Polityka przemysłowa

Ewa Czerwińska

Raport nr 107


Niniejszy tekst przedstawia zasady polityki przemysłowej obowiązujące w krajach Unii Europejskiej oraz podstawowe reguły przyznawania w jej ramach pomocy państwowej a także założenia polskiej polityki przemysłowej.
Polityka przemysłowa jest często rozumiana jako polityka protekcjonistyczna państwa, mająca na celu ochronę poszczególnych branż i przedsiębiorstw przed zagraniczną konkurencją. We Wspólnocie Europejskiej następuje obecnie zmiana orientacji polityki przemysłowej w kierunku realizacji polityki horyzontalnej, mającej na celu tworzenie warunków dla poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłowych.
Również aktualna polityka przemysłowa Polski, zgodnie z tendencjami występującymi w krajach OECD, powinna mieć charakter kompleksowy i obejmować wszelkie aspekty działalności przemysłu. Powinna więc stopniowo odchodzić od działań sektorowych i prowadzić do wycofywania potencjału produkcyjnego z gałęzi nieefektywnych oraz przestawiać się w kierunku pomocy horyzontalnej. Przyjęcie strategii rozwoju Polski, opartej na powyższych działaniach, odpowiadałoby nowej polityce przemysłowej prowadzonej według zasad obowiązujących obecnie w Unii Europejskiej.

Spis treści:
Określenie polityki przemysłowej
Europejska polityka przemysłowa
Pomoc państwowa w polityce przemysłowej Wspólnot Europejskich
Cele polskiej polityki przemysłowej
Podsumowanie

Określenie polityki przemysłowej

Nie istnieje jednoznaczna definicja polityki przemysłowej. Pojęcie to kojarzone jest często ze szkodliwymi metodami interwencjonizmu państwowego, oddziałującymi na rynkowy mechanizm alokacji zasobów w przemyśle. Jednak zwolennicy polityki przemysłowej uważają ją za konieczny element ogólnej polityki gospodarczej, zwłaszcza w okresie transformacji gospodarki. Ogólnie, polityka przemysłowa może być określona jako stymulowanie zmian w pożądanych kierunkach (przede wszystkim ze względu na utrzymanie konkurencyjności w skali międzynarodowej) w różnych aspektach przemysłowej struktury wytwarzania. Oznacza więc ona ingerencję rządową w rozwój struktury przemysłowej danej gospodarki i stąd często jest określana jako polityka przemysłowo-strukturalna. Ingerencja ta polega najczęściej na działaniach redystrybucyjnych w stosunku do określonych dziedzin gospodarki.
W przeciwieństwie do polityki konkurencji, która zakłada dla wszystkich podmiotów gospodarczych te same podstawowe warunki uczestnictwa na rynku, polityka przemysłowa w tym rozumieniu ma na celu wywieranie selektywnego wpływu na przedsiębiorstwa w zależności od dziedziny ich działalności, poprzez zastosowanie takich zabiegów jak np. ulgi i zwolnienia podatkowe, pomoc finansową, zamówienia państwowe, pośrednictwo w kooperacji czy transfer technologii.
Aktywna polityka przemysłowa (jak i handlowa) może więc polegać na przyznaniu priorytetów pewnym sektorom gospodarki kosztem pozostałych. Zasadnicze znaczenie ma wobec tego określenie kryteriów selekcji sektorów. Teoria ekonomii nie daje jednoznacznych kryteriów, pozwalających wyznaczyć, kierunki oddziaływania polityki przemysłowej na określone sektory przemysłu. Ryzyko rozstrzygnięć administracyjnych w tym zakresie jest bardzo duże i może prowadzić do decyzji nieefektywnych. Protekcjonizm w stosunku do dużej ilości sektorów prowadziłby do znacznych transferów i wywołałby koszty związane z odejściem od optymalnej struktury produkcji i konsumpcji.
Najczęściej kryteriami wyboru sektorowej polityki przemysłowej są:
- kryteria ekonomiczne, np. walka z bezrobociem, potrzeba wspierania sektorów będących nośnikami postępu technicznego lub sektorów przyciągających kapitał zagraniczny, ogólnie osiągających międzynarodową konkurencyjność,
- kryteria społeczne i regionalne, np. ochrona określonych grup zawodowych, czy regionów gospodarczych,
- kryteria związane z ochroną środowiska.
Ryzyko prowadzenia aktywnej polityki przemysłowej wiąże się również z nadmiernymi oczekiwaniami, kierowanymi pod jej adresem. Oczekiwania te związane są z całą wiązką celów do realizacji, jakie ma spełniać polityka przemysłowa. Nie dość, że w warunkach ograniczoności środków są one względem siebie konkurencyjne, to jeszcze często są między sobą sprzeczne. Polityka promująca rozwój konkurencyjności gospodarki i wzrost eksportu, jest często sprzeczna z polityką podtrzymywania upadających dziedzin i przedsiębiorstw, nowoczesna polityka techniczna wymuszająca niezbędny wzrost wydajności pracy kłóci się z polityką, mającą na celu ochronę zatrudnienia. Również polityka w zakresie ochrony środowiska naturalnego jest sprzeczna z polityką przemysłową, która polegałaby na ochronie starej, nienowoczesnej technologicznie, a więc zanieczyszczającej środowisko, struktury przemysłu.
Polityka przemysłowa może też być rozumiana jako tworzenie ogólnych warunków sprzyjających działalności gospodarczej, promowanie restrukturyzacji przedsiębiorstw oraz otwieranie rynków. W tym przypadku, polityka przemysłowa nie jest alternatywą polityki konkurencji i prowadzi do tworzenia warunków dla poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw przemysłowych.

