Rolnictwo ekologiczne

Dorota Stankiewicz

Informacja nr 673


W opracowaniu omówiono genezę pojęcia "rolnictwo ekologiczne" oraz udział tego sposobu gospodarowania w rolnictwie krajów Unii Europejskiej. Opracowanie zawiera również informacje o rozwoju rolnictwa ekologicznego w Polsce, o postawach polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej oraz o możliwościach eksportu polskich rolniczych produktów ekologicznych.

1. Wstęp

Rolnictwo ekologiczne oznacza system gospodarowania o zrównoważonej produkcji roślinnej i zwierzęcej w obrębie gospodarstwa oparty na środkach pochodzenia biologicznego i mineralnego nieprzetworzonych technologicznie. Podstawowym wyróżnikiem tego sposobu gospodarowania, w potocznym rozumieniu, jest eliminacja środków technologii chemicznej (nawozów, pestycydów i innych środków) z produkcji rolniczej.1) 2)
Należy podkreślić, że rolnictwo ekologiczne stawia sobie za cele wytwarzanie żywności o wysokich walorach odżywczych, i w dostatecznej ilości. W rolnictwie ekologicznym dąży się także do zapewnienia producentom rolnym godnego życia, w ONZ-owskim rozumieniu praw człowieka, odpowiednich dochodów oraz satysfakcji wynikającej, miedzy innymi, z udziału w ochronie przyrody i z poczucia wysokiej rangi wykonywanego zawodu3).
Do najważniejszych zasad, na których opiera się rolnictwo ekologiczne, należą:
- utrzymywanie i podwyższanie żyzności gleby - stanowiącej kryterium poprawności gospodarowania - poprzez stosowny płodozmian oraz właściwe nawożenie organiczne (komposty, nawozy zielone, obornik),
- dbałość o utrzymanie okrywy roślinnej (uprawa międzyplonów), w celu podtrzymania aktywności biologicznej gleby oraz ochrony przed erozją,
- maksymalne zamknięcie obiegu materii w gospodarstwie, pojmowanym jako trwały agrosystem ekologiczny; gospodarstwo rolne stanowi "organiczną" całość (jednostkę bilansu ekologicznego i ekonomicznego), - równowaga produkcji roślinnej i zwierzęcej, wyrażająca się w samowystarczalności paszowo-nawozowej gospodarstwa,
- zapewnienie zwierzętom gospodarskim warunków bytowych zgodnych z ich potrzebami gatunkowymi oraz oparcie żywienia na paszach własnych, z wykluczeniem dodatków syntetycznych,
- dążenie do utrzymania bogactwa gatunkowego roślin i zwierząt, także dziko żyjących, w obrębie gospodarstwa (utrzymanie genetycznej różnorodności w gospodarstwie),
- kształtowanie i pielęgnacja bogatego, zróżnicowanego krajobrazu rolniczego.
Pojęcie "rolnictwo ekologiczne" zostało uznane w prawodawstwie Unii Europejskiej za synonim znacznie starszych terminów "rolnictwo organiczne" i "rolnictwo biologiczne" (terminów wywodzących się z historycznych nazw metod produkcji rolniczej, z których wyprowadzono zasady rolnictwa ekologicznego). Metody prowadzenia produkcji rolniczej "zgodnej z przyrodą" były bowiem opracowywane niezależnie, przez różnych autorów, w różnych krajach.
