Świadczenia na rzecz rodziny w latach 1990-1996

BOŻENA KŁOS i JOLANTA SZYMAŃCZAK

Raport nr 111


Świadczenia na rzecz rodziny stanowią istotny element polityki rodzinnej państwa. Za świadczenia na rzecz rodziny w niniejszym raporcie uznano takie świadczenia, które wspomagają macierzyństwo, wychowanie i kształcenie dzieci, świadczenia zabezpieczające minimalne dochody na utrzymanie oraz świadczenia z tytułu sieroctwa społecznego.
W raporcie dokonano analizy następujących świadczeń na rzecz rodziny: zasiłki rodzinne, zasiłki pielęgnacyjne, zasiłki porodowe, zasiłki macierzyńskie, zasiłki opiekuńcze, zasiłki wychowawcze, renty rodzinne, wcześniejsze emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, świadczenia z pomocy społecznej, zasiłki dla kobiet w ciąży, świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego, pomoc materialna dla uczniów i studentów, pomoc materialna dla wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych, pomoc materialna dla dzieci wychowywanych w rodzinach zastępczych.

Spis treści

I. Wstęp
II. Przegląd świadczeń
III. Podsumowanie

I. WSTĘP

W latach dziewięćdziesiątych politycy społeczni, w licznych opracowaniach, raportach i sprawozdaniach z badań wskazują na konieczność opracowania całościowej koncepcji polityki rodzinnej, która byłaby adekwatna do systemu gospodarki rynkowej państwa. Konieczne jest jasne zdefiniowanie miejsca rodziny w całokształcie polityki społecznej państwa oraz zapewnienie niezbędnych środków umożliwiających zaspokojenie podstawowych i / rozwojowych potrzeb rodziny. Według opinii ekspertów, dotychczas nie ma takiej całościowej koncepcji polityki rodzinnej w okresie przechodzenia do gospodarki rynkowej.
Celem niniejszego raportu jest dokonanie analizy istotnego elementu - prowadzonej przez państwo w latach dziewięćdziesiątych polityki rodzinnej - a mianowicie świadczeń pieniężnych na rzecz rodziny.
Za świadczenia na rzecz rodziny uznano takie świadczenia, które wspomagają macierzyństwo, wychowanie i kształcenie dzieci, świadczenia zabezpieczające minimalne dochody na utrzymanie oraz świadczenia z tytułu sieroctwa społecznego. Według powyższych kryteriów są to:
* zasiłki rodzinne,
* zasiłki pielęgnacyjne,
* zasiłki porodowe,
* zasiłki macierzyńskie,
* zasiłki opiekuńcze,
* zasiłki wychowawcze,
* renty rodzinne,
* wcześniejsze emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym,
* świadczenia z pomocy społecznej,
* zasiłki dla kobiet w ciąży,
* świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego,
* pomoc materialna dla uczniów i studentów,
* pomoc materialna dla wychowanków placówek opiekuńczo- wychowawczych,