Europejska polityka przemysłowa

W Traktacie Rzymskim nie ma zdefiniowanego pojęcia polityki przemysłowej, tym bardziej nie jest ona traktowana jako wspólna dla członków Wspólnoty. Tylko przemysł stalowy i górnictwo węglowe oraz sektor atomowy zostały objęte wspólnymi działaniami, ale w ramach osobnych wspólnot: Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (EWWiS) i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (EUROATOM). Politykę przemysłową rozpatruje się w kontekście działań rządu zmierzających do rozwijania lub wspomagania poszczególnych gałęzi przemysłu w ramach gospodarek narodowych, pojęcie "polityki przemysłowej UE" jest więc zupełnie nową kategorią.
Artykuły 92 - 94 Traktatu Rzymskiego (ustanawiającego Wspólnotę Europejską - EWG) zajmują się głównie określeniem zakresu narodowej pomocy państwa dla przemysłu, która nie byłaby sprzeczna z zasadami wspólnego rynku. Przepisy te nie miały praktycznie żadnego znaczenia w latach siedemdziesiątych, gdy wartość pomocy państwowej w krajach członkowskich Wspólnoty przekraczała możliwości kontroli Komisji. Na początku lat osiemdziesiątych całkowita pomoc państwowa w krajach WE wynosiła ca 30 mld ECU rocznie.
W Traktacie Rzymskim zawarte jest jednak wiele postanowień pośrednio oddziaływujących na przemysł. Są to zasady dotyczące tworzenia wspólnego rynku - o swobodnym przepływie dóbr, usług, kapitału i ludzi, tworzenia wolnej konkurencji między przedsiębiorstwami, ścisłych przepisów udzielania pomocy państwowej przedsiębiorcom, tak, aby nie prowadziło to do zniekształceń konkurencji, harmonizacji przepisów administracyjnych, prawnych i finansowych jako przesłanki tworzenia warunków dla współpracy firm w obrębie Wspólnoty. Powołano również Europejski Bank Inwestycji (EBI), którego jednym z zadań jest finansowe wspieranie regionów słabiej rozwiniętych, jak również projekty modernizacji lub restrukturyzacji samych przedsiębiorstw.
Ponieważ polityka przemysłowa stała się synonimem prowadzonych na dużą skalę działań rządów krajów członkowskich, powodujących niekorzystne skutki dla wspólnego rynku1), stanowiła od samego początku w ramach Wspólnoty przedmiot kontrowersji. Ulegały one stopniowemu zatarciu wraz z realizacją jednolitego rynku i odstąpieniem zwłaszcza od praktyki popierania wielkich koncernów państwowych. Dopiero w latach siedemdziesiątych podjęto próby ustalania we Wspólnotach zasad wspólnej polityki przemysłowej, której celem miało być:
1) zwiększenie konkurencyjności przedsiębiorstw i całych branż europejskich, zwłaszcza w stosunku do gospodarek: amerykańskiej i japońskiej, a także
2) wpływanie na tworzenie racjonalnej struktury przemysłu i
3) ochronę środowiska naturalnego.
W 1970 roku Komisja Europejska przedstawiła Radzie Europejskiej memorandum w tej sprawie, a Rada zatwierdziła w 1973 roku program działań, jakie miały być przedmiotem polityki przemysłowej na szczeblu Wspólnoty. Program ten dotyczył: usunięcia barier w wewnętrznym handlu Wspólnoty, procesu liberalizacji dostępu do rynku zamówień publicznych, tworzenia ram instytucjonalnych dla popierania współpracy między przedsiębiorstwami oraz popierania sektorów o zaawansowanej technologii.
Mimo to polityka przemysłowa krajów wspólnotowych nie miała do połowy lat osiemdziesiątych charakteru wspólnego i pozostawała domeną rządów poszczególnych krajów członkowskich. Co więcej, można w tym okresie zaobserwować coraz intensywniejszy interwencjonizm państwowy, fragmentaryzację rynku w zakresie wymagań konsumenta, zróżnicowane normy i standardy oraz nieefektywne wydatkowanie nakładów na badania i rozwój w obrębie Wspólnoty. Kolejne inicjatywy dotyczące wspólnych działań wspierających rozwój przemysłu znalazły swoje odzwierciedlenie w Białej Księdze Komisji z 1985 roku, zawierającej program utworzenia do roku 1992 wspólnotowego wolnego rynku bez granic wewnętrznych. Bezpośrednim efektem tego programu miało być ożywienie mechanizmu konkurencji wymuszającego m.in. restrukturyzację i modernizację przedsiębiorstw. Nadal otwarte było zagadnienie, jak opracować formułę polityki przemysłowej, aby zapewnić rozwój przemysłu, wzrost gospodarczy i większe zatrudnienie.
Poglądy Komisji Europejskiej w tej sprawie zawarte zostały pod koniec 1990 roku w tzw. Raporcie Bangemanna2) pt. "Wytyczne polityki przemysłowej w otwartym i konkurencyjnym otoczeniu" (w warunkach otwartości i swobodnej konkurencji); miały one na celu głównie poprawę konkurencyjności przemysłu Wspólnoty w skali międzynarodowej.
Zgodnie z tym Raportem polityka przemysłowa miała się opierać na następujących zasadach:
- tworzeniu możliwości dla efektywnego funkcjonowania gospodarki rynkowej w długim okresie jako warunku wstępnego dostosowania strukturalnego,
- tworzenia warunków instytucjonalnych i infrastrukturalnych dla dokonywania zmian w przemyśle,
- wypracowaniu instrumentów przyspieszających dostosowania strukturalne i zwiększających konkurencyjność przemysłu.
Stare, sektorowe podejście do polityki gospodarczej miało być zastąpione nowoczesnym podejściem, nie mającym na celu wspieranie poszczególnych gałęzi przemysłu, ale konkurencję na skalę międzynarodową.
Polityka przemysłowa była jednak w praktyce nadal kojarzona głównie z subsydiowaniem deficytowych dziedzin przemysłu i ochroną rodzimych monopolistów branżowych przez rządy poszczególnych krajów członkowskich.
Do Traktatu o Wspólnocie Europejskiej został wprowadzony jednak nowy przepis dotyczący polityki przemysłowej w oparciu o wytyczne z Raportu Bangemanna (art. 130), wyraźnie podporządkujący prowadzenie polityki przemysłowej celowi zapewnienia konkurencyjności przemysłu w krajach Wspólnoty Europejskiej. W artykule tym podkreśla się, że Wspólnota i państwa członkowskie muszą zapewnić spełnienie warunków koniecznych dla zapewnienia konkurencyjności przemysłu wspólnotowego w systemie wolnych, konkurencyjnych rynków. W tym celu muszą podejmować działania zmierzające do przyspieszenia dostosowania się przemysłu do zmian strukturalnych, tworzenia warunków sprzyjających inicjatywom, rozwojowi przedsiębiorczości i współpracy między przedsiębiorstwami (dotyczy to zwłaszcza małych i średnich firm) oraz stymulowania wykorzystania w większym zakresie innowacji i badań naukowych w rozwoju przemysłu.
Dla realizacji tych celów artykuł 130 zawiera również określenie metod realizacji wymienionych celów na szczeblu wspólnotowym:
- wzajemne konsultacje państw członkowskich i koordynacja działań w porozumieniu z Komisją,
- cele te muszą być brane pod uwagę przez Wspólnotę przy realizacji innych polityk,
- Rada, działając na wniosek Komisji może wykazać inicjatywę w promowaniu takiej współpracy państw członkowskich.
W takim kontekście pomoc udzielana przez państwa nie jest właściwym sposobem na tworzenie konkurencyjnego przemysłu w warunkach wolnego rynku i odpowiednią polityką przemysłową. Polityka przemysłowa w postaci pomocy udzielanej przez państwa, może odgrywać tylko niewielką rolę wspierającą rynek, ograniczając się tylko do powszechnie uznanych celów strukturalnych, promocji rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw i udziału w zakresie pomocy przeznaczonej na cele badawcze i rozwojowe oraz szkolenia pracowników (nie mające charakteru specyficznego dla jednego profilu przedsiębiorstw) ze szczególnym uwzględnieniem projektów o europejskim znaczeniu.
W ten sposób polityka przemysłowa (choć bez sformułowania definicyjnego w Traktacie o Wspólnocie Europejskiej) znalazła się w grupie działań koordynacyjnych na szczeblu Wspólnoty. Przy czym w większym stopniu nacisk położono na jej charakter horyzontalny3) niż sektorowy czy regionalny. W 1990 roku Komisja opowiedziała się wyraźnie za pierwszeństwem polityki konkurencji wobec polityki przemysłowej.
Kolejny etap formułowania podstawy polityki przemysłowej w obrębie już Unii Europejskiej nastąpił w ramach przyjęcia przez Radę Europejską podczas szczytu w Brukseli w grudniu 1993 roku Białej Księgi w sprawie wzrostu konkurencyjności i zatrudnienia. Dokument ten miał się stać punktem odniesienia dla wspólnych działań UE i jej krajów członkowskich w zakresie popierania rozwoju przemysłu jako przesłanki wzrostu gospodarczego i zatrudnienia w warunkach międzynarodowej konkurencyjności.
We wrześniu 1994 roku Komisja Europejska przedstawiła Radzie UE Komunikat w sprawie polityki konkurencyjności przemysłowej dla Unii Europejskiej. Również w tym dokumencie zostało podkreślone, że przedsiębiorstwa europejskie działają w otoczeniu rosnącej konkurencji międzynarodowej, dlatego należy skoncentrować się na działaniach dotyczących:
- promocji inwestycji niematerialnych, tzn. inwestycji w zakresie badań i rozwoju, własności intelektualnej, edukacji i szkoleń,
- rozwoju współpracy przemysłowej przez usuwanie barier hamujących tę współpracę,
- ochrony konkurencji, a w szczególności ograniczanie pomocy państwa i koncentrowanie jej na wspieraniu horyzontalnym,
- uproszczenia legislacji i procedur administracyjnych, zwłaszcza dla małych i średnich przedsiębiorstw, wspieranie rozwoju konkurencyjnych sektorów przemysłu, ogólniej - zmianę roli władz publicznych w realizacji polityki przemysłowej.
W czerwcu 1996 roku Rada UE podjęła decyzję dotyczące wspólnotowego programu działań na rzecz wzmocnienia konkurencyjności przemysłu europejskiego. Na jej podstawie Komisja Europejska została zobowiązana do przedstawienia co roku Parlamentowi Europejskiemu, Radzie UE oraz Komitetowi Ekonomiczno-Społecznemu i Komitetowi Regionów raportu oceniającego efekty działań w tym zakresie oraz zawierającego propozycje nowych przedsięwzięć odnoszących się do poprawy konkurencyjności przemysłu w UE.
Wspólnotowa koncepcja polityki przemysłowej zmierza więc w kierunku poprawy zdolności konkurencyjnej całego przemysłu europejskiego na międzynarodowym rynku, chociaż obok tendencji liberalnych w rozumieniu polityki przemysłowej (np. reprezentowanej przez Wielką Brytanię, Niemcy, Holandię), istnieją też tendencje protekcyjne, polegające na selektywnym wspieraniu branż (np. we Francji). Jednak luka technologiczna Wspólnoty w stosunku do takich gospodarek jak japońska czy amerykańska wymagać będzie działań zwiększających konkurencyjność jej gospodarki, oddziaływanie więc na strukturę przemysłu za pomocą subsydiów nie prowadzi do realizacji tego celu. W polityce wspólnotowej wyraźnie odbija się rywalizacja pomiędzy polityką konkurencji a polityką przemysłową. W Białej Księdze Komisji z 1993 roku osiągnięto jednak zgodę w sprawie opinii, że UE może prowadzić własną politykę przemysłową w przypadku wspólnych problemów z konkurencyjnością w obrębie krajów członkowskich.