Początków rolnictwa ekologicznego upatruje się w koncepcji rolnictwa biodynamicznego (biologisch-dynamische Wirtschaftsweise, lata dwudzieste XX wieku) autorstwa austriackiego filozofa i przyrodnika Rudolfa Steinera, twórcy systemu filozoficzno-religijnego zwanego antropozofią. Interpretacja przyrody, wynikająca z antropozofii, podkreśla ścisłą współzależność ziemi, człowieka i kosmosu, oraz zakłada, że za pomocą określonych preparatów i działań człowiek może aktywizować różne formy energii obecne w przyrodzie (występują tu pewne analogie do filozoficznego pojęcia vis vitalis czyli siły życia). Poza ogólnymi zasadami ekologicznego gospodarowania metodę biodynamiczną wyróżnia się także metodę stosowania w uprawach środków biodynamicznych (np. krzemionki na rośliny) oraz preparatów ziołowych (np. z rumianku lub pokrzywy) do kompostów. Kompostom, w tym kompostowanemu obornikowi krowiemu, przypisuje się szczególną rolę w utrzymywaniu żyzności gleby. W rolnictwie biodynamicznym istnieje też przekonanie o wpływie faz Księżyca na wzrost i rozwój roślin.
Kolejną metodą produkcji ekologicznej jest metoda organiczno-biologiczna (organisch-biologischer Landbau, autorzy: H. Muller, H. P. Rusch, metoda opracowana w latach trzydziestych-czterdziestych w Szwajcarii i Niemczech). Metoda ta polega na uzyskiwaniu optymalnych plonów o wysokiej jakości, bez stosowania nawozów mineralnych i pestycydów, przy zwracaniu szczególnej uwagi na następstwo roślin w płodozmianie i stosowanie nawozów zielonych, w tym poplonów osłaniających glebę zimą oraz utrzymanie żyzności gleby, w warunkach maksymalnie zamkniętego obiegu materii. Podstawy agrotechniczne tej metody (najstaranniej opracowane w porównaniu z innymi kierunkami produkcji rolniczej „w zgodzie z przyrodą") stały się podstawą agrotechniki w rolnictwie ekologicznym.
W latach czterdziestych XX w. opracowano metodę organiczną (organic agriculture, autorzy: A. Howard, E. Balfour, metoda upowszechniona w Anglii i krajach Wspólnoty Brytyjskiej), w której szczególną rolę przypisuje się kompostom oraz badaniu i wykorzystywaniu współzależności między glebą a roślinami. Jako organiczną określono też metodę opracowaną w latach czterdziestych-siedemdziesiątych w USA (organic farming, autorzy: F. Sykes, J. I. Rodale i R. Rodale). W roku 1972 R. Rodale sprecyzował koncepcję żywności organicznej następująco: "Żywność wyprodukowana metodą organiczną to ziemiopłody uzyskane bez użycia pestycydów i nawozów sztucznych, pochodzące z gleby o podwyższonej zawartości próchnicy - dzięki wprowadzeniu materii organicznej, jak i substancji mineralnych (przez dodatek minerałów pochodzenia naturalnego). Są to surowce spożywcze nie skażone hormonami, antybiotykami, środkami konserwującymi etc.".
Również we Francji, na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, wylansowano koncepcję rolnictwa biologicznego (l'agriculture biologique, autorzy: R. Lemaire, J. Boucher) jako alternatywy ekologicznej we współczesnym rolnictwie; duże znaczenie przypisywano podnoszeniu żyzności gleby za pomocą nawozów z glonów morskich. W wyniku licznych przemian w ruchu propagującym idee rolnictwa biologicznego obecnie we Francji mamy do czynienia z ogromnym zróżnicowaniem organizacyjnym. W maju 1992 r. powstała wspólna reprezentacja utworzona przez 60 organizacji propagujących koncepcje rolnictwa biologicznego (są to organizacje o zróżnicowanych rodowodach, zarówno związane z pionierskim okresem rolnictwa biologicznego, jak i młodsze4).