* pomoc materialna dla dzieci wychowywanych w rodzinach zastępczych.
Wyżej wymienione świadczenie pochodzą z różnych segmentów zabezpieczenia społecznego:
* ubezpieczeń społecznych (zasiłki: porodowe, macierzyńskie, opiekuńcze, wychowawcze, pogrzebowe oraz renty rodzinne i wcześniejsze emerytury),
* zaopatrzenia społecznego (zasiłki rodzinne i pielęgnacyjne),
* pomocy społecznej.
W przypadku świadczeń z ubezpieczenia społecznego bazowano na regulacjach prawnych dotyczących systemu pracowniczego (a więc z pominięciem systemu ubezpieczeń rolników indywidualnych. W omówieniach poszczególnych świadczeń przedstawiono obowiązujące uregulowania prawne oraz zwrócono uwagę na zmiany jakie były wprowadzane w latach 1990 - 1996; wskazano tym samym kierunek ewolucji systemu świadczeń pieniężnych na rzecz rodziny.
Wprowadzone w latach dziewięćdziesiątych zmiany dotyczące zakresu podmiotowego i przedmiotowego świadczeń oraz w przypadku świadczeń pieniężnych - zmiany ich wysokości i zasad waloryzacji, często wymuszane były brakiem wystarczających środków finansowych. Wywarły one duży wpływ na sposób adresowania pomocy i stopień zaspokojenia potrzeb świadczeniobiorców.
Wydatki państwa na następujące świadczenia na rzecz rodziny: zasiłki rodzinne, zasiłki pielęgnacyjne, zasiłki opiekuńcze, zasiłki wychowawcze, zasiłki porodowe, zasiłki dla kobiet w ciąży, świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego od 1992 r. systematycznie obniżały się. W stosunku do Produktu Krajowego Brutto stanowiły w poszczególnych latach następujący odsetek:
1990 r. - 1,8%,
1991 r. - 2,5%,
1992 r. - 2,4%,
1993 r. - 2,0%,
1994 r. - 1,7%,
1995 r. - 1,3%.
1)
Udział wydatków budżetowych na oświatę i wychowanie w wydatkach budżetu państwa zmniejszył się z 11,6% w 1991 r. do 11,3% w 1995 r.
Na pomoc materialną dla uczniów (internaty i stypendia) w 1991 r. przeznaczono 3,5% wydatków budżetu państwa na oświatę i wychowanie, w 1995 r. już tylko 2,7%.
Wydatki na stypendia w resorcie edukacji w latach 1990-95 stanowiły następujący odsetek ogółu wydatków na edukację;
1990 r. - 2,5%,
1991 r. - 0,4%,
1992 r. - 0,2%,
1993 r. - 0,2%,
1994 r. - 0,2%,
1995 r. - 0,1%.
Jednocześnie zwiększył się udział wydatków na pomoc dzieciom w rodzinach zastępczych i własnych z 0,7% w 1991 r. do 1,6% w 1995 r.
Warto przypomnieć, że w Raporcie Międzynarodowego Centrum Rozwoju Dziecka UNICEF stwierdzono, iż wydatki z budżetu państwa na rodzinę w Polsce są niewystarczające. Aby zapobiec degradacji rodziny powinny one wynosić od 2,5% do 3,5% PKB. W 1991 r. nakłady wynosiły 2% PKB, a w 1994 r. poniżej 1,5% 2) .

