Świadczenia rodzinne w krajach członkowskich Unii Europejskiej

Bożena Kłos, Jolanta Szymańczak

Informacja nr 659


W opracowaniu zawarto:
1. ogólna charakterystykę świadczeń rodzinnych, w tym:
- omówienie podstawowych regulacji prawa międzynarodowego,
- udział wydatków na zasiłki rodzinne w produkcie krajowym brutto krajów członkowskich UE,
- zasiłki rodzinne na dzieci w relacji do przeciętnego wynagrodzenia netto w gospodarce poszczególnych krajów członkowskich UE,
2. szczegółowe informacje o systemach świadczeń rodzinnych obowiązujących we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej, według następującego schematu: typ systemu, źródła finansowania, zakres podmiotowy, kryteria przyznawania świadczeń, rodzaje świadczeń, wysokość świadczeń, sposób waloryzacji.

I. Wstęp

Celem świadczeń rodzinnych jest wspieranie rodzin posiadających dzieci na utrzymaniu.
Idea świadczeń rodzinnych pojawiła się w uprzemysłowionych krajach europejskich już w XIX wieku; początkowo duże przedsiębiorstwa wypłacały premie dla pracowników posiadających liczne rodziny.
W latach dwudziestych i trzydziestych w wielu krajach europejskich wprowadzono drogą ustawową zasiłki rodzinne. Większość aktualnie obowiązujących programów w zakresie świadczeń rodzinnych wprowadzono w latach czterdziestych. W kolejnych latach świadczenia te były dalej rozwijane w zależności od przyjętych kierunków polityki społeczno-gospodarczej.
Świadczenia rodzinne - jako jeden z elementów systemu zabezpieczenia społecznego - stały się także przedmiotem regulacji w prawie międzynarodowym:
* W Konwencji Nr 102 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej minimalnych norm zabezpieczenia społecznego, w części VII - Świadczenia rodzinne, określono minimalny zakres osób uprawnionych do świadczeń rodzinnych, formy udzielania świadczeń, kryteria uprawniające do świadczeń oraz minimalną ogólną wartość świadczeń (art. 39-45). Prawo do świadczeń rodzinnych powiązano z systemem ubezpieczenia społecznego lub z powszechnym systemem zaopatrzenia społecznego obejmującego wszystkich mieszkańców. Konwencja stanowi, że świadczenia mogą być udzielane w formie pieniężnej lub rzeczowej, albo też w obu formach. Świadczenie pieniężne ogółem powinny wynosić 3% płacy zwykłego pracownika niewykwalifikowanego płci męskiej pomnożone przez ogólną liczbę dzieci wszystkich osób objętych ubezpieczeniem społecznym lub 1,5% tej płacy pomnożone przez ogólną liczbę dzieci wszystkich mieszkańców w przypadku gdy ochroną objęci są wszyscy mieszkańcy.
* W Europejskiej Karcie Społecznej w art. 16 wskazano m.in. na świadczenia rodzinne jako środki służące ochronie rodziny.
* W Europejskim Kodeksie Zabezpieczenia Społecznego (art. 39-45), podobnie jak w ww. Konwencji MOP uregulowano wysokość i zasady nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz krąg osób uprawnionych. Jednakże wysokość świadczeń ogółem określono na poziomie niższym, tj. 1,5% wynagrodzenia dorosłego robotnika niewykwalifikowanego płci męskiej pomnożone przez łączną liczbę dzieci wszystkich mieszkańców. W porównaniu z Konwencją nr 102 ustalono natomiast łagodniejsze kryteria nabywania prawa do świadczeń (krótszy staż ubezpieczeniowy, krótszy okres pobytu w danym kraju).
* W Zrewidowanym Europejskim Kodeksie Zabezpieczenia Społecznego (art. 45- 50) dokładniej sprecyzowano krąg osób uprawnionych do świadczeń rodzinnych, wskazując m.in., że przy ustalaniu prawa do świadczeń może być brany pod uwagę dochód rodziny. Łączna wartość świadczeń została ustalona na poziomie 1,5% krajowego produktu brutto, bądź 3% minimalnego ustawowego lub minimalnego międzyzawodowego wynagrodzenia lub wynagrodzenia zwykłego robotnika pomnożonego przez liczbę wszystkich osób chronionych.
Ustanowione w ww. aktach prawnych standardy, zostały ukształtowane pod wpływem ustawodawstw krajów wysoko rozwiniętych gospodarczo i mają one wpływ na rozwój regulacji krajów słabiej rozwiniętych.
Zasiłki rodzinne i inne świadczenia rodzinne, ukształtowane w krajach członkowskich Unii Europejskiej, w większości spełniają normy zawarte w aktach prawa międzynarodowego, a nierzadko je przewyższają.
Ze względu na wskaźnik udziału zasiłków rodzinnych w produkcie krajowym brutto kraje Unii Europejskiej można podzielić na 3 grupy;
1. grupę w której wskaźnik przekracza 2%, do której należą Dania, Niemcy, Francja, Irlandia, Luksemburg, Wielka Brytania,
2. grupę w której wskaźnik wynosi od 1,5% do 2%, do której należą Belgia i Holandia,
3. grupę, w której wskaźnik kształtuje się poniżej 1%, do której należą Grecja, Hiszpania, Włochy.1