Pomoc państwowa w polityce przemysłowej Wspólnot Europejskich

Polityka przemysłowa związana jest ze stosowaniem pomocy państwowej w odniesieniu do określonych celów, sektorów, regionów czy podmiotów gospodarczych. Celami tymi, może być przykładowo: rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, zmniejszanie różnic gospodarczych między regionami kraju, równoważenie rynku w sektorach "wrażliwych" (podatnych na wahania koniunktury) gospodarki, restrukturyzacja sektorów "trudnych". Aby jednak utrzymać poziom efektywności gospodarczej, cele polityki przemysłowej muszą być realizowane bez powodowania zniekształceń konkurencji. Jest to zasadnicze kryterium ograniczające zakres i metody interwencjonizmu państwowego w krajach Wspólnoty Europejskiej.
Postanowienia w zakresie pomocy państwowej zawarte są w Traktacie o ustanowieniu EWG (art. 77 i 90-94). Artykuł 92 Traktatu Rzymskiego wprowadził zasadę zakazu pomocy państwowej: "Jeśli nie zaznaczono tego inaczej w Traktacie, wszelka pomoc przyznana przez Państwo Członkowskie, albo ze środków państwowych, w jakiejkolwiek formie, która zagraża warunkom konkurencji przez faworyzowanie pewnych przedsiębiorstw lub produkcji pewnych towarów, jeśli wpływa niekorzystnie na handel między Państwami Członkowskimi, będzie niezgodna z regułami wspólnego rynku" (pkt 1). Artykuł 92 wprowadził jednocześnie zasadę zwolnień (derogacji) automatycznych i warunkowych od stosowania zasady zakazu pomocy państwowej.
Zwolnienia automatyczne zawarte są w Artykule 92.2, w którym za zgodną z regułami wolnego rynku uznaje się:
- pomoc natury socjalnej, przyznanej indywidualnym konsumentom, pod warunkiem, że nie dyskryminuje ona miejsca pochodzenia produktu,
- pomoc na wyrównywanie szkód, spowodowanych przez klęski żywiołowe lub wyjątkowe okoliczności,
- pomoc dla gospodarki poszczególnych regionów Republiki Federalnej Niemiec, w zakresie strat wynikających z podziału politycznego Niemiec.
Natomiast w artykule 92.3 zawarte są zwolnienia warunkowe od zakazu stosowania pomocy państwowej zakłócającej konkurencję i mającej wpływ na handel wewnątrz Wspólnoty, w zakresie m.in.:
- pomocy dla promowania ekonomicznego rozwoju obszarów o niskim poziomie życia i dotkniętych wysokim bezrobociem (Art. 92.3.a),
- wspierania realizacji projektu, istotnego dla realizacji ważnego wspólnego, europejskiego interesu lub dla zaradzenia poważnym zakłóceniom w gospodarce kraju członkowskiego (Art. 92.3.b)
- pomocy przeznaczonej na rozwój pewnych ekonomicznych dziedzin lub obszarów, nie wpływającej jednak negatywnie na warunki handlu w obrębie Wspólnoty (Art. 92.3.c),
- innych kategorii pomocy (np. na cele kultury), które mają być określone decyzją Rady, kwalifikowaną większością głosów na wniosek Komisji (Art. 92.3.d),.
Artykuł 92 dotyczy stosowania krajowych środków pomocowych, ale reguły tam zawarte odnoszą się również do środków wspólnotowych.
Artykuł 93 Traktatu Rzymskiego zawiera przepisy proceduralne odnoszące się do trybu uzyskania pomocy i jej kontroli przez Komisję Europejską. Uzyskanie form pomocy państwowej wymaga od krajów członkowskich, na mocy postanowienia tego artykułu (93.3), uprzedniej notyfikacji Komisji Europejskiej. Komisja określa, czy przewidywane przypadki pomocy państwa są zgodne z regulacjami WE. Tylko państwa członkowskie kontaktują się z Komisją (występują o notyfikację), nawet, jeśli pomoc dotyczy branż, regionów lub firm. W przypadku tzw. pogłębionej procedury (Art. 93.2) decyzje Komisji publikuje się w dzienniku urzędowym wszystkich krajów członkowskich i wszystkie zainteresowane strony mogą przesłać swoje stanowisko w danej sprawie do Komisji. Komisja nie podejmuje decyzji arbitralnie, ale na podstawie przejrzyście ustalonych kryteriów, zamieszczanych w Dzienniku Urzędowym. Cele, które uzasadniają kryteria przyznawania pomocy przez Komisję Europejską, to głównie finansowanie:
- badań i rozwoju,
- działań na rzecz ochrony środowiska i odnawialnych zasobów,
- tworzenia miejsc pracy,
- ratowania i restrukturyzacji przedsiębiorstw w trudnej sytuacji,
- rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw,
- trudnych regionów.
Naczelna zasada akceptacji pomocy przez Komisję Europejską to realizacja wspólnego interesu europejskiego, a nie tylko poszczególnego beneficjenta. Szczególne przepisy odnoszą się do udzielania zgody na pomoc w branżach, w których istnieje nadmiar mocy produkcyjnych w obrębie Wspólnoty: hutnictwo, i przemysł stalowy, stoczniowy - budowa i remont statków, samochodowy i włókienniczy. Zasadniczo pomoc w tych branżach w obrębie Wspólnoty jest zakazana.
Szczegółowe zasady odnoszą się również do udzielania pomocy na rzecz ratowania upadających przedsiębiorstw. W tym przypadku pomoc musi mieć charakter wyjątkowy i pilny, kwota musi być ograniczona do wysokości potrzeb i jest udzielana w okresie ograniczonym, pomoc ta musi mieć też uzasadnienie realizacji interesu ogólnego (np. socjalnego) oraz nie powinna naruszać konkurencji w krajach sąsiednich (tzn. nie powinna prowadzić do występowania ujemnych skutków we wspólnym interesie krajów członkowskich Wspólnoty). Pomoc ta ma na ogół wymiar jednorazowy, przywracający płynność finansową przedsiębiorstwa. Warunkiem przyznawania pomocy restrukturyzacyjnej w branży, w której jest nadmiar mocy produkcyjnych, jest ograniczenie wielkości produkcji! Udzielana pomoc musi być monitorowana przez Komisję.
Każda decyzja Komisji może być zaskarżona przed Trybunałem Sprawiedliwości.
Zgodnie z regułą de minimis programy pomocy (o ile nie są stosowane w sektorach uznanych przez Wspólnotę za wrażliwe), które nie są przeznaczone na subsydia eksportowe i są ograniczone do 100 tys. ECU w ciągu trzech lat globalnej pomocy państwa na firmę, nie muszą być notyfikowane i podlegać kontroli Komisji Europejskiej.
Artykuł 130 Traktatu WE, określający formalne cele wspólnotowej polityki przemysłowej, przewiduje, że działania Wspólnoty w zakresie prowadzenia polityki przemysłowej muszą być "zgodne z systemem otwartych i konkurencyjnych rynków" oraz, że nie będą stanowiły podstawy "wprowadzania przez Wspólnotę jakiegokolwiek środka, który mógłby doprowadzić do zniekształcenia konkurencji". Polityka przemysłowa jest więc obecnie ściśle związana z polityką konkurencji. Stąd Wspólnota sprawuje kontrolę nad pomocą państwową udzielaną w krajach członkowskich, nie dopuszczając do jej szkodliwych skutków w postaci zmian w warunkach konkurencji, zniekształceń mechanizmu alokacji czynników produkcji, wpływu na wielkość deficytu budżetowego i redystrybucję dochodów, czy niekontrolowanej konkurencji między regionami Wspólnoty.
Istnieją jednak argumenty przemawiające za interwencją państwa i prowadzeniem aktywnej polityki przemysłowej. We Wspólnocie Europejskiej pomoc państw członkowskich jest uważana za istotny instrument służący realizacji celów określonej polityki przemysłowej. Dotyczy to głównie wspierania nowopowstałych gałęzi przemysłu, małych i średnich przedsiębiorstw, restrukturyzacji przemysłowej, prac badawczo-rozwojowych. Te cele polityki przemysłowej ogólnie wynikają z tzw. niedoskonałości rynku. Mieszczą się tu też czynniki zewnętrzne danej gospodarki, np. negatywne - zanieczyszczenie środowiska naturalnego, czy pozytywne - szkolenia zawodowe lub prace badawczo-rozwojowe. Niedoskonałości rynku istnieją również z powodu konieczności działania w warunkach niepewności, co prowadzi do wysokiego ryzyka inwestycyjnego. Powoduje to niechęć rynków kapitałowych do finansowania działań, z którymi wiąże się wysoki stopień niepewności. Dotyczy to również małych i średnich przedsiębiorstw, mających trudności z uzyskaniem środków finansowych, gdyż mogą zaoferować bankom mniej zabezpieczeń niż duże firmy, a jednocześnie trudno jest uzyskać wiarygodne informacje na temat ich kondycji ekonomicznej i spodziewanych zysków.
Z niedoskonałością rynku wiąże się też niedoskonała przenośność czynników produkcji w skali regionalnej. Stąd jednym z podstawowych celów polityki przemysłowej jest korygowanie regionalnego braku równowagi gospodarczej. Istotnym problemem gospodarczym jest również konieczność przeprowadzenia restrukturyzacji całego sektora. Również w tym przypadku może być zasadne przyznanie pomocy państwowej w celu finansowania i złagodzenia skutków społecznych przekształceń strukturalnych. Jednak kraje wspólnotowe o wysokim poziomie pomocy państwa (np. Włochy, Grecja, Belgia) borykają się jednocześnie ze znacznymi deficytami budżetowymi.
Pomoc państwa skierowana jest więc na realizację różnych celów, będących przedmiotem oddziaływania określonej polityki przemysłowej. W krajach Wspólnoty Europejskiej wyróżnia się trzy podstawowe cele pomocowe: horyzontalne, sektorowe i regionalne (wyodrębnione z reguł horyzontalnych). Pomoc horyzontalna odnosi się do takich działań, jak wspomaganie małych i średnich przedsiębiorstw, prac badawczo-rozwojowych, ochrony środowiska, promocji eksportowych (głównie w postaci subsydiów) i ogólnej pomocy inwestycyjnej, która nie została skierowana do ściśle określonych sektorów. Najważniejszymi rodzajami wydatków w ramach pomocy horyzontalnej są: subsydia handlowe, wspomaganie małych i średnich przedsiębiorstw oraz prace innowacyjne i badawczo-rozwojowe (ok. 10% dla każdego państwa członkowskiego). Pomiędzy wspólnotowymi krajami członkowskimi istnieją różnice w strukturze pomocy horyzontalnej. W latach 1988 - 1990 udział wydatków na prace badawczo-rozwojowe był największy w Danii i Holandii, a na wspomaganie małych i średnich przedsiębiorstw - w Belgii, Holandii i Luksemburgu, zaś subsydia eksportowe - w Grecji, Francji i Irlandii.
Pomoc sektorowa związana jest z restrukturyzacją poszczególnych gałęzi przemysłu (np. pomoc dla budownictwa okrętowego), ale także pojedynczych firm. Pomoc na restrukturyzację jest badana ze szczególną starannością i jest normalnie dozwolona tam, gdzie istnieje możliwość zmniejszania się zdolności produkcyjnych. Wspólnotowe przepisy stosują się do tzw. wrażliwych sektorów, które w większości są upadającymi gałęziami przemysłu z chronicznym nadmiarem zdolności produkcyjnych (np. górnictwo, przemysł stalowy, stoczniowy, samochodowy, włókien syntetycznych), łącząc troskę o utrzymanie konkurencji na rynku wewnętrznym z potrzebą restrukturyzacji przemysłowej. Wspólną cechą tych przepisów jest restrykcyjny stosunek do pomocy, która może prowadzić do wzrostu mocy produkcyjnych. W ustalanych regułach pomocy sektorowej najważniejszym problemem branym pod uwagę jest trwała nadwyżka zdolności produkcyjnych w różnych dziedzinach przemysłu WE. W niektórych sektorach taka pomoc jest ściśle ograniczona lub całkowicie zabroniona. Ogólnie może być przyznana jednorazowo. Pomoc taka podlega ścisłemu nadzorowi Komisji Europejskiej i żaden kraj członkowski nie może wdrożyć programu pomocy sektorowej bez jej akceptacji.
