dostępnych na zasadach współfinansowania. Przewiduje się, że w fazie tworzenia projektów oraz w trakcie monitorowania ich realizacji dużą rolę będzie odgrywać pomoc techniczna. Należy nakłaniać instytucje kredytowe działające w poszczególnych krajach i gwarantujące kredyty, by wraz z instytucjami międzynarodowymi, angażowały się w realizację projektów w sektorze publicznym. Z drugiej strony należy zachęcać przedsiębiorstwa sektora prywatnego oraz banki komercyjne, by wzorem międzynarodowych instytucji finansowych stosowały optymalne rozwiązania dotyczące podziału ryzyka.
Z tego punktu widzenia zasadnicze znaczenie ma reforma unijnych programów PHARE i TACIS.8 Kierunki zmian w finansowaniu PHARE przedstawiono w dokumencie AGENDA 2000.9 70 procent środków przypada obecnie na inwestycje prowadzone łącznie z międzynarodowymi instytucjami finansowymi, zaś 30 procent na pomoc dla różnych instytucji krajowych".
Autorzy inicjatywy „północnego wymiaru" wypowiedzieli się również w sprawie programów realizowanych z udziałem funduszy UE w różnych krajach regionu. W sprawie programu TACIS postulowano, aby procentowy udział środków przeznaczonych na jego finansowanie utrzymać na dotychczasowym poziomie, natomiast zwiększyć udział wydatków inwestycyjnych. Priorytetowe znaczenie mają inwestycje w infrastrukturę w takich dziedzinach jak: ochrona środowiska, zapewnienie bezpieczeństwa jądrowego, transport, aktywizacja wymiany transgranicznej, powiązanie programów INTERREG10 i TACIS. Projekty w dziedzinie budowy infrastruktury wymagają współudziału międzynarodowych instytucji finansowych, na wzór rozwiązań zastosowanych w ramach programu PHARE, oraz nakładają określone obowiązki na kraj, korzystający z tej formy pomocy. Unia Europejska winna zadbać, by programy realizowane z tych funduszy w regionach Morza Bałtyckiego i Morza Barentsa cechowała większa spójność z projektami realizowanymi w ramach współpracy z Rosją na lądzie w rejonach przygranicznych Unii i Rosji.
Międzynarodowy Fundusz Walutowy (IMF), Bank Światowy (WB) oraz Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBRD) finansują poważne inwestycje w państwach bałtyckich i w Rosji. Dotyczą one energetyki, ochrony środowiska, bezpieczeństwa jądrowego, transportu i telekomunikacji. Międzynarodowe instytucje finansowe opracowując strategie działania w poszczególnych krajach regionu winny bardziej niż dotychczas uwzględniać ich implikacje dla regionu jako całości. Ważne jest również ustalenie, czy niektóre inwestycje na terenie Rosji, mające szczególnie duże znaczenie z punktu widzenia interesów Unii, mogłyby uzyskać wsparcie Europejskiego Banku Rozwoju.

Przypisy
1. Określenie „współpraca bałtycka” najczęściej odnosi się do obszaru obejmującego: Litwę, Łotwę, Estonię, Finlandię, Danię, landy niemieckie Szlezwik-Holsztyn, Hamburg i Meklemburgię-Przedpomorze, Polskę oraz obwody rosyjskie (Kaliningradzki i Piotrogrodzki), przyległego do Morza Bałtyckiego (razem ok. 100 mln. ludności) albo do obszaru, który oprócz wyżej wymienionych państw, landów i obwodów obejmuje również: Norwegię, Islandię, Białoruś, obwody rosyjskie - Nowogrodzki, Pskowski i Karelię, a czasem również Czechy i Słowację.
2. Rada Europejska na swym posiedzeniu w Luksemburgu w grudniu 1997 r. podjęła historyczną decyzję o rozpoczęciu procesu negocjacji na temat rozszerzania Unii z dniem 30 marca 1998 r. Wśród jedenastu państw objętych postępowaniem akcesyjnym znalazły się Estonia, Litwa, Łotwa i Polska. Następnego dnia rozpoczęły się formalne negocjacje z sześcioma państwami wchodzącymi w skład tej jedenastki, m.in z Estonią i Polską.
3. Od szczebla władz państwowych, których przedstawiciele zasiadają w Radzie Państw Morza Bałtyckiego (CBSS) do szczebla władz lokalnych, których reprezentanci biorą udział w Konferencji Współpracy Subregionalnej Państw Morza Bałtyckiego (BSSSC).