Tabela 1. Udział wydatków na zasiłki rodzinne w produkcie krajowym brutto w 12 krajach Unii Europejskiej w 1980 r., 1990 r. i 1993 r.
KrajLataZasiłki rodzinne
w % PKB
Dzieci
w % populacji
Udział przeciętnego
zasiłku w PKB
na jedną osobę (w %)
Belgia1980
1990
1993
2,8
2,1
1,9
25,0
21,9
21,8
11,4
9,7
8,5
Dania1980
1990
1993
2,8
3,0
3,3
25,6
21,3
20,9
10,8
14,0
15,7
Niemcy1980
1990
1993
19932
2,6
1,9
1,8
2,2
19,9
16,2
17,0
17,4
12,8
11,6
10,8
12,4
Grecja1980
1990
1993
0,2
0,1
0,1
22,8
23,8
22,3
0,9
0,5
0,4
Hiszpania1980
1990
1993
0,5
0,2
0,2
31,1
24,7
22,6
1,6
0,6
1,0
Francja1980
1990
1993
2,6
2,2
2,4
27,3
24,5
23,8
9,4
9,1
10,0
Irlandia1980
1990
1993
1,7
2,0
2,2
30,4
29,0
27,5
5,0
6,9
7,8
Włochy1980
1990
1993
1,2
1,0
0,8
27,3
16,5
15,4
4,5
4,8
4,2
Luksemburg1980
1990
1993
2,2
2,0
2,7
23,4
20,6
21,2
9,5
9,9
12,6
Holandia1980
1990
1993
2,6
1,7
1,6
25,9
20,8
20,7
10,0
8,2
7,5
Portugalia1980
1990
1993
2,3
2,1
2,6
25,8
20,4
18,6
3,1
4,0
4,2
Wielka Brytania1980
1990
1993
2,3
2,1
2,6
22,7
20,2
20,6
10,2
10,3
12,8
EUR 121980
1990
1993
2,1
1,7
1,8
25,3
21,2
20,6
8,5
7,9
8,6

Źródło: Social Protection in Europe 1995, Commission of the European Communities, Brussels 1995, s.76.
Zasiłki rodzinne w relacji do przeciętnego wynagrodzenia w 12 krajach Unii Europejskiej kształtują się na różnym poziomie, co obrazuje poniższa tabela.

Tabela 2. Zasiłki rodzinne na dzieci w relacji do przeciętnego wynagrodzenia netto w gospodarce w 1993 r.
Krajw % przeciętnego wynagrodzenia netto
jedno dzieckodwoje dzieci troje dzieci
Belgia72038
Dania61115
Niemcy61221
Grecja4812
Hiszpania235
Francjax2250
Irlandia246
Włochy3611
Luksemburg222840
Holandia41016
Portugalia4914
Wielka Brytania5913

Źródło: B. Kołaczek, Świadczenia społeczne dla rodzin z dziećmi w krajach Wspólnoty Europejskiej - główne kierunki zmian w latach dziewięćdziesiątych, (w:) „Praca i Zabezpieczenie Społeczne" nr 11, listopad 1996, s. 28..

Do krajów o najwyższej relacji zasiłków rodzinnych do przeciętnego wynagrodzenia należą następujące kraje: Luksemburg, Francja, Belgia. Najniższe zasiłki rodzinne wypłacane są w: Irlandii, Hiszpanii i Portugalii.3

II. Świadczenia rodzinne w krajach Unii Europejskiej

W poszczególnych krajach UE rodzaj i liczba świadczeń rodzinnych, źródła ich finansowania, kryteria przyznawania i wysokość świadczeń są zróżnicowane w zależności od przyjętego modelu polityki rodzinnej i uwarunkowań historycznych. Najbardziej powszechnym i zasadniczym świadczeniem rodzinnym są zasiłki rodzinne, które często uzupełniane są innymi świadczeniami.
Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje o systemach świadczeń rodzinnych obowiązujących we wszystkich krajach członkowskich Unii Europejskiej, według następującego schematu:
- typ systemu,
- źródła finansowania,
- zakres podmiotowy,
- kryteria przyznawania świadczeń,
- rodzaje świadczeń,
- wysokość świadczeń,
- waloryzacja świadczeń.
Informacje obrazują stan prawny obowiązujący na dzień 1 stycznia 1997 r. 4

1. AUSTRIA

Typ systemu
System powszechny.
Źródła finansowania
Pracodawcy: 4,5% łącznej wypłaty zarobków.
Rolnicy: część podatku rolnego.
Budżet państwa: dotacje dla gmin w wysokości 24 szylingów na jednego mieszkańca, część dochodów z podatku dochodowego od osób fizycznych przekazywana jest do Funduszu Zasiłków Rodzinnych (Family Allowances Equalization Fund).
Zakres podmiotowy
Obywatele stale mieszkający w kraju z 1 lub więcej dziećmi.
Cudzoziemcy zatrudnieni co najmniej przez 3 miesiące, lub gdy ich pobyt trwa co najmniej 5 kolejnych lat.
Kryteria przyznawania świadczeń
Świadczenia przysługują na:
- dzieci w wieku poniżej 19 lat,
- dzieci w wieku powyżej 18 lat i studentów, jeżeli osiągają dochody objęte podatkiem dochodowym poniżej 3 740 szylingów miesięcznie.
- dzieciom niepełnosprawne - bez żadnych warunków.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
- 1 300 szylingów miesięcznie na dzieci do 10 roku życia,
- od 1 550 do 1 850 szylingów miesięcznie na dzieci od 10 do 19 lat
- 1 650 szylingów miesięcznie, dzieci niepełnosprawne.
Zasiłek porodowy:
- 2 000 szylingów, płatne w ratach.