Przykładowo, w sektorze żelaza i stali Decyzja (Nr 322) Komisji EWWiS z 1989 roku pozwala na ograniczoną pomoc państwa dla przedsiębiorstw w zakresie finansowania badań i rozwoju, ochrony środowiska, pokrycia kosztów związanych z zamknięciem hut, finansowania części inwestycji w nowych landach niemieckich i w Grecji, ale pod warunkiem, że nie będą one prowadziły do wzrostu potencjału produkcyjnego. W 1992 roku wszedł w życie Kodeks w sprawie pomocy państwa dla przemysłu stalowego dotyczący krajów członkowskich Wspólnot Europejskich (Steel Aids Code), obowiązujący w latach 1992 - 1996. Uregulowano w nim zasady pomocy dla tego sektora, przeznaczaną na cele badawczo-rozwojowe, ochronę środowiska i w związku z likwidacją zakładów produkcyjnych. Kodeks dopuszcza inwestycyjną pomoc państwa do końca 1994 roku jedynie dla przedsiębiorstw Grecji i Portugalii oraz b. NRD, o ile nie będzie przeznaczona na powiększenie mocy wytwórczych (w Portugalii pomoc w tym sektorze była przeznaczona tylko dla małych i średnich przedsiębiorstw, w nowych landach niemieckich pomoc ta była związana z redukcją mocy produkcyjnych).
Sektor górnictwa węgla również podlega regulacji Traktatu o EWWiS, który zabrania państwom członkowskim wspierania tego sektora w jakiejkolwiek postaci. Od 1960 roku zostało jednak wdrożonych kilka narodowych programów pomocy dla tego sektora na podstawie Artykułu 95 Traktatu o EWWiS w celu złagodzenia następstw restrukturyzacji (przy zgodzie wszystkich państw członkowskich). Od 1994 roku stosowane są w tym sektorze nowe zasady pomocy państwowej. Przewidują one, że od 1997 roku będą dozwolone tylko subsydia wykazane w krajowych, regionalnych lub lokalnych budżetach, a pomoc powinna być skierowana na następujące cele:
- na promowanie rozwiązań, które prowadziłyby do ograniczania pomocy państwa,
- na rozwiązanie społecznych i regionalnych problemów wynikających z ograniczenia działalności tego sektora,
- na dostosowanie do standardów ekologicznych górnictwa węgla.
Udzielanie pomocy operacyjnej związane jest z przedstawieniem Komisji planów restrukturyzacyjnych i modernizacyjnych, prowadzących do zmniejszenia kosztów produkcji w okresie 1994 - 2002. Firmy, które nie potrafią zrealizować tego celu zostaną objęte planem ich likwidacji do lipca 2002 roku (w tym roku wygasa ważność Wspólnoty).4)
W przypadku sektora stoczniowego przewidywana operacyjna pomoc państwowa jest związana z corocznie ustalanym i redukowanym pułapem finansowym, uwzględniającym różnicę między kosztami najbardziej konkurencyjnymi stoczniami Wspólnoty a cenami stosowanymi przez głównych konkurentów zagranicznych. Pomoc inwestycyjna nie może być udzielana na przedsięwzięcia zwiększające potencjał produkcyjny tej gałęzi przemysłu w krajach Wspólnoty (z wyjątkiem krajów, które nie mają przemysłu stoczniowego lub tylko posiadają jedną stocznię) i na pomoc operacyjną na remonty statków. Natomiast jest dopuszczalna pomoc przeznaczona na trwałe zamknięcie stoczni lub redukcję mocy produkcyjnych, związana z finansowanien odpraw pracowniczych i przemieszczenie zasobów do innych gałęzi przemysłu oraz na cele badawcze i rozwojowe (B+R). W krajach należących do OECD oczekuje się na wejście w życie Porozumienia o przestrzeganiu normalnych warunków konkurencji w komercyjnym przemyśle budowy i naprawy statków, przewidującym drastyczne ograniczenie - zakaz pomocy w tym sektorze. Na razie Porozumienie nie zostało ratyfikowane przez USA i trudno określić, kiedy może wejść w życie. Od tego zaś momentu można liczyć okres przejściowy przewidziany dla Polski dla dostosowań w polskim przemyśle okrętowym. Polska jest przygotowana do rozpoczęcia formalnych negocjacji dotyczących okresu dostosowawczego dla polskich stoczni i zakresu ewentualnej pomocy państwa w chwili wejścia Porozumienia w życie.
Wszystkie przypadki pomocy w przemyśle samochodowym muszą być notyfikowane indywidualnie. Pomoc na przetrwanie i pomoc restrukturyzacyjna jest dopuszczalna tylko wówczas, gdy istnieje pewność, że utrzymanie działalności firmy leży w interesie Wspólnoty i kiedy istnieje zadowalający plan restrukturyzacyjny przedsiębiorstwa. Pomoc restrukturyzacyjna jest dozwolona tylko pod warunkiem zmniejszania mocy produkcyjnych. Nie jest aprobowana przez Komisję nowa pomoc operacyjna. Natomiast może być dozwolona pomoc inwestycyjna w tym sektorze, jeśli jest
1) związana z modernizacją i racjonalizacją działalności przedsiębiorstwa, o wartości przekraczającej jego możliwości finansowania lub
2) dotyczy kreacji procesów i produktów, nowatorskich z punktu widzenia Wspólnoty. Kraje członkowskie UE muszą ratyfikować Komisji każdy projekt pomocy przekraczający 12 mln ECU oraz przedstawiać roczny raport na temat udzielanych wszystkich subsydiów w tym sektorze.
Również w sektorze produkcji włókien syntetycznych, przemysłu włókienniczego i odzieżowego nie ma aprobaty Komisji dla pomocy przeznaczonej na inwestycje zwiększające moce produkcyjne w przypadku występowania nadwyżki zdolności produkcyjnej. Każdy przypadek pomocy dla przemysłu włókien syntetycznych musi być indywidualnie notyfikowany. Udzielana na nie zgoda była związana z redukcją mocy produkcyjnych. Przyjęte w 1992 roku na podstawie Porozumienia Wielowłóknowego GATT Dodatkowe Protokoły Tekstylne regulują dodatkowo sprawy ograniczeń ilościowych w dostępie do rynku wspólnotowego. W latach 1984 - 1994 produkcja tekstyliów w WE zmniejszyła się o 5,4%, zaś odzieży o 19,8%. Jednak import tekstyliów i odzieży z Europy Środkowo- Wschodniej do UE zwiększył się wartościowo od 1995 roku o ponad połowę.5)
W tabeli 1 przedstawione są podstawowe reguły oraz formy pomocy państwa w polityce przemysłowej Wspólnot Europejskich i w rolnictwie.
Tab. 1 Podstawowe reguły/cele oraz formy pomocy państwa w polityce przemysłowej WE oraz główne skutki alokacyjne
Reguły /cele pomocyFormy pomocy państwaSkutki alokacyjne
I. Reguły horyzontalne
a) pomoc regionalna* pomoc inwestycyjna * operacyjne subsydia (czasowo)powiększenie potencjału produkcyjnego, bardziej równomierne jego rozmieszczenie
b) pomoc na B + R pomoc na B + R (odmiana pomocy inwestycyjnej)docelowo zwiększenie efektywności produkcji i efektywnego potencjał produkcyjnego
c) Pomoc na ochronę środowiskapomoc inwestycyjna ukierunkowana na cel ochrony środowiskazwiększenie efektywności bez zwiększania potencjału produkcyjnego
d) Pomoc na przetrwanie i restrukturyzacjęforma warunkowej pomocy operacyjnej i inwestycyjnejzwiększenie konkurencyjności po restrukturyzacji; w sektorach nadwyżkowych redukcja potencjału
e) Pomoc w zatrudnieniu i przekwalifikowaniuniedyskryminująca między regionami i sektorami pomoc na podtrzymanie pewnych rodzajów zatrudnieniaw praktyce może przeciwdziałać zmniejszeniu produkcji w pewnych sektorach, które dyktują siły rynkowe; utrzymywanie nieefektywnej produkcji
pomoc w przekwalifikowaniusprzyja mobilności zasobów między sektorami, zwiększa efektywność alokacji zasobów
II. Reguły sektorowe
a) Przemysł węglowy* pomoc na pokrycie strat operacyjnych * pomoc inwestycyjna * pomoc dla zatrudnienia * pomoc społecznaograniczenie możliwości tworzenia nowego, nieefektywnego potencjału, utrzymywanie nieefektywności rynkowej dla celów podtrzymania produkcji węgla i zatrudnienia w tym sektorze
b) Przemysł hutniczy żelaza i stali* pomoc na B + R * pomoc na ochronę środowiska * pomoc na zamknięcie zakładów (restrukturyzację *pomoc na inwestycje w Grecji i nowych landach Niemiecnietworzenie nowego potencjału produkcyjnego, zwiększenie konkurencyjności
c) Rolnictwo i przemysł rolno- spożywczy* pomoc inwestycyjna dla rolników (ale nie w sektorach nadwyżkowych) * wsparcie dochodów rolników warunkowane ograniczeniem produkcjiprzemieszczanie zasobów do produkcji w dziedzinach nienadwyżkowych, ograniczenie produkcji, zwiększenie konkurencyjnosci
d)Rybołówstwo i przemysł rybny* pomoc przy modernizacji floty połowowej * pomoc na złomowanie starych jednostek rybackichkontrolowanie sytuacji, jeśli chodzi o wielkość, potencjał, zwiększenie konkurencyjnosci
e) Transport kolejowy, lotniczy i morski ( z elementami oddziaływania na przemysł lotniczy i stoczniowy)* pomoc na B + R * pomoc dla infrastruktury * pomoc inwestycyjna na eliminację nadmiernych mocy produkcyjnychjak wyżej
* transport kolejowy* subsydia na pokrycie specjalnych kosztów społecznych w tym sektorze * subsydia na pokrycie deficytówutrzymywanie sektora mimo jego pewnych nieefektywności rynkowych
* transport lotniczy* subsydia inwestycyjne (dla zniwelowania efektów subsydiów zagranicznych) * pomoc na rozwój usług lotniczych w regionach zacofanych * pomoc przy zakupach samolotów (traktowana jako pomoc dla przemysłu lotniczego)kreacja efektywnego potencjału produkcyjnego, utrzymanie pewnych nieefektywności na gruncie infant industry i w ramach prowadzenia strategicznej polityki handlowej
* transport morskipomoc operacyjna dla utrzymania floty i zatrudnienia marynarzyogólna zasada niezwiększania potencjału; utrzymywanie sektora mimo jego nieefektywności rynkowych
* przemysł stoczniowy* pomoc operacyjna (w ramach co rok zmniejszanego pułapu) * pomoc inwestycyjna * pomoc na redukcję potencjału * pomoc dla zamknięcia (odprawy pracowników i przeniesienia działalności) * pomoc na B + Rnie zwiększanie potencjału produkcyjnego, zwiększenie konkurencyjności produkcji
g) przemysł włókien syntetycznych i włókienniczo- odzieżowy* pomoc inwestycyjna * pomoc na przemieszczanie działalności do innych sektorówjak wyżej
h) przemysł samochodowy* pomoc inwestycyjna * pomoc na racjonalizację produkcji i innowacje * pomoc na przetrwanie i restrukturyzację warunkowana interesem Wspólnotyroznudowa potencjału (szczegOlnie w rejonach zacofanych) uwzględniająca efektywność sektora; zwiększenie konkurencyjnosci; pierwszeństwo celu efektywnosci nad celem utrzymania status quo nie jest jednoznaczne