2. Rolnictwo ekologiczne w Unii Europejskiej

Pod koniec lat sześćdziesiątych w Europie Zachodniej odnotowano wzrost zainteresowania konsumentów produktami ekologicznymi. W 1972 roku powstała międzynarodowa federacja rolnictwa organicznego IFOAM (International Federation of Organic Agriculture Movements), założona przez 5 organizacji: z Francji, Wielkiej Brytanii, USA, Południowej Afryki i Szwecji. W 1982 roku IFOAM, w celu harmonizacji różnorodnych ustaleń dotyczących kryteriów produkcji ekologicznej, zasad kontroli i oznakowania produktów ekologicznych, wypracowała "Założenia rolnictwa ekologicznego" (IFOAM Basic Standarts of Organic Agriculture). Założenia te stanowią ramowe wytyczne dla organizacji członkowskich. Wytyczne te są ciągle aktualizowane i rozwijane przez Komisję ds. Kryteriów (Standarts Committee), a następnie zatwierdzane przez Walne Zgromadzenie organizacji członkowskich IFOAM. Wytyczne IFOAM nie mogą służyć bezpośrednio do atestacji; stanowią natomiast podstawę do opracowania przez organizacje członkowskie, podejmujące się atestowania, własnych kryteriów produkcji, kontroli i certyfikacji.
Rozwój rolnictwa ekologicznego i rynku żywności ekologicznej zwrócił uwagę administracji WE. W maju 1989 r. Komisja Wspólnot Europejskich zdecydowała się podjąć działania definiujące rolnictwo alternatywne. „Założenia rolnictwa ekologicznego" stały się podstawą przepisów urzędowych WE, a w pracach nad opracowaniem przepisów WE brali udział eksperci IFOAM.
Efektem tych prac było Rozporządzenie nr 2092/91 z 24 czerwca 1991 r. w sprawie rolnictwa ekologicznego oraz oznakowania jego produktów i środków spożywczych. Wyróżnikami rolnictwa ekologicznego, zgodnie z powyższym rozporządzeniem są, między innymi:
- wykluczenie środków chemii rolnej (w produkcji) i chemii spożywczej (w przetwórstwie),
- wymóg kontroli gospodarstw na zgodność z kryteriami produkcji ekologicznej,
- warunek oznakowania produktów rynkowych, oferowanych jako ekologiczne, bądź biologiczne, bądź poprzez organiczne synonimy. 5)
Należy podkreślić, że wprowadzenie w życie postanowień Rozporządzenia 2092/91 zbiegło się w czasie z reformą Wspólnej Polityki Rolnej (nazwaną od jej głównego twórcy reformą McSharry'ego), zapoczątkowaną w 1992 roku. Zgodnie z powyższą reformą przewidziano zmiany w odniesieniu do produkcji zbóż, roślin oleistych i strączkowych, tytoniu, bydła i owiec. Reforma wprowadziła także zmiany w polityce strukturalnej, dotyczące popierania (oprócz wcześniejszego przechodzenia rolników na emeryturę, popierania zalesiania gruntów rolniczych i korzystnej dla środowiska ekstensyfikacji produkcji rolniczej.6) 7)
30 czerwca 1992 r. Rada Ministrów Rolnictwa WE przyjęła pakiet regulacji o środkach towarzyszących (uzupełniających) podstawowe przedsięwzięcia tej reformy. Z myślą o ochronie środowiska Rada Ministrów WE uchwaliła wchodzące w skład powyższego pakietu Rozporządzenie (EWG) nr 2078/92 z dnia 30 czerwca 1992 r. w sprawie rolniczych metod produkcji zgodnych ze środowiskiem i chroniących naturalną przestrzeń życiową. Zgodnie z tym Rozporządzeniem warunkiem uzyskania subwencji finansowanej w 50-75% przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji dla Rolnictwa (FEOGA) jest, przy założeniu pozytywnego wpływu przedsięwzięcia na środowisko i naturalną przestrzeń życiową, zobowiązanie się rolnika do ekstensyfikacji produkcji rolniczej. Jedną z możliwości uzyskania subwencji jest ograniczenie lub utrzymanie na obniżonym poziomie stosowania nawozów sztucznych i/lub środków chemicznej ochrony roślin lub wprowadzenie/utrzymanie biologicznych metod uprawy.8) Popieranie ekologicznego rolnictwa znalazło także swój wyraz w najnowszych, projektowanych rozwiązaniach dotyczących polityki strukturalnej Unii Europejskiej w nadchodzącym dziesięcioleciu. Otóż w regionach „mniej uprzywilejowanych" (o niekorzystnych warunkach dla produkcji rolniczej) Komisja proponuje stopniowe przekształcanie programów pomocy w programy wspierające systemy gospodarowania charakteryzujące się niskim zużyciem środków do produkcji rolnej. Regiony takie często cechują się bowiem szczególnymi walorami naturalnymi, a ochronie tych walorów służyć może ekstensyfikacja rolnictwa. Na programy rolnicze zawierające elementy ochrony środowiska planuje się przeznaczanie większych środków budżetowych. Najważniejsze przy tym jest wsparcie dla tych działań w produkcji rolniczej, które wymagają dodatkowego nakładu pracy rolników. Wśród tych działań wymienia się rolnictwo organiczne. 9)
Aktualne dane (z 1998 r.) ilustrujące powierzchnię użytków rolnych i liczbę gospodarstw ekologicznych w krajach Europy Zachodniej i w krajach EFTA (Islandia, Lichtenstein, Norwegia i Szwajcaria) zamieszczono w tabeli nr 1.