2. BELGIA

Typ systemu
Pracowniczy system ubezpieczenia społecznego.
Odrębne systemy dla pracowników służb publicznych i dla osób pracujących na własny rachunek.
Rodziny nie objęte tymi systemami są uprawnione doświadczeń, jeżeli spełniają kryterium dochodowe.
Źródła finansowania
Pracodawcy: 7% łącznej wypłaty zarobków.
Budżet państwa: dotacje pokrywające deficyt systemu ubezpieczenia pracowniczego i systemu ubezpieczenia społecznego osób pracujących na własny rachunek.
Ze składek finansowane są także placówki (care center) zapewniające opiekę nad dziećmi pracujących rodziców.
Zakres podmiotowy
Osoby zatrudnione i osoby pobierające świadczenia z ubezpieczenia społecznego z 1 lub więcej dziećmi.
Kryteria przyznawania świadczeń
Świadczenia przysługują na:
- dzieci w wieku poniżej 18 lat,
- dzieci niepełnosprawne do 21 lat lub do 25 lat, jeżeli są studentami studiów dziennych lub poszukują pracy.
- inne dzieci, pozostające na utrzymaniu ubezpieczonego (wnuki, siostry, bracia, pasierbowie i inne).
Osobom, które nie są uprawnione do świadczeń z ubezpieczenia społecznego wypłacane są świadczenia uzależnione od dochodu rodziny; dochód rodziny z 1 dzieckiem nie może przekraczać kwoty - 85 153 franków kwartalnie i ulega zwiększeniu o 20% za każde następne dziecko.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
Pierwsze dziecko:
- 2 653 franki miesięcznie,
- 4 004 franki miesięcznie na dziecko emeryta lub osoby bezrobotnej dłużej niż 6 miesięcy,
- 5 559 franków miesięcznie na dziecko pracownika niepełnosprawnego lub osoby niepełnosprawnej.
Drugie dziecko:
- 4 909 franków miesięcznie,
- 5 746 franków na dziecko emeryta lub rencisty.
Trzecie dziecko:
- 7 329 franków miesięcznie na dziecko emeryta, rencisty lub osoby bezrobotnej.
Dodatki do zasiłku rodzinnego:
- 462 franki miesięcznie na dzieci w wieku 6-12 lat,
- 704 franki miesięcznie na dzieci w wieku 12-16 lat,
- 743 franki miesięcznie na dzieci w wieku powyżej 18 lat,
- 11 935 franków miesięcznie (dodatek ulega zwiększeniu w zależności od stopnia niepełnosprawności) na dzieci niepełnosprawne w wieku do 21 lat.
Zasiłek porodowy:
- 35 942 franki przy pierwszym porodzie,
- 27 042 franki przy drugim porodzie i każdym następnym.
Waloryzacja:
okresowa w zależności od wzrostu cen i płac oraz innych wskaźników ekonomicznych.

3. DANIA

Typ systemu
System powszechny.
Źródła finansowania
Budżet państwa.
Zakres podmiotowy
Obywatele, będący stałymi mieszkańcami.
Cudzoziemcy przebywający w Danii minimum 1 rok (3 lata w przypadku dodatku specjalnego) lub cudzoziemcy objęci dwustronnymi umowami międzynarodowymi w zakresie zabezpieczenia społecznego.
Kryteria przyznawania świadczeń
Świadczenia przysługują na:
- dzieci w wieku do lat 18.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
- 10 500 koron rocznie, na dzieci w wieku 0-2 lata,
- 9 400 koron rocznie, na dzieci w wieku 3-6 lat,
- 7 400 koron rocznie, na dzieci w wieku 7-17 lat.
Dodatek na dzieci samotnych rodziców i emerytów:
- 4 520 koron rocznie.
Dodatek nadzwyczajny na dzieci samotnych rodziców i emerytów:
- 3 452 koron rocznie.
Dodatek specjalny:
- 17 352 korony rocznie na sierotę,
- 8 676 koron rocznie na dzieci samotnych rodziców i emerytów
- 8 676 koron rocznie na wieloraczki,
- 5 588 koron rocznie na dzieci w wieku 0-6 lat,
- 32 212 koron na dziecko adoptowane (jednorazowy dodatek).
Waloryzacja:
zasiłki i dodatki są waloryzowane raz w roku o wskaźnik ustalony w ustawie.

4. FINLANDIA
Typ systemu
System powszechny.
Źródła finansowania
Budżet państwa.
Gminy finansują zasiłki na opiekę nad dzieckiem w domu.
Zakres podmiotowy
Wszystkie osoby przebywające w Finlandii z 1 lub więcej dziećmi.
Kryteria przyznawania świadczeń
Zasiłki rodzinne przysługują na:
- dzieci w wieku do 17 lat.
Zasiłek porodowy przysługuje:
- obywatelom, cudzoziemcom przebywającym na terenie Finlandii minimum 1 rok.
Zasiłek na opiekę nad dzieckiem w domu przysługuje na:
- dziecko poniżej 3 lat.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
- 6 420 marek rocznie na jedno dziecko,
- 14 300 marek rocznie na dwoje dzieci,
- 23 650 marek rocznie na troje dzieci,
- 34 460 marek rocznie na czworo dzieci,
- 12 280 marek rocznie na każde następne dziecko.
Dodatek dla samotnych rodziców :
- 2 400 marek rocznie na każde dziecko do lat 17.
Zasiłek porodowy:
- 760 marek, zwykle w formie pomocy rzeczowej.
Zasiłek na opiekę nad dzieckiem w domu:
- 18 000 marek rocznie na każde dziecko w wieku do lat 3,
- 3 600 marek rocznie na każde dodatkowe dziecko w wieku 7 lat pozostające pod opieką w domu.
Dodatek zależny od dochodu rodziny:
- do 1 200 marek miesięcznie.
Częściowy zasiłek na opiekę nad dzieckiem w domu:
- 375 marek miesięcznie, wypłacane rodzicom, którzy ze względu na opiekę nad dzieckiem pracują w niepełnym wymiarze czasu pracy (maksymalnie 30 godzin tygodniowo).