Źródło: Andrzej Muńko, Wspólnotowe zasady udzielania pomocy państwa - reguły sektorowe", "Wspólnoty Europejskie" nr 4/1995.

Natomiast pomoc regionalna związana jest z trzema przesłankami odstępstw (regional derogations) określonych w Traktacie Rzymskim:
- odniesionych do obszarów RFN poszkodowanych podziałem (art. 92.2.c),
- dotyczących obszarów z niskim poziomem stopy życiowej lub wysokim wskaźnikiem bezrobocia (art. 92.3.a),
- oraz dotyczących innych obszarów (art. 92.3.c).
Do uzyskania derogacji uprawnione są regiony o poziomie PKB na głowę przynajmniej o 25% niższym od średniej dla całej Wspólnoty (dla regionów określonych według art. 92.3.a) i co najmniej 15% niższym PKB i o wartości wskaźnika bezrobocia o 10% wyższym niż średnia krajowa (dla regionów określonych zgodnie z art. 92.3.c.). Obecnie, oprócz nowych landów niemieckich, derogacje na mocy art. 92.3.a stosowane są dla regionów obejmujących około 20% populacji Wspólnoty, w tym dla całej Grecji, Portugalii i Irlandii.
Również Polska jako całość regionalna, zgodnie z art. 63.4 (a) Układu Europejskiego, w okresie pierwszych pięciu lat po wejściu w życie UE i z możliwością przedłużenia na dalsze pięć lat, traktowana jest jako region o szczególnie niskim poziomie życia i poważnym, niedostatecznym zatrudnieniu. Polska uzyskała więc specjalny status jako regionu spełniającego dyspozycje art. 92.3.a Traktatu Rzymskiego, dzięki któremu możliwe jest udzielanie w większym zakresie pomocy przedsiębiorcom.
Możliwe są tu dwa rodzaje pomocy: na początkowe inwestycje lub tworzenie miejsc pracy (do 75% wartości inwestycji, pomoc ta jest mierzona ekwiwalentem netto dotacji - NGE) oraz pomoc operacyjna, przeznaczona na przezwyciężenie konkretnej lub trwałej niekorzystnej sytuacji, spowodowanej niedostateczną infrastrukturą gospodarczą, brakiem struktur przemysłowych, bądź istnieniem tylko małych przedsiębiorstw czy wysokimi kosztami transportu i wynikającymi stąd trudnościami integracyjnymi. Istotne jest zaznaczenie, że pomoc ta jest ograniczona w czasie i jest przeznaczona na promowanie trwałego i zrównoważonego rozwoju działalności gospodarczej, nie przyczynia się natomiast do wzrostu sektorowej nadprodukcji.
Według danych Trzeciego Raportu Komisji Europejskiej, pomoc państwowa dla przemysłu przetwórczego w krajach wspólnotowych stanowiła w latach 1988 - 1990 40% całkowitej pomocy państwa (28% zostało przeznaczone na transport, 18% na górnictwo węgla i 13% na rolnictwo i rybołóstwo). Tak więc przemysł przetwórczy jest zasadniczym odbiorcą pomocy państwa w krajach UE. Jedynie w Wielkiej Brytanii i w Niemczech głównym beneficjentem tej pomocy jest górnictwo węgla (odpowiednio: 42% i 32%), a w Luksemburgu - transport (74%).
Pomoc państwa dla sektora wytwórczego jest dosyć zróżnicowana w poszczególnych krajach Wspólnoty. Wyrażona w procencie wartości dodanej (średnie roczne dla okresu 1988 - 1990) wahała się w tym okresie od 14,6% w Grecji do 2% w Wielkiej Brytanii przy średniej dla 12 krajów wspólnotowych 3,5%. Prawie we wszystkich krajach członkowskich znaczną pomoc państwa otrzymały trzy sektory: hutnictwo żelaza, budownictwo okrętowe i górnictwo węgla kamiennego. Istotna jest zwłaszcza pomoc dla sektora budownictwa okrętowego (stanowiła w latach 1981 - 1985 i 1988 - 1990 przeszło jedną trzecią wartości dodanej brutto). W stosunku do pierwszej połowy lat osiemdziesiątych udział ten uległ znacznemu zwiększeniu w drugiej połowie lat osiemdziesiątych w Niemczech (z 12,3% do 25,1%), we Włoszech (z 34,2% do 84,8%) i w Holandii (z 10,7% do 23,4%).
Realizacja polityki przemysłowej dokonuje się poprzez różnego rodzaju instrumenty pomocowe. W większości krajów członkowskich Wspólnoty Europejskiej do lat dziewięćdziesiątych przeważały subsydia i ulgi podatkowe. W latach tych w Wielkiej Brytanii subsydia stanowiły 78% środków pomocowych, w Hiszpanii 78%, Luksemburgu 75%, Holandii 66%, w Danii 59%. Ulgi podatkowe odegrały istotną rolę w Niemczech (61%), zwłaszcza przeznaczone na cele rozwoju regionalnego, w Irlandii (44%) oraz Włoszech (40%). Tylko w Portugalii i Francji przeważały inne środki pomocowe (odpowiednio: 64% i 56%). Ponadto, ważnym instrumentem pomocy państwowej w Danii były korzystne pożyczki i odroczenia podatkowe, we Francji - gwarancje rządowe związane często z promocją eksportową.6)
W 1996 roku Komisja Europejska przedstawiła czwarty z kolei raport dotyczący analizy pomocy państwowej w krajach członkowskich UE, obejmujący okres 1991 - 1992. W tym okresie wielkość udzielanej pomocy państwa dla przemysłu we Wspólnocie wyraźnie się zmniejszyła. Pomoc ta, wyrażona w procentach rocznej wartości dodanej wypracowanej przez 12 krajów Wspólnoty, zmniejszyła się z 4,2% w roku 1990 do 3,4% w roku 1992. Nadal jest zróżnicowana w odniesieniu do poszczególnych krajów wspólnotowych. W badanym okresie największą pomoc nadal otrzymuje Grecja, a najmniejszą Wielka Brytania. Średnie roczne wskaźniki dla okresu 1990 - 1992 wyniosły dla tych krajów odpowiednio 12,3% i 1,5%. W porównaniu do poprzedniego badanego okresu uległy więc zmniejszeniu. Wyraźnie zmniejszyła w tym okresie się pomoc dla przemysłu Hiszpanii, ale wzrosła dla przemysłu Włoch i Luksemburga. W bezwzględnych wartościach wyrażonych w ECU zwiększyła się pomoc dla zjednoczonych Niemiec. Należy zaznaczyć, że cztery najbiedniejsze kraje członkowskie Wspólnoty (Grecja, Hiszpania, Portugalia i Irlandia) korzystają ponadto ze wsparcia pomocowego ze strony wspólnotowych funduszy strukturalnych: Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Socjalnego. W krajach tych udział tych Funduszy w całości udzielanej pomocy (ze źródeł narodowych i funduszy wspólnotowych łącznie) zawierał się w przedziale od 32% (Grecja) do 61% (Irlandia), podczas gdy przeciętna dla WE wynosiła 14%.7) Oznacza to, że kraj przystępujący do Unii taki jak Polska może liczyć (jeśli warunki funkcjonowania Wspólnoty nie zostaną zmienione) na pomoc finansową uzyskiwaną ze środków wspólnotowych przeznaczoną na wsparcie przemysłu kraju o niższym poziomie gospodarczym.
Według czwartego Raportu Komisji nadal w krajach WE najczęściej używanymi instrumentami pomocowymi były subsydia (darowizny) i ulgi podatkowe. Pomoc w formie wykupu akcji przedsiębiorstw przez państwa stanowiła tylko 3% ogólnej pomocy dla przemysłu w Unii Europejskiej. W Hiszpanii, Grecji i Luksemburgu istotnymi formami pomocy są również pożyczki z obniżonym oprocentowaniem i odroczenia podatkowe. Inne kraje członkowskie Wspólnoty stosowały w celu obniżania kosztów zaciągania kredytów innego rodzaju instrumentów - bezzwrotnych subsydiów dla oprocentowania kredytów. Rzadko stosowane są odroczenia podatkowe. Natomiast gwarancje rządowe były używane przy kredytowaniu eksportu, przy przedsięwzięciach restrukturyzacyjnych i sanacyjnych oraz w celu przyspieszenia rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw. Forma tej pomocy odgrywa znaczną rolę we Francji (25%), Grecji (13%), w Portugalii (10%), przy średnim wskaźniku dla Unii - 7%.8)
Tradycyjny spór toczył się w skali UE, między zwolennikami polityki przemysłowej polegającej na zmianie alokacji środków a zwolennikami polityki horyzontalnej, mającej na celu tworzenie warunków dla funkcjonowania otwartych rynków. Ze względu na zmianę orientacji polityki przemysłowej w kierunku poprawy konkurencyjności, polityka pomocowa UE preferuje ostatnio głównie pomoc horyzontalną, wspierającą działania zgodne z zasadami wolnej konkurencji, zmierzające do przyspieszenia zmian strukturalnych w przemyśle, promujące aktywną politykę innowacyjną, opartą na szybkim transferze wiedzy technologicznej (wdrażanie projektów typu R+D) do przedsiębiorstw, zmierzające do ustanowienia odpowiednio wysokich poziomów standardów jakości, tworzenia systemów podwyższania kwalifikacji pracowników, systemów połączeń informatycznych itp. Wymaga to również prowadzenia aktywnej polityki wobec małych i średnich przedsiębiorstw, posiadających szczególną zdolność adaptacyjną na rynku.