Tabela nr 1. Rolnictwo ekologiczne w Unii Europejskiej i w krach EFTA w 1998 r.
Kraj Pow. UR uprawiana metodami
ekologicznymi w ha
Udział w UR w % Liczba gospodarstw
ekologicznych
Udział w ogólnej liczbie
gospodarstw w %
Austria 345 375 10,095 19 996 8,00
Belgia 6 418 0,48 291 0,38
Dania 64 329 2,37 1 617 2,19
Finlandia 125 550 5,60 5 170 6,00
Francja 120 241 0,40 3 994 0,50
Grecja 6 000 0,90 1 065 0,67
Hiszpania 152 105 0,61 3 526 0,25
Holandia 17 500 0,88 868 0,72
Irlandia 23 591 0,53 808 0,51
Islandia 119 0,01 21 0,60
Lichtenstein 630 18,00 33 11,96
Luksemburg 625 0,49 24 0,80
Niemcy 351 062 2,10 6 793 1,20
Norwegia 11 796 1,16 1 310 1,46
Portugalia 11 584 0,29 321 0,07
Szwajcaria 71 790 4,54 4 825 7,44
Szwecja 118 175 3,44 2 733 2,97
Wielka Brytania 54 270 0,34 1 026 0,42
Włochy 550 00 3,18 29 500 1,19
UE 1 893 155 1,40 78 667 1,02
UE + EFTA 2 031 760 1,45 84 862 1,08

Na uwagę zasługuje fakt, że w Austrii aż 10,09% powierzchni użytków rolnych (UR) zajmują gospodarstwa ekologiczne. Wysoki odsetek użytków rolnych uprawianych metodami ekologicznymi występuje również w Danii, Finlandii, Niemczech, Szwajcarii, Szwecji i Włoszech (w małym państwie, jakim jest Lichtenstein, odsetek ten jest wyjątkowo wysoki, jednakże trudno jest porównywać rolę rolnictwa w tym kraju z np. rolnictwem duńskim).
Austria zasługuje także na uwagę pod względem udziału liczby gospodarstw ekologicznych w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych (8%). Znaczącym odsetkiem tych gospodarstw cechują się także Szwajcaria (7,44%) i (Finlandia (6%).10)