5. FRANCJA

Typ systemu
System powszechny.
Źródło finansowania
Pracownicy: tylko osoby pracujące na własny rachunek i pracownicy rolni.
Pracodawcy: 5,4% łącznej wypłaty zarobków.
Rząd: 1,1% wszystkich wydatków na sfinansowanie zasiłków rodzinnych.
Zakres podmiotowy
Świadczenia rodzinne przysługują rodzinom mieszkającym we Francji przynajmniej 3 miesiące.
Kryteria przyznawania świadczeń
Zasiłek rodzinny:
przysługuje rodzinom z dwojgiem lub więcej dzieci:
- na dzieci w wieku do lat 18,
- na dzieci do lat 20, jeżeli uczą się zawodu, są studentami, są niepełnosprawne.
Świadczenie na dzieci poniżej lat 3:
prawo do świadczenia zależy od dochodu rodziny; świadczenie wypłacane jest od 5 miesiąca ciąży do ukończenia przez dziecko 3 lat.
Dodatek rodzinny:
prawo do świadczenia zależy od dochodów rodziny; przysługuje rodzinom z trojgiem lub więcej dzieci w wieku powyżej trzech lat.
Dodatek mieszkaniowy:
prawo do świadczenia zależy od dochodów rodziny, przysługuje rodzinom przynajmniej z 1 dzieckiem, płacącym czynsz za wynajem mieszkania lub spłacającym raty hipoteczne.
Świadczenia dla samotnych rodziców:
prawo do uzyskania świadczenia zależy od wysokości dochodu rodziny; wypłacane jest osobom z 1 lub więcej dziećmi tylko przez ustalony okres czasu.
Zasiłek wychowawczy:
przysługuje rodzicowi, który przerywa pracę zarobkową w celu opieki nad drugim lub kolejnym dzieckiem; osoba musi być ubezpieczona przynajmniej przez 24 miesiące w ciągu ostatnich 5 lub 10 lat poprzedzających urodzenie lub adopcję; zasiłek jest wypłacany do chwili ukończenia przez dziecko 3 lat.
Świadczenie na opiekę nad dzieckiem w domu:
przysługuje na dzieci do lat 6 rodzicom pracującym i zatrudniającym osobę do opieki nad dzieckiem; obejmuje wynagrodzenie i składkę na ubezpieczenie.
Zasiłek na dzieci niepełnosprawne:
wypłacany jest na dzieci niepełnosprawne.
Świadczenie wypłacane w związku z rozpoczęciem roku szkolnego:
prawo do uzyskania świadczenia zależy od wysokości dochodu rodziny; wypłacane jest na dzieci w wieku 6-18 lat.
Zasiłek edukacyjny:
wypłacany jest rodzinom z niskim dochodami, na dzieci w wieku 11-16 lat.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłek rodzinny:
- 675 franków miesięcznie na pierwsze dziecko,
- 675 franków miesięcznie na drugie dziecko,
- 864 franki miesięcznie na każde następne dziecko.
Dodatki do zasiłku rodzinnego na dzieci w zależności od wieku:
- 190 franków na dzieci w wieku 10-15 lat,
- 337 franków na dzieci w wieku powyżej 15 lat.
Dodatki nie przysługują na pierwsze dwoje dzieci.
Świadczenie na dzieci poniżej lat 3:
- 969 franków miesięcznie na rodzinę.
Dodatek rodzinny:
- 878 franków miesięcznie.
Dodatek mieszkaniowy:
wysokość świadczenia zależy od poziomu dochodu rodziny i od liczby dzieci.
Świadczenia dla samotnych rodziców:
- 3 163 franki miesięcznie, w okresie ciąży,
- 4 217 franków miesięcznie na pierwsze dziecko,
- 1 054 franki, na każde następne dziecko.
Zasiłek wychowawczy:
- 3 006 franków (pełny zasiłek).
Świadczenie na opiekę nad dzieckiem w domu:
- 811 franków miesięcznie na dziecko do lat 3.
- 406 franków na dziecko w wieku 3-6 lat.
Zasiłek na dzieci niepełnosprawne:
- 675 franków miesięcznie (zasiłek podstawowy),
- od 506 do 5 597 franków dodatkowo, w zależności od stopnia niepełnosprawności dziecka.
Świadczenie wypłacane w związku z rozpoczęciem roku szkolnego:
- jednorazowa kwota wypłacana 1 września (w 1996 r. była to kwota 1 000 franków).
Zasiłek edukacyjny:
- od 341 do 1 093 franków, w zależności od dochodu rodziny.
Zasiłek adopcyjny:
- 969 franków miesięcznie.