Cele polskiej polityki przemysłowej

Po okresie realizacji programu stabilizacji, w drugiej połowie 1991 roku rząd podjął próbę sformułowania założeń polityki przemysłowej. Polityka przemysłowa została określona w dokumencie rządowym Polityka przemysłowa. Założenia. Program realizacji w latach 1993 - 1995 (przyjętym przez Radę Ministrów w dniu 14 września 1993 r.) jako "element strategii społeczno-gospodarczej kraju, koncentrującym się na problemach związanych z restrukturyzacją przemysłu". W warunkach polskich, oczekiwania pod względem polityki przemysłowej odnosiły się więc przede wszystkim do potrzeby formułowania długofalowych programów wobec pewnych sektorów i gałęzi gospodarczych. W odniesieniu do wielu z nich opracowano już na początku lat dziewięćdziesiątych tzw. studia sektorowe (około 70), których zalecenia przeważnie nie zostały zrealizowane.
Zasadniczym zaś celem polskiej polityki przemysłowej, sformułowanym w Programie polityki przemysłowej na lata 1995 - 19979) było podniesienie konkurencyjności polskiego przemysłu, prowadzące do zapewnienia wzrostu gospodarczego w warunkach otwartego rynku. Przyjęcie tego programu oznaczało programowe założenie przejścia od typu polityki przemysłowej koncentrującej działania na ochronie pewnych tradycyjnych gałęzi do polityki polegającej na promocji gałęzi przyszłościowych ("wysokiej szansy") i eksportowych.
Priorytetowymi kierunkami strategii rządu prowadzącymi do tego celu, artykułowanymi w tym programie, stały się:
1. Polityka proeksportowa.
2. Polityka techniczna.
3. Polityka strukturalna.

Polityka proeksportowa
Wzrostowi eksportu w Polsce przypisuje się rolę kluczowego czynnika wzrostu gospodarczego. Ponad 80% wolumenu produktów eksportowych Polski dostarcza przemysł. W związku z tym, konkurencyjność ofert w przemyśle określi miejsce Polski w międzynarodowym podziale pracy.
Zasadniczym celem polityki proeksportowej jest wykorzystanie wzrastającej dynamiki eksportu jako podstawowego, stałego czynnika wzrostu gospodarczego w Polsce.
W tym celu było przewidziane wzmocnienie działania środków stymulowania eksportu w zakresie instrumentów finansowych poprzez stworzenie niezbędnej infrastruktury instytucjonalnej w odniesieniu do ubezpieczeń i gwarancji rządowych dla kontraktów eksportowych, a także ulg podatkowych.
Istotną sprawą jest tu prawne uregulowanie problematyki dopuszczalnej "pomocy państwa" oraz zasad i instrumentów udzielania takiej pomocy zgodnie z prawodawstwem Unii Europejskiej oraz postanowieniami GATT/WTO i OECD (zwłaszcza w odniesieniu do proeksportowych ulg podatkowych).
Do stymulacji eksportu przewidziano również uruchomienie instrumentów informacyjno-organizacyjnych, w postaci przede wszystkim:
- monitorowania przedsiębiorstw o znacznym udziale eksportu w wartości sprzedaży lub o najwyższej jego dynamice, w celu prowadzenia polityki informacyjnej wobec potencjalnych inwestorów, jak i przedsiębiorstw,
- działania na rzecz zwiększania udziału polskich przedsiębiorstw w kooperacji międzynarodowej.
Niezwykle ważne jest także zastosowanie instrumentów polityki handlu zagranicznego w zakresie środków dopuszczonych Umową o Stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi oraz postanowieniami GATT/WTO. Umowy te zakładają, że cła chroniące rynek wewnętrzny i producentów krajowych będą corocznie obniżane, a w okresie przejściowym umożliwiają stosowanie instrumentów wspomagających przystosowanie przemysłu do warunków konkurencyjności. Temu celowi ma służyć wykorzystanie klauzul ochronnych oraz zastosowanie, zgodnie z przepisami Układu Europejskiego, nie wykorzystanych dotychczas przez Polskę paracelnych i pozataryfowych metod ochrony rynku. Przyjęty przez Polskę w 1991 roku Układ Europejski ogranicza, zgodnie z zasadami przyjętymi we Wspólnocie, swobodę prowadzenia krajowej polityki przemysłowej.