3. Rozwój rolnictwa ekologicznego w Polsce

Na terenie Polski rolnictwo ekologiczne ma ponad półwieczna tradycję. Inspirowany wykładami Rudolfa Steinera (1924 r.) hr. Stanisław Karłowski założył w 1930 r. w Szelejewie pierwsze w Polsce gospodarstwo ekologiczne, w którym zastosował biodynamiczne metody uprawy. Tuż przed wojną powstało w Poznaniu Towarzystwo Krzewienia Zasad Życia i Gospodarki Zgodnie z Przyrodą. Wojna oraz powojenna intensyfikacja rolnictwa przerwały jednakże rozwój tej metody gospodarowania.
Na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych rozpoczęto na nowo propagować idee rolnictwa ekologicznego (w popularyzacji idei takiego sposobu gospodarowania znaczącą rolę odegrali np. prof. M. Górny z SGGW i inż. J. Osetek - rolnik "pionier", który prowadził od początku lat sześćdziesiątych gospodarstwo biodynamiczne w Nakle nad Notecią). W latach osiemdziesiątych odbyło się także wiele kursów edukacyjnych dla rolników zainteresowanych ekologicznymi metodami produkcji rolnej. Wreszcie 1 września 1989 zostało zarejestrowane Stowarzyszenie Producentów Żywności Metodami Ekologicznymi EKOLAND.
W latach 1986-1987 grupa rolników rozpoczęła przestawianie swoich gospodarstw na produkcje ekologiczną, dzięki czemu już w 1990 roku Stowarzyszenie EKOLAND mogło przeprowadzić pierwszą inspekcję i nadać atesty 27 gospodarstwom. Od 1993 roku atestacją zajęło się również Polskie Towarzystwo Rolnictwa Ekologicznego (PTRE). Atestacji kilkunastu gospodarstw dokonuje też w Polsce holenderska organizacja SKAL.11) 12 )
Atestacja (certyfikacja) w rolnictwie ekologicznym oznacza poświadczenie przez jednostkę certyfikującą, że produkt został wytworzony wg przyjętych kryteriów, a produkcja podlegała obowiązującej kontroli. Najważniejsza bowiem jest kontrola produkcji, a nie kontrola produktu, co wynika z założenia, że jeśli stan środowiska nie budzi zastrzeżeń, to jakość (biologiczna) płodów rolnych jest pochodną sposobu wytwarzania. Wymóg dotyczący kontroli i atestacji produkcji w gospodarstwach ekologicznych ma na celu wyróżnienie produktów ekologicznych w stosunku do produktów tzw. "zdrowej żywności" oraz żywności wytworzonej metodami integrowanymi (przy obniżonym, w stosunku do konwencjonalnego systemu produkcji rolniczej, poziomie zastosowania nawozów mineralnych i pestycydów).
Wiarygodna kwalifikacja gospodarstw ekologicznych jest także niezbędna organom administracji przy finansowaniu inwestycji, przyznawaniu pomocy finansowej itp. 13)
Należy podkreślić, że w Polsce nie ma jeszcze kompleksowej regulacji prawnej w zakresie rolnictwa ekologicznego. Od 1994 r. w polskim systemie prawa istnieje przepis odnoszący się do znakowania żywności pochodzącej z rolnictwa ekologicznego (w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 15 lipca 1994 roku w sprawie znakowania środków spożywczych, używek i substancji dodatkowych dozwolonych, przeznaczonych do obrotu).
Brak państwowego systemu kontroli, który pozwoliłby na uporządkowanie rynku, stanowił ochronę dla konsumentów i otworzył możliwości eksportu jest poważną przeszkodą hamującą rozwój rolnictwa ekologicznego 14) 15).
Obecnie trwają zatem prace nad ustawą o rolnictwie ekologicznym i jego produktach (projekt ustawy znajduje się obecnie w uzgodnieniach międzyresortowych). Ustawa ta ma regulować głównie kwestie prowadzenia rolniczej produkcji ekologicznej, przetwórstwa metodami ekologicznymi, obrotu żywnością ekologiczną (np. znakowania i pakowania) i systemu kontroli16).
Chociaż nie ma jeszcze ustawy o rolnictwie ekologicznym, to rolnictwo to jest wspierane dotacją. W 1998 roku wydano bowiem Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 11 maja 1998 r. w sprawie wysokości stawek dotacji dla rolnictwa oraz szczegółowych zasad i trybu ich udzielania w roku 1998, zgodnie z którym dofinansowanie kosztów kontroli gospodarstw ekologicznych mogły otrzymać: Stowarzyszenie Agro Bio Test z Warszawy i Polskie Towarzystwo Rolnictwa Ekologicznego z Lublina17).
W "Średniookresowej Strategii Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich" (dokumencie przyjętym przez Radę Ministrów 21 kwietnia 1998 r.) zaplanowano rozszerzenie wsparcia dla rolnictwa ekologicznego poprzez bezpośrednie dopłaty rolnikom do powierzchni upraw ekologicznych. W związku z tym na 1999 rok zaplanowano dotacje dla gospodarstw, które (pod kontrolą) przestawiają się na produkcję metodami ekologicznymi lub też - już ją prowadzą (przysługuje roczna dotacja do 1 ha uprawy). Oprócz tego powyższe gospodarstwa mogą liczyć na dotację do kosztów kontroli produkcji ekologicznej 18).
W maju 1998 r. Zarząd Główny Stowarzyszenia EKOLAND podjął decyzję o zleceniu stowarzyszeniu Agro Bio Test i spółce BIOEKSPERT do przeprowadzenia inspekcji w gospodarstwach (po zakończeniu inspekcji protokoły kontroli gospodarstw przekazuje się do Komisji Atestacji, która podejmuje decyzje o przyznaniu atestu)19). Atest EKOLANDU jest przyznawany na rok, a jego przedłużenie musi być poprzedzone kolejną procedurą kontrolną. Jeśli gospodarstwo otrzymało atest, może sprzedawać swoje produkty oznaczając je napisem "wyprodukowano metodami ekologicznymi". Atest nie uprawnia jednak do używania określeń typu "zdrowy" albo "bezpieczny". Stosowania takich oznakowań czy napisów na produktach zabrania wspomniane powyżej rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z 1994 roku w sprawie znakowania środków spożywczych 20).
W roku 1998 atest EKOLANDU otrzymało 181 gospodarstw o łącznym obszarze 5546 ha (czyli 0,03% ogółu polskich użytków rolnych i około 0,01% ogółu gospodarstw). Rozmieszczenie tych gospodarstw przedstawiono na mapce nr 1.

Mapka nr 1. Gospodarstwa ekologiczne posiadające atest EKOLANDU w Polsce (1998/99)

Źródło: M. Dendek: Atestacja'98, "Ekoland" nr 11 (28)1998 r.