6. GRECJA

Typ systemu
System pracowniczego ubezpieczenia społecznego.
Źródła finansowania
Ubezpieczeni: 1% zarobków.
Pracodawcy: 1% łącznej wypłaty zarobków.
Składki pobierane są od wynagrodzenia poniżej 6.069.000 drachm rocznie.
Zakres podmiotowy
Osoby zatrudnione w przemyśle, handlu i pokrewnych zawodach z jednym lub więcej dziećmi.
System nie obejmuje osób zatrudnionych, które otrzymują świadczenia rodzinne od pracodawcy.
Kryteria przyznawania świadczeń
Świadczenia przysługują na:
- dzieci do lat 18,
- dzieci studiujące do lat 22,
- dzieci niepełnosprawne bez limitu wieku.
Prawo do pełnych zasiłków mają rodzice pozostający w zatrudnieniu co najmniej 50 dni w roku poprzednim.
Świadczenia i ich wysokość
Wysokość zasiłku uzależniona jest od liczby dzieci i dochodu rodziny.
Na jedno dziecko:
zasiłek w wysokości od 1 300 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 170 000 drachm i niższym do 900 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 2 400 000 drachm i wyższym,
Na dwoje dzieci:
zasiłek w wysokości od 4 450 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 170 000 drachm i niższym do 2 900 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 2 400 000 drachm i wyższym,
Na troje dzieci:
zasiłek w wysokości od 9 650 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 170 000 drachm i niższym do 5 490 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 2 400 000 drachm i wyższym,
Na czworo dzieci:
zasiłek w wysokości od 11 000 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 170 000 drachm i niższym do 7 370 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 2 400 000 drachm i wyższym,
Na pięcioro dzieci:
zasiłek w wysokości od 13 500 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 170 000 drachm i niższym do 9 870 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 2 400 000 drachm i wyższym,
Na sześcioro dzieci i więcej:
zasiłek w wysokości od 16 000 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 170 000 drachm i niższym do 12 370 drachm miesięcznie przy dochodzie rocznym 2 400 000 drachm i wyższym.

7. HISZPANIA

Typ programu
System pracowniczego ubezpieczenia społecznego.
Źródła finansowania
Świadczenia rodzinne finansowane są ze składek na ubezpieczenie na wypadek starości, inwalidztwa i śmierci, pobierane w następującej wysokości:
Pracownicy - 4,7% zarobków,
Pracodawcy - 23,6% łącznej wypłaty zarobków,
Budżet państwa finansuje świadczenia z systemu nieskładkowego.
Zakres podmiotowy
System składkowy:
Wszyscy pracujący, pobierający emerytury i renty z ubezpieczenia społecznego oraz osoby pobierające zasiłek chorobowy, które mają 1 lub więcej dzieci uprawnionych do zasiłku.
System nieskładkowy:
Wszyscy obywatele i legalnie mieszkający cudzoziemcy, nie korzystający z zasiłków na dzieci (z pomocy społecznej lub z innego publicznego źródła).
Kryteria przyznawania świadczeń
Świadczenia przysługują na:
- dzieci w wieku poniżej 18 lat,
- bez limitu wieku dzieci niepełnosprawne (przy niepełnosprawności co najmniej 65%).
Świadczenia uzależnione od dochodu rodziny:
Do zasiłku uprawnione są osoby uzyskujące dochód roczny poniżej 1 157 414 pesos, jeśli w rodzinie jest 1 dziecko, przy każdym następnym dziecku próg dochodu rośnie o 15%. Nie ma limitu dochodu, jeśli dziecko jest niepełnosprawne.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłek rodzinny:
- 36 000 peset rocznie dla dziecka poniżej 18 lat życia,
- 72 000 peset rocznie dla dziecka przynajmniej w 33% niepełnosprawnego,
- 438 120 peset rocznie dla dziecka przynajmniej w 65% niepełnosprawnego,
- 657 180 rocznie dla dziecka przynajmniej w 75% niepełnosprawnego.

8. HOLANDIA

Typ programu
System powszechny.
Źródła finansowania
Budżet państwa.
Zakres podmiotowy
Osoby stale mieszkające w kraju z 1 i więcej dziećmi.
Kryteria przyznawania świadczeń
Świadczenie przysługuje na:
- dzieci w wieku poniżej 18 lat.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
Od 299,50 guldenów kwartalnie dla rodzin z 1 dzieckiem poniżej 6 lat życia do 672,52 guldeny kwartalnie na dziecko dla rodzin z 3 dzieci w wieku od 12 do 17 lat.
Waloryzacja: dwa razy do roku na podstawie indeksu cen.