Polityka techniczna
Częścią polityki przemysłowej jest również polityka techniczna, polegająca głównie na pobudzaniu postępu technicznego i innowacyjności w polskiej gospodarce. Ma również na celu zwiększanie międzynarodowej konkurencyjności polskiego przemysłu.
W dniu 20 maja 1994 roku Rada Ministrów wydała rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie odliczeń od dochodu wydatków inwestycyjnych oraz obniżek podatku dochodowego. Nowe przepisy ustalają, że podatnicy, którzy ponieśli wydatki inwestycyjne na zakup i montaż maszyn i urządzeń związanych z wdrożeniem licencji, patentów oraz wyników krajowych prac naukowych i badawczo-rozwojowych, mogą odliczać od dochodu do opodatkowania wymienione wyżej wydatki, do 50% tego dochodu.
Według Programu polityki przemysłowej działania rządu w zakresie realizacji polityki technicznej koncentrują się w czterech zasadniczych sferach:
- badawczo-rozwojowej,
- infrastruktury wdrożeń,
- jakości i nowoczesności,
- informacyjno-szkoleniowej.
Celem działań w sferze badawczo-rozwojowej jest ukierunkowanie pracy zaplecza badawczego przemysłu na zwiększenie konkurencyjności polskich produktów, łącznie z promowaniem inicjatyw związanych z uczestnictwem polskich jednostek badawczo-rozwojowych w międzynarodowych programach badawczych oraz stworzenie systemu informacji i sieci połączeń między jednostkami badawczymi a gospodarką. Istotne jest tworzenie możliwości dostępu podmiotów gospodarczych do programów UE i OECD, w ramach stowarzyszenia Polski ze Wspólnotami i wejścia do OECD.
W sferze infrastruktury wdrożeń polityka techniczna ma prowadzić do wzmocnienia transferu nowych technologii i rozwiązań technicznych i organizacyjnych do przedsiębiorstw. W tym celu powołana została Agencja Techniki i Technologii o zasięgu krajowym i są rozwijane agencje rozwoju regionalnego, wspierające wdrożenia, promocję i transfer nowych technologii do małych i średnich przedsiębiorstw.
W świetle konieczności dostosowania polskiej gospodarki do standardów europejskich, istotne stają się działania polityki technicznej w sferze jakości i nowoczesności, polegające na harmonizowaniu krajowych standardów technicznych, systemów jakości (atestacji i certyfikacji) oraz przepisów bezpieczeństwa ze standardami Unii Europejskiej, wymuszające odpowiedni poziom jakości i nowoczesności produkcji. Jest to niezbędny warunek przystąpienia Polski do wspólnego rynku, osiągania międzynarodowej konkurencyjności polskiego przemysłu i rozwijania wymiany międzynarodowej. Celem polityki technicznej w tym zakresie jest więc osiąganie międzynarodowych standardów technicznych i wzrost nowoczesności produkcji, w tym intensyfikacja działań proekologicznych poprzez wprowadzanie do programów produkcji i rozwoju przedsiębiorstw zasad "czystszej produkcji", opracowanie modelu oceny technologii ze względu na ochronę środowiska, propagowanie recyklingu i technologii proekologicznej.
Istnieje też konieczność utworzenia nowoczesnego systemu dokształcania kadr, odpowiadającego nowym warunkom w zakresie promocji i wytwarzania polskich produktów. Dotychczasowe systemy informacji i kształcenia są niedostosowane do zachodzących zmian strukturalnych i własnościowych w polskim przemyśle, do rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw oraz do konieczności spełniania wymogów europejskich w zakresie standardów technicznych, systemów jakości i przepisów bezpieczeństwa. Celem polityki technicznej w zakresie działań informacyjno- szkoleniowych jest więc usprawnienie systemu informacji technicznej i marketingowej oraz podnoszenie kwalifikacji zespołów ludzkich.

Polityka strukturalna
Rozwój polskiego przemysłu i osiągnięcie konkurencyjności polskich produktów na rynkach międzynarodowych jest uwarunkowane dokonaniem restrukturyzacji przemysłu w zakresie form własności, struktury gałęziowej, wielkości przedsiębiorstw i przekształceń wewnątrz przedsiębiorstw.
Udział polskiego sektora państwowego w wytwarzaniu PKB, produkcji i zatrudnieniu, chociaż ulega obniżeniu, nadal jest bardzo wysoki, zwłaszcza w odniesieniu do dużych przedsiębiorstw. Polityka strukturalna zakłada więc działania prowadzące do przyspieszenia procesu przekształcenia przedsiębiorstw państwowych w bardziej efektywne spółki prawa handlowego. Należą również do niej działania wspierające rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, przede wszystkim tworzenie sprzyjających warunków podatkowych i kredytowych oraz warunków dostępu do nowych technologii, systemów jakości i zarządzania. Potrzebne są tu nowe rozwiązania instytucjonalne, zarówno w postaci odpowiednich instytucji pośredniczących, np. finansowych, wspierających lokalne fundusze poręczeń kredytowych, jak i w postaci zmian legislacyjnych, np. przygotowania i uchwalenia "prawa przemysłowego".
Istotnym sposobem zwiększania konkurencyjności polskiej produkcji jest restrukturyzacja sektorowa przestarzałych, kapitałochłonnych branż (tj. górnictwa węgla kamiennego, elektroenergetyki, sektora naftowego, obronnego, hutnictwa żelaza i stali oraz chemii "ciężkiej"), ale polegająca również na preferowaniu gałęzi "wysokich szans" wytwarzania, co ma prowadzić do zmiany gałęziowej struktury przemysłu na rzecz wzrostu udziału produkcji nowoczesnej o dobrych szansach zbytu. Niezwykle istotne jest prowadzenie polityki przemysłowej w kierunku specjalizacji kierunków eksportowych w przemyśle i wypromowania produktów o charakterze "hitu" eksportowego. Dla rozwoju przemysłu i gospodarki konieczne jest znalezienie sektorów, produktów lub przedsiębiorstw, które mają szanse osiągnąć międzynarodową konkurencyjność we względnie bliskiej perspektywie i stać się siłą napędową gospodarki.
Oddziaływanie na regiony o wysokiej koncentracji przemysłu ma być też jednym z głównych obszarów działania polityki strukturalnej. Działania te mają polegać przede wszystkim na skorelowaniu rządowych programów restrukturyzacji sektorowej z regionalnymi programami gospodarczymi, ustanawianiu specjalnych stref ekonomicznych, czy zwiększaniu efektywności instytucji (np. agencji rozwoju regionalnego) współrealizujących politykę przemysłową na szczeblu lokalnym.
Mimo tych ambitnych celów, zatwierdzonych przez rząd, a przewidzianych do realizacji na koniec 1997 roku, w tzw. sektorach trudnych przemysłu odkłada się restrukturyzację lub dokonuje się ona bardzo powoli. Polityka przemysłowa polega raczej na realizacji polityki protekcjonistycznej, ochraniającej nieraz całe branże przed zagraniczną konkurencją.
W warunkach systemowej transformacji polskiej gospodarki i konieczności dostosowań do wymogów integracji z Unią Europejską, polityka przemysłowa powinna stać się podstawowym elementem polityki gospodarczej kraju, poprzez wspieranie zmian ustroju gospodarczego i udzielanie pomocy dla restrukturyzowanych branż i przedsiębiorstw. Istotna zwłaszcza jest pomoc przeznaczona na popieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw oraz postępu naukowo-technicznego w gospodarce. W warunkach polskich, z polityką przemysłową związany jest też proces prywatyzacji i komercjalizacji przedsiębiorstw państwowych i ograniczania zakresu sektora publicznego w przemyśle. Konsekwentna prywatyzacja jest zasadniczym zabezpieczeniem przed etatyzacją polityki przemysłowej państwa, ponieważ prowadzi do dominacji rynkowych regulacji.
W dalszym ciągu istnieje olbrzymi dystans gospodarczy między Polską a krajami Unii Europejskiej (wyrażający się w wielokrotnie niższym poziomie PKB per capita, przestarzałą strukturą jego wytwarzania o wysokim udziale rolnictwa a niskim - usług, z dużym zakresem szarej strefy), a likwidacja tej luki powinna określać długofalowy, strategiczny cel polityki przemysłowej w Polsce. W dalszym ciągu jest niska konkurencyjność przemysłu przetwórczego, mierzona choćby wartością eksportu na 1 mieszkańca i dwukrotnie niższy poziom nakładów na badania rozwojowe i naukowe. Aby sprostać wymogom konkurencyjnym obroty handlu zagranicznego Polski muszą wzrastać co najmniej dwa razy szybciej niż PKB. W gospodarce polskiej eksport nie rośnie tak szybko jak import, bo m.in. mimo założeń polityki proeksportowej, relizowanych od 1995 roku, oferta polskich producentów jest nadal mało konkurencyjna. Czy z istniejących założeń polityki przemysłowej i realnej polityki gospodarczej rządu wynikają konkretne działania, które będą prowadzić do zmniejszania dystansu dzielącego Polskę do krajów Unii Europejskiej?
W przypadku uzyskania członkostwa w Unii Europejskiej Polskę zaczną obowiązywać zasady stosowania pomocy państwa, obowiązujące w krajach członkowskich. Wyniknie stąd konieczność dostosowania polskiej polityki przemysłowej do reguł przyjętych w krajach Unii i procesu integracji przemysłu polskiego z europejskim. Uważa się, że działania restrukturyzacyjne w polskiej polityce przemysłowej są zgodne najogólniej z regułami pomocy państwa w UE, mimo ich ukierunkowania sektorowego. W ramach poszczególnych sektorów Program polityki przemysłowej przewiduje w sektorach nadwyżkowych redukcję mocy produkcyjnych i podnoszenie konkurencyjności, co jest zgodne z regułami wspólnotowymi. Oprócz realizacji celów restrukturyzacyjnych Polska zakłada jeszcze działania prowadzące do promocji gałęzi tzw. wysokiej szansy. Problem w tym, że promocji gałęzi wysokiej szansy nie stosuje się w krajach Unii Europejskiej, ze względu na możliwość nietrafnego określenia szansy określonej gałęzi. Preferuje się politykę horyzontalną (w tym badawczo-rozwojową - B + R). W tym przypadku, wątpliwości budzi zarówno zalecane przez KERM aktualizowanie co pół roku rankingu przemysłów "wysokiej szansy", jak i sam wybór preferowanych gałęzi.10)
Istotnym problemem dla prowadzenie polskiej polityki przemysłowej jest jej nieprzygotowanie instytucjonalne do zasad absorpcji pomocy, obowiązujących w Unii Europejskiej. Dotychczas nie zrealizowano w Polsce postanowień wynikających z art. 63 UE w którym przewidziano okres trzyletni na ustanowienie zasad pomocy obowiązujących w Polsce. Istniejące cele pomocowe i stosowane formy pomocy są nieprzejrzyste. Nie ma też wypracowanego mechanizmu notyfikującego taką pomoc, a także brakuje instytucji kontrolującej stosowaną pomoc pod kątem zgodności z zasadami Unii Europejskiej. W omawianym dokumencie Program polityki przemysłowej na lata 1995 - 1997 nie ma na ten temat żadnej informacji. W zaprezentowanej na początku 1997 roku Narodowej Strategii Integracyjnej zapowiedziano jedynie wdrożenie systemu stałego monitorowania form i wielkości pomocy państwa w Polsce przez Ministerstwo Gospodarki i wyrażona została wola kontynuowania dostosowania ustawodawstwa i działań w zakresie polityki konkurencji przez właściwe organy, w tym przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Powstaje obawa, czy takie ogólne stwierdzenia są wystarczające dla realizacji ustanowienia kompetentnego organu administracji państwowej, odpowiedzialnego za zgodne z Układem Europejskim i WTO udzielanie pomocy państwa przedsiębiorcom, jak również za jej monitorowanie i notyfikowanie.