Atest Stowarzyszenia EKOLAND uzyskało również pięć przetwórni, które przetwarzają płody rolne z atestowanych gospodarstw zgodnie z Kryteriami przetwórstwa produktów rolnictwa ekologicznego Bioekspert s.c., zatwierdzonymi przez Zarząd Główny Stowarzyszenia EKOLAND.
Gospodarstwa spełniające wymogi środowiskowe i produkcyjne, określone w Kryteriach rolnictwa ekologicznego Stowarzyszenia EKOLAND są uprawnione po otrzymaniu atestu do zbytu produktów wymienionych w wykazie adresowo-towarowym w okresie od 1 września 1998 r. do 31 sierpnia 1999 r. Atesty są wystawiane imiennie na osobę (osoby) odpowiedzialne za gospodarstwo przetwórnię.21)
Szacuje się, że ogółem w Polsce jest około 490-500 gospodarstw ekologicznych (w tym ok. 200 stowarzyszonych w PTRE). Wszystkie gospodarstwa ekologiczne gospodarują w Polsce na około 10 tys. ha (0,05% ogólnej powierzchni użytków rolnych równej 18474,1 tys. ha) i stanowią około 0,02% ogółu polskich indywidualnych gospodarstw rolnych (2041,3 tys. gospodarstw22).

4. Postawy polskich konsumentów odnośnie żywności ekologicznej

Z badań przeprowadzonych przez Centrum Logistyczne Rolnictwa Ekologicznego SGGW wynika, że kupujący produkty żywnościowe zwracają przede wszystkim uwagę na termin przydatności do spożycia (82% osób ankietowanych) oraz cenę (79%), natomiast w dalszej kolejności na zawartość witamin (56%), konserwantów (49%) i rodzaj opakowania (34%). Aż 41% badanych osób kupuje żywność ekologiczną. Tak wysoki odsetek respondentów tłumaczy się jednak niepełną wiedzą na temat wyróżników żywności ekologicznej.
Produkty ekologiczne są kupowane głównie przez mieszkańców miast, osoby z wykształceniem średnim i wyższym, o dobrej sytuacji materialnej, ale także - przez uczniów i studentów (wynik prowadzonej w szkołach i na uczelniach edukacji ekologicznej).
Podstawowym motywem zakupów żywności ekologicznej jest zdrowie własne i rodziny (94%), w mniejszym stopniu natomiast - troska o stan środowiska (66%) oraz walory smakowe produktów ekologicznych (58%). Pojęcie żywności ekologicznej poprawnie zdefiniowało 49% badanych osób, wskazując, że jest to żywność wyprodukowana bez użycia środków chemii rolnej23).

5. Perspektywy eksportu polskiej rolniczej produkcji ekologicznej

Utrzymująca się w wielu krajach Unii Europejskiej przewaga popytu nad podażą ekologicznych artykułów spożywczych stanowić może szansę dla zbytu polskich produktów rolnictwa ekologicznego. Konsumenci z krajów Unii w coraz większym stopniu są bowiem zainteresowani nabywaniem produktów żywnościowych najwyższej jakości, bezpiecznych dla zdrowia, bez środków konserwujących i pozostałości pestycydów i produkowanych metodami nie naruszającymi równowagi środowiska przyrodniczego.
Obecnie potrzeby np. niemieckich lub skandynawskich konsumentów żywności ekologicznej zaspokajane są w znacznym stopniu przez import. Wśród produktów rolnictwa ekologicznego, które są wytwarzane w niedostatecznej ilości lub w nieodpowiednim czasie, by zaspokoić popyt, wymienia się warzywa korzeniowe, warzywa na sałatki i cebule. Duża część importowanych produktów tego typu może być zatem produkowana w Polsce.
Należy również zauważyć, że polskie produkty ekologiczne (wytwarzane po niższych kosztach własnych niż analogiczne produkty w krajach Unii) mogą być cenowo konkurencyjne na rynku unijnym. Na rynkach zachodnioeuropejskich ceny żywności ekologicznej są wyższe od cen żywności "konwencjonalnej"; duże różnice cenowe występują w przypadku zbóż chlebowych (ok. 60%), marchwi (ok. 80%), stosunkowo mniejsze - w przypadku mleka i innych produktów zwierzęcych. Dla polskiego producenta żywności ekologicznej te różnice cen mogą być zatem szczególnie atrakcyjne i interesujące.
Oprócz czynników sprzyjających sprzedaży w UE produktów polskiego rolnictwa ekologicznego występuje także wiele ograniczeń tego handlu. Zalicza się do nich brak regulacji prawnych dotyczących certyfikacji produkcji ekologicznej, niewystarczająca dla potrzeb eksportu baza produkcyjna, trudności w dostarczaniu na rynek unijny dużych, jednorodnych, odpowiednio opakowanych i oznakowanych partii towaru. Należy także zauważyć, że w krajach Unii Europejskiej obserwuje się rosnące tendencje do ochrony rodzimych producentów żywności ekologicznej przed zagraniczną konkurencją.
Obecnie polski eksport żywności ekologicznej do krajów Unii dotyczy przede wszystkim czarnych porzeczek, truskawek, cebuli, suszonych warzyw i kawy cykoriowo-zbożowej. Rozmiary tego eksportu są na razie niewielkie; np. firma Rol-Eko Ltd., która od kilku lat realizuje projekty mające na celu rozwój produkcji i eksport żywności ekologicznej na rynki unijne, w okresie ostatnich trzech lat wyeksportowała ponad 400 ton produktów żywnościowych, między innymi mrożonych owoców i warzyw. Możliwości eksportowych odnośnie polskich produktów ekologicznych należy także upatrywać w odniesieniu do produktów, których nasz kraj jest tradycyjnym dostawcą: suszu warzywnego, mrożonych truskawek, soku jabłkowego, gryki i prosa.
Na rynkach unijnych ograniczone są obecnie możliwości sprzedaży polskich produktów ekologicznych takich jak: zboża konsumpcyjne, ziemniaki oraz świeże owoce i warzywa, ponieważ zapotrzebowanie na te towary pokrywają rodzimi producenci. Mając jednak na uwadze rosnące zainteresowanie zachodnich konsumentów żywnością ekologiczną można żywić nadzieję, że również i takie produkty mogłyby znaleźć zbyt, oczywiście jeśli nasi producenci poradziliby sobie z omówionymi powyżej ograniczeniami, a eksportowi towarzyszyła by szeroko zakrojona promocja.24) 25).