9. IRLANDIA

Typ programu:
System powszechny i pomoc społeczna.
Źródła finansowania:
Budżet państwa.
Zakres podmiotowy:
Osoby stale mieszkające w kraju, z 1 lub więcej dziećmi.
Kryteria przyznawania świadczeń:
Zasiłek rodzinny przysługuje na:
- dziecko w wieku poniżej 16 lat,
- dziecko w wieku poniżej 19 lat jeżeli jest studentem lub osobą niepełnosprawną.
Zasiłek dla samotnego rodzica:
przysługuje po spełnieniu kryterium dochodowego, samotnemu rodzicowi z przynajmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu, jeżeli nie otrzymuje pomocy na dziecko i nie pozostaje w konkubinacie.
Dodatek wyrównawczy:
prawo do świadczenia zależy od dochodu rodziny; przysługuje rodzicom z przynajmniej 1 dzieckiem na utrzymaniu, w wieku poniżej 18 lat lub jeżeli dziecko jest studentem poniżej 21 lat, zatrudnionym na pełnym etacie (przynajmniej 19 godzin pracy tygodniowo), z przeciętnym dochodem tygodniowym poniżej 195 funtów na 1 dziecko (próg dochodowy wzrasta o 25 funtów na każde 2 do 5 dziecka, następnie o 20 funtów do 6 dziecka i o 17 funtów na każde 7 i 8 dziecko).
Dodatek wypłacany jest przez 52 tygodnie w czasie zatrudnienia. Zmiany w dochodzie rodziny lub krótkie okresy choroby nie wpływają na zasiłek.
Świadczenia i ich wysokość:
Zasiłek rodzinny:
- 29 funtów miesięcznie na 1 i 2 dziecko,
- 34 funty miesięcznie na 3 i każde następne dziecko.
Zasiłek ulega podwojeniu na każde dziecko urodzone z ciąży wielorakiej (począwszy od trojaczków).
Zasiłek porodowy przy urodzeniach wielorakich:
- 250 funtów na każde dziecko z porodu bliźniaczego, trojaczków lub więcej dzieci.
Zasiłek dla samotnego rodzica:
Świadczenie zależy od dochodu rodziny; maksymalnie do 65,50 funtów tygodniowo.
Specjalny zasiłek dla samotnego emeryta w wieku 66 lat i starszego:
- 4,90 funtów na tydzień,
- 5 funtów na tydzień, dla emeryta w wieku 80 i więcej lat.
Dodatek wyrównawczy:
- 60% różnicy pomiędzy dochodem rodziny i odpowiednim progiem dochodowym, zależnie od liczby dzieci; wypłacany przez 52 tygodnie podczas okresu zatrudnienia rodziców.
Zasiłek na opiekę domową dla dzieci niepełnosprawnych:
- maksymalnie 95,30 funtów miesięcznie, wypłacane na dziecko w wieku od 2 do 16 lat przebywające w domu.

10. LUKSEMBURG

Typ programu
System powszechny.
Źródła finansowania
Budżet państwa.
Pracujący na własny rachunek - 0,7% dochodu.
Zakres podmiotowy
Wszystkie osoby, które legalnie mieszkają w kraju z dziećmi na utrzymaniu.
Kryteria przyznawania świadczeń
Zasiłek rodzinny przysługuje na:
- dziecko w wieku do 18 lat,
- dziecko w wieku do 27 lat, jeżeli studiuje,
- bez limitu wieku dla dzieci, które stały się niepełnosprawne przed ukończeniem 18 lat.
Zasiłek porodowy:
wypłacany na dzieci poddane badaniom lekarskim, przebywające w kraju.
Zasiłek na rozpoczęcie roku szkolnego:
wypłacany rodzinom z 1 lub więcej dziećmi w wieku 6 - 18 lat (27 lat jeżeli dziecko studiuje), które mają uprawnienia do zasiłków rodzinnych.
Zasiłek edukacyjny:
wypłacany rodzinom z 1 lub więcej dziećmi powyżej 2 roku życia, które pobierają zasiłek rodzinny.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
- 3 374 franków miesięcznie na jedno dziecko,
- 9 107 franków miesięcznie na dwoje dzieci,
- 18 462 franków miesięcznie na troje dzieci,
- 9 354 franki miesięcznie na każde następne dziecko
oraz
- 548 franków miesięcznie na każde dziecko w wieku 6 - 11,
- 1 646 franków na dziecko w wieku 12 i więcej lat.
Dodatkowy zasiłek dla niepełnosprawnych dzieci:
- 2 249 franków na miesiąc.
Zasiłek porodowy:
- 59 058 franków, wypłacane w 3 równych ratach.
Zasiłek na rozpoczęcie roku szkolnego:
- 3 840 franków na 1 dziecko w wieku powyżej 6 lat,
- 5 486 franków na dziecko w wieku powyżej 12 lat,
- 6 584 franków na każde dziecko w wieku powyżej 6 lat, jeżeli w rodzinie jest 2 dzieci,
- 8 230 franków na każde dziecko w wieku powyżej 12 lat, jeżeli w rodzinie jest 2 dzieci,
- 9 327 franków na każde dziecko w wieku powyżej 6 lat, jeżeli w rodzinie jest 3 lub więcej dzieci,
- 10 973 franki na każde dziecko w wieku powyżej 12 lat, jeżeli w rodzinie jest 3 i więcej dzieci.
Zasiłek edukacyjny:
- 16 460 franków miesięcznie.
Waloryzacja: według indeksu kosztów utrzymania.

11. NIEMCY

Typ systemu
System powszechny.
Źródła finansowania
Budżetu państwa.
Zakres podmiotowy
Osoby przebywające w Niemczech, płacące podatki od dochodów i posiadające 1 lub więcej dzieci.
Kryteria przyznawania świadczeń:
Zasiłki rodzinne przsługują na:
- dzieci w wieku do lat 18,
- dzieci w wieku do lat 21, jeżeli są bezrobotne,
- dzieci w wieku do 27 lat, jeśli są studentami, odbywają praktykę,
- bez limitu wieku dla dzieci niepełnosprawnych.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
- 220 marek miesięcznie na pierwsze i drugie dziecko,
- 300 marek na trzecie dziecko,
- 350 marek na każde następne dziecko.
Niższe zasiłki mogą być wypłacane na dzieci, które mieszkają w krajach, gdzie koszty utrzymania są niższe niż w Niemczech.
W przypadku wypłacania dodatków na dzieci z tytułu ubezpieczenia od wypadków w miejscu pracy i ubezpieczenia emerytalnego, zasiłki rodzinne są wypłacane, gdy są wyższe od dodatków (wypłacana jest różnica pomiędzy tymi świadczeniami).