4. Dania, Finlandia, Islandia, Norwegia i Szwecja kontynuują wielowiekową współpracę krajów nordyckich z udziałem powołanych do tego instytucji. Współpraca w Unii Europejskiej należy do priorytetowych dziedzin współdziałania państw nordyckich w ramach Rady Nordyckiej i Nordyckiej Rady Ministrów. Dziedziny, w których interesy nordyckie są zbieżne, to przede wszystkim zatrudnienie, ochrona środowiska, zapewnienie przejrzystości i realizacji zasady subsydiarności w UE, a także rozszerzenie Unii na Wschód. Warto jednak pamiętać, że nawet państwa mające tak wiele wspólnych interesów jak Dania, Szwecja i Finlandia nie występują w UE w jednolitym bloku. Różny jest status tych państw w UE, a także priorytety ich polityki w UE, oczekiwania wobec UE i zamierzenia odnośnie dalszej współpracy i udziału w procesie integracji. Spośród państw członkowskich Unii Europejskiej położonych nad Bałtykiem jedynie Finlandia i Niemcy, po przejściu do trzeciego etapu Unii Ekonomicznej i Walutowej (EMU), niebawem wprowadzą jednolitą walutę - euro jako członkowie grupy, do której wejdzie jedenaście spośród krajów Unii. Norwegia i Islandia są członkami EFTA, Polska należy do CEFTA, Niemcy - do tzw. klubu najbogatszych państw świata - Grupy G7. Dania, Finlandia, Islandia, Niemcy, Norwegia, Polska i Szwecja są członkami OECD oraz członkami WTO. Estonia, Federacja Rosyjska, Litwa i Łotwa mają w WTO status obserwatora.
5. Na podstawie projektu Memorandum z dnia 14 października 1997 r.
6. Wraz z przystąpieniem Finlandii i Szwecji do Unii Europejskiej oraz wejściem w skład jej terytorium słabo zaludnionych północnych obszarów kontynentu, powierzchnia lądowa Unii Europejskiej zwiększyła się o około l/3. Istnieje wiele aspektów tego rozszerzenia: geograficzny, dotyczący bezpieczeństwa, ekonomiczny i kulturowy. Region Morza Barentsa oraz inne, europejskie regiony Arktyki, przestały być domeną północnych krajów Europy, ale stały się ważne z punktu widzenia całej Unii Europejskiej. Dało to asumpt do stwierdzenia, że polityka Unii musi zyskać nowy wymiar: „północny wymiar”.
7. Celem unijnych programów pomocy i współpracy PHARE (realizowanych w Polsce i na Węgrzech) jest pomoc w restrukturyzacji gospodarek krajów Europy Środkowej i Wschodniej. (Rozporządzenie EWG Nr 3906/89). Wśród krajów nadbałtyckich, oprócz Polski, pomoc z funduszu PHARE może być przyznana Litwie, Łotwie i Estonii. W latach 1990-1994 głównymi celami programów finansowanych z tego funduszu była pomoc techniczna, w tym finansowanie pobytów ekspertów oraz dostaw sprzętu na wyposażenie konkretnych projektów. Począwszy od roku 1994 programy PHARE są źródłem pomocy (do wysokości 25% kosztów globalnych) inwestycji bezpośrednich w sektorze publicznym oraz w nakładach na infrastrukturę. Mają one również służyć jako pomoc techniczna w przystosowaniu strukturalnym krajów Europy Środkowej i Wschodniej do przyszłego członkostwa w Unii (dotyczy to restrukturyzacji sektora bankowego, ubezpieczeń, rolnictwa, prywatyzacji oraz dostosowanie standardów do standardów unijnych. Programem PHARE zarządza Komisja Europejska.
8. Program TACIS - Program Pomocy Technicznej dla Wspólnoty Niepodległych Państw i Mongolii - Rozporządzenie EWG nr 2053/93. Program TACIS obejmuje kraje byłego Związku Radzieckiego i Mongolię. Ma on formę pomocy technicznej służącej reformowaniu gospodarki. Głównym celem programu jest tworzenie podstaw gospodarki rynkowej oraz wspieranie demokratycznych przemian społecznych (rozwój mechanizmów rynkowych, sektora bankowego i ubezpieczeń, instytucji demokratycznych).
9. Dnia 16 lipca 1997 r. Komisja Europejska przedstawiła dokument „Agenda 2000”, który można scharakteryzować jako „spójną wizję Unii u progu XXI wieku”. Dokument ten wyraża ogólną opinię o wnioskach złożonych przez państwa ubiegające się o członkostwo w Unii oraz precyzuje warunki jej rozszerzenia. Przedstawia również przewidywany wpływ rozszerzenia Unii na jej politykę.
10. Program INTERREG dotyczy wybranych regionów w krajach Wspólnoty Europejskiej, których rozwój napotyka, z różnych, ściśle określonych powodów, na trudności. Program ma również służyć ożywieniu współpracy transgranicznej regionów przyległych do wewnętrznych i zewnętrznych granic Unii. Nakłady obejmują wiele dziedzin: transport, telekomunikację, turystykę, szkolenia. Do celów INTERREG II włączono edukację, ochronę zdrowia, usługi telekomunikacyjne, nauczanie języków oraz planowanie przestrzenne. W krajach Europy Środkowej i Wschodniej fundusze strukturalne zaczęto wykorzystywać łącznie ze środkami PHARE.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1998 r.