Podsumowanie

Rolnictwo ekologiczne ma w Polsce duże możliwości rozwoju. Sprzyjać temu może niski poziom zużycia nawozów mineralnych i pestycydów i - co jest z tym związane - bardziej ekstensywny charakter produkcji rolniczej w porównaniu do stanu w wysoko rozwiniętych państwach Europy Zachodniej. Należy również zaznaczyć, że w krajach Unii Europejskiej, zgodnie z zasadami Wspólnej Polityki Rolnej podejmuje się różnorodne działania, mające na celu ekstensyfikację produkcji rolniczej i promowanie metod ekologicznych. A zatem również w Polsce istotne jest popieranie takich metod produkcji, połączone z kampanią informacyjną wśród konsumentów.
Na świecie obserwuje się rosnące zainteresowanie spożywaniem żywności ekologicznej, a z analizy tendencji wynika, że w przyszłości to zjawisko będzie się nasilać. Produkty tego rolnictwa mogą zatem stać się naszym cennym atutem eksportowym.
Rolnictwu ekologicznemu udzielono poparcia w "Średniookresowej Strategii Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich". Zgodnie z tym dokumentem we wszystkich ogniwach gospodarki żywnościowej powinno się dążyć do stosowania nowoczesnych technologii typu uprawy integrowane (przy obniżonym, w stosunku do konwencjonalnego rolnictwa, zastosowaniu nawozów mineralnych i pestycydów) i uprawy ekologiczne. Jako jeden z celów polityki rolnej wymienia się w powyższym dokumencie podwyższenie jakości produktów rolno- spożywczych. Wskazuje się jednocześnie, że od 1998 r. z budżetu współfinansowana jest kontrola gospodarstw produkujących metodami ekologicznymi oraz przestawiających się na taką produkcję.
Należy podkreślić, że produkcja metodami ekologicznymi ma także niebagatelne znaczenie w ochronie środowiska naturalnego: sprzyja zachowaniu bioróżnorodności agroekosystemów (ekosystemów rolniczych), właściwemu zagospodarowaniu nawozów organicznych, poprawie żyzności gleby i pielęgnacji krajobrazu rolniczego. Rolnictwo ekologiczne jest postrzegane jako "rolnictwo zrównoważone" (sustainable agriculture), czyli działalność rolnicza prowadzona w taki sposób, aby zaspokajając potrzeby współczesnych i przyszłych pokoleń chronić zasoby ziemi, wód oraz zasoby genetyczne roślin i zwierząt i nie degradować środowiska. Jest to jednocześnie system „właściwy pod względem technicznym, rentowny i odpowiedni społecznie"26).