Podsumowanie

Polityka przemysłowa jest często rozumiana jako polityka protekcjonistyczna państwa, mająca na celu ochronę poszczególnych branż i przedsiębiorstw przed zagraniczną konkurencją. W latach 1989 - 1995 koncepcja polskiej polityki przemysłowej przeszła ewolucję: od negowania potrzeby jej stosowania i doraźnych interwencji, podjęcia jej sformułowania w latach 1991 - 1994 w kolejnych wersjach Założeń polityki przemysłowej, (ograniczonych zazwyczaj do projektów programów restrukturyzacji wybranych branż przemysłu) do przyjęcia w 1995 roku programu Międzynarodowa konkurencyjność polskiego przemysłu. Program polityki przemysłowej na lata 1995 - 1997. Program ten ma być kontynuowany także w następnych latach. W okresie tym polityka przemysłowa była głównie skierowana na sektory, a nie na cały przemysł, w małym więc stopniu uwzględniała działania horyzontalne. W ramach podejścia horyzontalnego zwracano głównie uwagę na realizację programów rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw. Działania ochronno-restrukturyzacyjne przeważały nad promocyjnymi działaniami wobec nowo powstających i eksportowych gałęzi.
Polityka przemysłowa w Polsce musi być podporządkowana głównemu celowi, jakim jest tworzenie warunków dla poprawy konkurencyjności całej gospodarki (a więc w skali makroekonomicznej) i podmiotów gospodarczych (w skali mikroekonomicznej). Konieczność wzrostu konkurencyjności gospodarki polskiej wynika z jej wieloletniego zacofania, odzwierciedlonego w istniejącej luce technologicznej i gospodarczej (wielokrotnie niższy poziom PKB per capita dla Polski w stosunku do krajów Unii Europejskiej) i z otwarcia się na rynki europejskie. Również polityka przemysłowa Unii Europejskiej skierowana jest obecnie na poprawę konkurencyjności całego przemysłu, a nie jego określonych sektorów, ze względu na zagrożenie konkurencyjne krajów azjatyckich i Stanów Zjednoczonych.
Aktualna polityka przemysłowa Polski, zgodnie z tendencjami występującymi w krajach OECD, powinna mieć charakter kompleksowy i obejmować wszelkie aspekty działalności przemysłu. Powinna więc stopniowo odchodzić od działań sektorowych i prowadzić do wycofywania potencjału produkcyjnego z gałęzi nieefektywnych oraz przestawiać się w kierunku pomocy horyzontalnej. Inaczej mówiąc, strategia rozwoju gospodarczego Polski powinna być oparta na intensyfikacji procesów innowacyjnych, a nie na korzyściach komparatywnych wynikających z wymiany produktów surowco- i pracochłonnych. Jest to wyzwanie, jakie musi przyjąć polityka przemysłowa Polski w procesach dostosowawczych gospodarki polskiej do wymogów konkurencyjnych na rynkach Unii Europejskiej. Do wzrostu efektywności gospodarowania prowadzą również takie działania jak: prywatyzacja, liberalizacja przepływów kapitałowych, wspieranie rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw, rozwój sektora bankowego, kreacja miejsc pracy w sektorze usług, również na terenach wiejskich, ochrona środowiska naturalnego. Przyjęcie strategii rozwoju Polski, opartej na powyższych działaniach, odpowiadałoby nowej polityce przemysłowej prowadzonej według zasad obowiązujących obecnie w Unii Europejskiej.
Przewidywanym powodem trudności Polski w negocjacjach z Unią Europejską może być nie tyle ustalenie ogólnych zasad stosowania pomocy państwa, które od dawna funkcjonują w UE, ile określenie jakie i jak duże mają być od nich wyjątki w odniesieniu do gospodarki polskiej. M.in. Polska domaga się zgody na specjalne traktowanie przez przynajmniej kilka kolejnych lat np. takich sektorów jak górnictwo i hutnictwo. Natomiast Unii Europejskiej zależy na równych warunkach konkurencji na rynku polskim, a w przypadku gospodarki polskiej zakres pomocy państwa nie jest określony. Niepokój Unii budzi też wykorzystywanie dominującej pozycji na rynku polskim przez państwowych monopolistów.
Bardzo istotne jest wprowadzenie w Polsce realizacji zasad przejrzystości systemu udzielania pomocy państwa, co uchroni Polskę od oskarżeń podmiotów Unii o łamanie reguł konkurencji tam obowiązujących. Niezbędne jest ustalenie kompetentnego organu administracji państwowej, odpowiedzialnego za zgodne z Układem Europejskim i WTO udzielanie pomocy państwa przedsiębiorcom, prowadzącego działalność kontrolną w tym zakresie, monitorowanie i notyfikowanie pomocy.

Źródła:
1. Ewa Synowiec, Polityka Wspólnoty wobec przemysłu i sfery usług, w: Unia Europejska. Integracja Polski z Unią Europejską, Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego, Warszawa, październik 1996 r.
2. Ewa Synowiec, W kierunku wspólnej polityki przemysłowej UE, "Nowe Życie Gospodarcze" nr 40/1996.
3. Polityka przemysłowo-strukturalna, "Nowe Życie Gospodarcze" nr 23/1996.
4. Kontrola pomocy państwa w kontekście innych polityk wspólnotowych, materiały na seminarium, Łódź 3-4 grudnia 1996 r.
5. A. Petersen, Pomoc państwa a Unia Europejska. Pomoc udzielana przez państwa w świetle polityki handlowej, przemysłowej, konkurencji spójności, materiały na seminarium, Łódź 28-29 listopada 1995 r.
6. Ewa Szymańska, Przeciwdziałanie pomocy państwa zniekształcającej konkurencję, materiały na seminarium, Łódź 28-29 listopada 1995 r.
7. A. Muńko, Wspólnotowe zasady udzielania pomocy państwowej - reguły horyzontalne, "Wspólnoty Europejskie - Biuletyn Informacyjny" nr 3/1995.
8. A. Muńko, Wspólnotowe zasady udzielania pomocy państwowej - reguły sektorowe, "Wspólnoty Europejskie - Biuletyn Informacyjny" nr 4/1995.
9. A. Muńko, Pomoc państwa dla przemysłu w Unii Europejskiej, "Wspólnoty Europejskie - Biuletyn Informacyjny" nr 11/1996.
10. Międzynarodowa konkurencyjność polskiego przemysłu. Program polityki przemysłowej na lata 1995 - 1997, MPiH, Warszawa 1995 (dokument rządowy przyjęty przez RM 16 maja 1995 r.).
11. A. Muńko, Polityka przemysłowa w procesach transformacji i integracji z Unią Europejską, w: Zmiany strukturalne w polskiej gospodarce w okresie transformacji w latach 1989 - 1995, "Transformacja Gospodarki" nr 81, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową, Gdańsk - Warszawa 1996.
12. J. Bielecki, Gra o losy całych branż, "Rzeczpospolita" z dn. 21 marca 1997.
13. E. Pluciński, O integracji inaczej, "Nowe życie Gospodarcze" nr 17/1997.

Przypisy
1.J.Peterson, Polityka przemysłowa Unii Europejskiej, materiały na seminarium, Łódź, 2-4 lipca 1996 r.
2. Martin Bangemann - były Minister Gospodarki RFN - przejął w 1988 roku urząd ds. polityki przemysłowej WE.
3. Pojęcie to zostało szerzej omówione na stronie 9-10.
4. Ewa Synowiec, Elementy polityki przemysłîwej Wspólnoty, w: I rozdziale Unia Europejska. Integracja Polski z Unią Europejską, IKiC HZ, Warszawa, październik 1996 r.
5. Polityka Wspólnoty w przemyśle tekstylnym, "Wspólnoty Europejskie" nr 11/95.
6. Kontrola pomocy państwa w kontekście innych polityk wspólnotowych, materiały na konferencję, Łódź, 3-4 grudnia 1996 r.
7. Andrzej Muńko, Pomoc państwa dla przemysłu w Unii Europejskiej, "Wspólnoty Europejskie - Biuletyn Informacyjny" nr 11/96 r.
8. Tamże.
9. Międzynarodowa konkurencyjność polskiego przemysłu. Program polityki przemysłowej na lata 1995 - 1997, MPiH, Warszawa 1995 (dokument rządowy przyjęty przez RM 16 maja 1995 r.).
10. A. Muńko, Polska polityka przemysłowa w procesach transformacji i integracji z Unią Europejską, w: Zmiany strukturalne w polskiej gospodarce w okresie transformacji w latach 1989 - 1995, "Transformacja Gospodarki" nr 81, Gdańsk - Warszawa 1996.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1998 r.