12. PORTUGALIA

Typ programu
Pracowniczy system ubezpieczenia społecznego.
Źródła finansowania
Ze składek opłacanych przez pracowników i pracodawców na ubezpieczenie z tytułu starości, inwalidztwa i śmierci na świadczenia rodzinne przeznaczane jest 2,8% składek ogółem.
Zakres podmiotowy
Pracujący, bezrobotni i emeryci.
Dobrowolnie ubezpieczeni.
Kryteria przyznawania świadczeń
Zasiłki rodzinne
Świadczenie przysługuje na:
- dziecko w wieku poniżej 15 lat,
- dziecko w wieku poniżej 25 lat, jeżeli studiuje,
- bez limitu wieku dla dzieci niepełnosprawnych bez prawa do renty socjalnej i świadczenia dożywotniego wypłacanego co miesiąc.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłki rodzinne:
- 2 770 escudo miesięcznie na każde z pierwszych 2 dzieci,
- 4 300 escudo na 3 i każde następne dziecko.
Specjalny dodatek dla niepełnosprawnych dzieci:
- 6 520 escudo miesięcznie dla dziecka w wieku poniżej 14 lat,
- 9 530 escudo dla dziecka w wieku od 14 do 18 lat,
- 12 720 escudo dla dziecka w wieku od 18 do 24 lat.
Specjalny dodatek na opiekę sprawowaną przez osoby trzecie:
- 10 460 escudo.
Zasiłek porodowy:
- 24 450 escudo za każdy poród.
Zasiłek opiekuńczy dla niemowlęcia:
- 4 500 escudo miesięcznie przez 10 miesięcy.
Subwencja małżeńska:
- 20 330 escudo.
Subwencja pogrzebowa:
- 29 130 escudo
Dodatek dla rodziców biorących urlop na opiekę nad chorym dzieckiem w wieku poniżej 10 lat życia (bez limitu wieku dla dzieci niepełnosprawnych): 65% pensji.

13. SZWECJA

Typ programu
System powszechny.
Źródła finansowania
Budżet państwa.
Zakres podmiotowy
Osoby mieszkające w kraju z 1 i więcej dziećmi.
Kryteria przyznawania
Zasiłek rodzinny przysługuje na:
- dziecko w wieku poniżej 16 lat,
- dziecko w wieku poniżej 20 życia, jeśli studiuje
- dziecko w wieku poniżej 23 lat życia, jeśli uczęszcza do szkoły specjalnej dla upośledzonych umysłowo.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłek rodzinny:
- 640 koron miesięcznie na 1 dziecko.
Dodatkowy zasiłek mogą otrzymać rodziny z 3 i więcej dziećmi.

14. WIELKA BRYTANIA

Typ programu

System powszechny (zasiłek na dziecko).
Pomoc społeczna (kredyt rodzinny).
Źródła finansowania
Budżet państwa.
Zakres podmiotowy
Osoby mieszkające w kraju z 1 i więcej dziećmi.
Kryteria przyznawania świadczeń
Zasiłek rodzinny przysługuje na:
- dziecko w wieku poniżej 16 lat,
- dziecko w wieku poniżej 19 lat, jeśli studiuje w pełnym wymiarze godzin.
Dziecko musi stale przebywać w Wielkiej Brytanii przez 26 tygodni w ciągu ostatnich 52 tygodni.
Kredyt rodzinny (obowiązuje kryterium dochodowe):
- dla osoby z co najmniej jednym dzieckiem na utrzymaniu w wieku poniżej 16 lat (w wieku poniżej 19 lat, jeśli dziecko studiuje),
- jeśli osoba pracuje przynajmniej 16 godzin tygodniowo,
- osoba nie może posiadać oszczędności powyżej 8 000 funtów.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłek rodzinny:
- 11,05 funta tygodniowo dla najstarszego zakwalifikowanego dziecka (17,10 w przypadku samotnego rodzica),
- po 9,00 funtów na każde następne dziecko w rodzinie.
Kredyt rodzinny: zależy od dochodu, liczby dzieci i ich wieku.

15. WŁOCHY

Typ programu
System pracowniczego ubezpieczenia społecznego.
Źródła finansowania
Pracodawca: 4,84% łącznej wypłaty zarobków (2,38% dla pracowników zatrudnionych po 1 stycznia 1997 r.), 3,34% w 1998 r. i 2,48% w 1997 r.
Budżet państwa: różne dotacje.
Zakres podmiotowy
Pracujący i ubezpieczeni, osoby pobierające świadczenia z tytułu bezrobocia i z pomocy społecznej z 1 i więcej dzieci lub innymi osobami na utrzymaniu.
Specjalny system dla pracujących na własny rachunek i emerytów pracujących wcześniej na własny rachunek.
Kryteria przyznawania świadczeń
Zasiłki rodzinne:
Świadczenia przysługują:
- małżonkowi będącemu na utrzymaniu ubezpieczonego,
- dzieciom w wieku poniżej 18 lat,
- bez limitu wieku dzieciom niepełnosprawnym,
- braciom i siostrom, siostrzeńcom i siostrzenicom w wieku do 18 lat, jeżeli są sierotami lub pozostają na utrzymaniu; bez limitu wieku dla niepełnosprawnych i nie posiadających prawa do renty rodzinnej.
Odrębne zasady obowiązują osoby pracujące na własny rachunek.
Świadczenia i ich wysokość
Zasiłek rodzinny: wysokość świadczenia zależy od dochodu rodziny, wynosi od 60 tys. do 440 tys. lirów dla rodzin z 1 lub więcej dziećmi.
Wyższe kryterium dochodowe dla samotnych rodziców i dla rodzin z przynajmniej jedną osobą niepełnosprawną.
Specjalne przepisy dla rolników, emerytów i emerytów pracujących na własny rachunek. Roczne waloryzacje emerytur i rent opierają się na przeciętnym wzroście produktu krajowego brutto za ostatnie 5 lat.
Waloryzacja: raz do roku na podstawie średniego wzrostu produktu krajowego brutto w ciągu ostatnich 5 lat.