Przypisy
1. A. Kozłowska: Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r.
2. U. Sołtysiak: Rolnictwo ekologiczne - historyczny przegląd metod. "Rolnictwo ekologiczne od teorii do praktyki", praca zbiorowa, Stowarzyszenie EKOLAND, Stiftung LEBEN & UMWELT, Warszawa 1993 r.
3. Założenia rolnictwa ekologicznego i przetwórstwa żywności wg IFOAM. "Rolnictwo ekologiczne od teorii do praktyki", praca zbiorowa, Stowarzyszenie EKOLAND, Stiftung LEBEN & UMWELT, Warszawa 1993 r.
4. U. Sołtysiak: Rolnictwo ekologiczne - historyczny przegląd metod. "Rolnictwo ekologiczne od teorii do praktyki", praca zbiorowa, Stowarzyszenie EKOLAND, Stiftung LEBEN & UMWELT, Warszawa 1993 r.
5. U. Sołtysiak: Atestacja i oznakowanie produktów i gospodarstw ekologicznych w Polsce na tle sytuacji w Europie, "Ekologiczne i integrowane rolnictwo w Polsce. Raport - 1995", praca zbiorowa, Wydawnictwo Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa, 1995 r
6. U. Sołtysiak: Atestacja i oznakowanie produktów i gospodarstw ekologicznych w Polsce na tle sytuacji w Europie. "Ekologiczne i integrowane rolnictwo w Polsce. Raport - 1995", praca zbiorowa, Wydawnictwo Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa, 1995 r.
7. M. Adamowicz: Wspólna Polityka Rolna Unii Europejskiej. Doświadczenia- Problemy - Perspektywy, "Biuletyn Informacyjny Agencji Rynku Rolnego", Warszawa, grudzień 1997 r.
8. I. Jędrzejewski: Reforma agrarna we Wspólnocie Europejskiej (V): środki towarzyszące, "Wspólnoty Europejskie" nr 2 (54), 1996 r.
9. J. Rowiński: „Agenda 2000 - wnioski dla Polski płynące z reformy CAP. Potrzeby zmian dostosowawczych w polskim prawie rolnym". Referat przedstawiony na seminarium "Zdolność i warunki absorpcji unijnych środków finansowych dla wsi i rolnictwa polskiego w okresie przed- i poakcesyjnym", Sejm RP, 24 XI 1999 r.
10. W. Fortuna: Rolnictwo ekologiczne w Europie. "Ekoland" nr 11/1998.
11. A. Radecki: Stan rolnictwa ekologicznego i integrowanego w Polsce. "Ekologiczne i integrowane rolnictwo w Polsce. Raport -1995", praca zbiorowa, Wydawnictwo Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa, 1995 r.
12. J. Tyburski: Charakterystyka gospodarstw ekologicznych w Polsce. "Ekologiczne i integrowane rolnictwo w Polsce. Raport -1995", praca zbiorowa, Wydawnictwo Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa, 1995 r.
13. U. Sołtysiak: Atestacja i oznakowanie produktów i gospodarstw ekologicznych w Polsce na tle sytuacji w Europie. "Ekologiczne i integrowane rolnictwo w Polsce. Raport - 1995", praca zbiorowa, Wydawnictwo Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa, 1995 r.
14. G. Łyś: Ekologiczne przebicie. "Gazeta Bankowa" 20-26 lutego 1999 r.
15. A. Kozłowska Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój ? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r.
16. Wg A. Kozłowska Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój ? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r oraz informacji z Departamentu Rozwoju Rolnictwa MRiGŻ, 22.02.1999 r.
17. D. Metera: Dotacje dla rolnictwa ekologicznego. "Ekoland" 10/1998 r.
18. Wg A. Kozłowska: Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój ? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r. oraz informacji z Departamentu Budżetu i Finansów MRiGŻ, 22.02.1999 r.
19. Inspekcja'98, "Ekoland" nr 10 (27) 1998 r.
20. A. Kozłowska: Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r.
21. M. Dendek: Atestacja'98, "Ekoland" nr 11 (28)1998 r.
22. A. Kozłowska: Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r. oraz Powszechny Spis Rolny 1996 r., GUS, Warszawa 1997 r.
23. A. Kozłowska: Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój ? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r.
24. A. Kozłowska: Rolnictwo ekologiczne - czy ma szansę na rozwój? "BOSS - ROLNICTWO", nr 5 (472), 5.02.1999 r.
25. A. Bołtromiuk: Szanse na eksport. "Ekoland" nr 10/1998.
26. U. Sołtysiak: Rolnictwo ekologiczne - historyczny przegląd metod. "Rolnictwo ekologiczne od teorii do praktyki", praca zbiorowa, Stowarzyszenie EKOLAND, Stiftung LEBEN & UMWELT, Warszawa 1993 r.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.