III. Podsumowanie

Dokonany powyżej przegląd najważniejszych elementów konstrukcyjnych systemów świadczeń rodzinnych wskazuje, iż w poszczególnych krajach członkowskich UE przyjęto bardzo różnorodne rozwiązania. Szczególną uwagę zwraca fakt, iż w niektórych krajach system świadczeń rodzinnych tworzą tylko zasiłki rodzinne (np. Niemcy, Holandia, Grecja), zaś w innych obowiązuje bardzo rozbudowany system świadczeń (np. Francja, Portugalia).
Systemy świadczeń rodzinnych można podzielić na dwa zasadnicze typy;
* system powszechny,
* system pracowniczego ubezpieczenia społecznego.
System powszechny na ogół obejmuje wszystkich obywateli kraju z dziećmi i osoby legalnie przebywające w kraju.
System pracowniczego ubezpieczenia społecznego obejmuje wszystkich pracowników oraz niektóre kategorie osób pracujących na własny rachunek. Kilka krajów przewiduje również w ramach systemów pracowniczych wypłacanie zasiłków dla różnych kategorii osób niezatrudnionych. Większość systemów świadczeń pracowniczych zawiera zasiłki rodzinne wypłacane osobom ubezpieczonym z dziećmi na utrzymaniu w okresie, gdy osoby te są emerytami lub okresowo nie pracują z powodu choroby, bezrobocia, wypadku, niepełnosprawności. Systemy te zawierają również zasiłki dla wdów i pobierających świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Różnice w zakresie konstrukcji zasiłków rodzinnych wynikają z przyjętych sposobów finansowania. W systemie powszechnym zasiłki najczęściej finansowane są z budżetu państwa. Natomiast w systemie świadczeń pracowniczych całkowity koszt zasiłków rodzinnych, lub znaczna część finansowane są na ogół ze składek pracodawców. W niektórych krajach zasiłki rodzinne pokrywane są częściowo ze składek pracowniczych, a częściowo z dotacji państwa. W niektórych krajach składki pobierane są od pracowników i od osób pracujących na własny rachunek.
Uprawnienia do pobierania zasiłków zależą od wielkości rodziny, a w niektórych krajach od dochodu osiąganego przez rodzinę. Wiele krajów wypłaca zasiłki dla rodzin z jednym i więcej dziećmi. W niektórych krajach zasiłki rodzinne wypłacane są na niepracującą żonę lub na inne dorosłe osoby w rodzinie pozostające na utrzymaniu.
W niektórych krajach rodziny z jednym dzieckiem nie mają uprawnień do pobierania zasiłku rodzinnego. Limit wieku dla dziecka uprawnionego do zasiłku wynosi od 15 do 18 lat. W wielu krajach dzieci uczące się i dzieci niepełnosprawne otrzymują zasiłek rodzinny dłużej niż do 18 lat. W większości krajów wysokość zasiłku rośnie wraz z liczbą dzieci w rodzinie (np. zasiłek na 5 dziecko jest znacznie wyższy niż na 1 lub 2 dziecko).

Materiały źródłowe:

1. Social protection in Europe 1995, Brussels, 31.10.1995, COM(95)457 final, Raport Komisji Europejskiej.
2. Social Security Programs Throughout the World - 1997; Reasearch Report # 65, SSA Publication No. 13-11805, August 1997, Social Security Administration, Office of Reasearch, Evaluation and Statistics.
3. Bożena Kołaczek, Świadczenia społeczne dla rodzin z dziećmi w krajach Wspólnoty Europejskiej - główne kierunki zmian w latach dziewięćdziesiątych, (w:) „Praca i Zabezpiecznie Społeczne" nr 11, listopad 1996.
4. Konwencje i zalecenia Międzynarodowej Organizacji Pracy 1919 - 1994, t. I, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1996.
5. Podstawowe dokumenty Rady Europy z dziedziny polityki społecznej, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 1997.

Przypisy

1. Dane cytowane za ostatnim Raportem Komisji Europejskiej - Social Protection in Europe 1995, Raport nie zawiera informacji o Austrii, Finlandii i Szwecji, albowiem te kraje zostały przyjęte do Unii w styczniu 1995 r.
2. Dane łączne, dotyczące Niemiec Zachodnich i Wschodnich.
3. W Polsce zasiłek rodziny w relacji do przeciętnego wynagrodzenia netto w gospodarce narodowej wynosił 4,6% w 1993 r., 3,9% w 1994 r., 3,7% w 1995 r.
4. Informacje o świadczeniach rodzinnych pochodzą z opracowania: Social Security Programs Throughout the World - 1997, przygotowanego przez Departament Zabezpieczenia Społecznego USA na podstawie m.in. danych Międzynarodowego Stowarzyszenia Zabezpieczenia Społecznego.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1998 r.