II. PRZEGLĄD ŚWIADCZEŃ NA RZECZ RODZINY

1. Zasiłek rodzinny
Zasiłki rodzinne, wprowadzone w Polsce w 1948 r., uznawane są za podstawowe świadczenie na rzecz rodziny.
Zasady przyznawania zasiłków rodzinnych oraz sposób określania ich wysokości uległy dużym zmianom w latach 1989 - 1995. Zmienił się także charakter tego świadczenia z ubezpieczeniowego na zaopatrzeniowy: od dnia 1 marca 1995 r. zasiłki rodzinne finansowane są z budżetu państwa.
Przed 1989 r. wysokość zasiłku rodzinnego była zróżnicowana w zależności od dwóch okoliczności: liczby dzieci i dochodu na jednego członka rodziny. Wymiar tego świadczenia był ustalany kwotowo. Takie rozwiązania spotkały się wówczas z krytyką ze względu na antymotywacyjny charakter systemu zasiłków (wypłacane wraz z wynagrodzeniem zamazywały różnice w płacach wynikające z kwalifikacji i stażu pracy). Sprzeciw budził również brak jasnych zasad ustalania wysokości zasiłków i brak mechanizmu waloryzacji. W 1989 r. przyjęto zasadę, iż każdemu dziecku, niezależnie od wysokości dochodów rodziny i liczby dzieci, należy się zasiłek w jednakowej kwocie.
Wysokość zasiłku została ustalona parametrycznie na poziomie 8% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej za rok poprzedni, a od 1990 r. - za ostatni kwartał. W ten sposób wraz ze wzrostem wynagrodzeń wzrastały zasiłki rodzinne - ich relacja do przeciętnego wynagrodzenia była stała. Dla rodzin uzyskujących niższe dochody zasiłki te pełniły istotną rolę dochodotwórczą, natomiast dla rodzin dobrze sytuowanych były niewiele znaczącym dodatkiem do wynagrodzenia. W warunkach wysokiej inflacji realna wartość zasiłku spadała wraz ze spadkiem płacy realnej.
W 1992 roku zrezygnowano z mechanizmu waloryzacji zasiłków rodzinnych - od 1 czerwca tego roku wysokość ich została ustalona kwotowo na poziomie 167 tys. zł na jedno dziecko, co stanowiło wówczas 8% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Przez niemal dwa lata wysokość tego świadczenia pozostaje niezmieniona pomimo utrzymywania się wysokiej inflacji.
Zasiłek rodzinny w relacji do przeciętnego wynagrodzenia netto w gospodarce narodowej wynosił w:
1993 r. - 4,6%,
1994 r. - 3,9%,
1995 r. - 3,7%,
1996 r. - 3,3%.
Do 1993 r. zasiłek rodzinny przysługiwał na dziecko do czasu ukończenia przez nie 16 lat i był wypłacany nadal, gdy kontynuowało naukę, ale nie dłużej niż do 25 roku życia. Od dnia 1 lutego 1993 r. granica wieku została obniżona do 20 lat. Uległ więc ograniczeniu maksymalny okres wypłacania zasiłku na jedno dziecko. Utrzymano natomiast prawo do zasiłku rodzinnego na dziecko bez względu na wiek, jeśli jest ono inwalidą I lub II grupy, gdy inwalidztwo powstało w wieku uprawniającym do zasiłku rodzinnego.
Z dniem 1 marca 1995 r. zasiłek rodzinny jest wypłacany rodzinom, w których dochód na jedną osobę nie przekracza 50% przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej ogłaszanego dla celów emerytalnych. Bez zmian pozostał okres wypłacania zasiłku (do 16 roku życia, a jeśli dziecko uczy się - do 20 lat). Ograniczone natomiast zostały uprawnienia do zasiłku na małżonka: zasiłek przysługuje tylko wtedy, gdy małżonek sprawuje opiekę nad dzieckiem, któremu przysługuje zasiłek pielęgnacyjny albo gdy małżonek ukończył wiek: kobieta - 60 lat, a mężczyzna - 65 lat, albo też jest inwalidą I lub II grupy.
Wysokość zasiłku została ustalona na każde dziecko i małżonka w jednakowej zryczałtowanej kwocie - 21 zł i od 1996 r jest waloryzowana stosowanie do wskaźnika wzrostu cen towarów i usług. Od 1 marca 1997 r. zasiłek wypłacany jest w wysokości 29,10 zł.
W latach 1990 - 1996 liczba rodzin pobierających zasiłki rodzinne wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych kształtowała się następująco:
1990 r. - 5 364,5 tys.,
1991 r. - 5 371,7 tys.,
1992 r. - 5 260,5 tys.,
1993 r. - 5 016,7 tys.,
1994 r. - 4 893,2 tys.,
1995 r. - 3 749,0 tys.,
1996 r. - 3 827,0 tys. 3)
Po wprowadzeniu kryterium dochodowego około 1,4 mln rodzin utraciło prawo do zasiłku rodzinnego. Jednakże pomimo ograniczenia kręgu osób uprawnionych do tego świadczenia relacja wysokości zasiłku do przeciętnego wynagrodzenia obniżyła się (z 3,9% w 1994 r. do 3,7% w 1995 r.). Zastosowanie waloryzacji indeksem wzrostu cen będzie powodować dalsze pogarszanie się tej relacji i tym samym zmniejszenie dochodotwórczej roli zasiłków rodzinnych.
W dniu 9 maja 1997 r. Sejm uchwalił nowelizację przepisów o zasiłkach rodzinnych i pielęgnacyjnych, 4) która wprowadza zróżnicowanie wysokości zasiłku rodzinnego w zależności od liczby dzieci w rodzinie. Na dziecko pierwsze i drugie wypłacany będzie zasiłek w wysokości podstawowej, tj. 29,10 zł, na trzecie dziecko - 36 zł, a na czwarte i każde kolejne - po 45 zł. Ponadto osobie samotnie wychowującej dziecko niepełnosprawne zasiłek rodzinny przysługuje w podwójnej wysokości. Jeśli zróżnicowanie zasiłków rodzinnych zostanie poparte przez Senat, a Prezydent podpisze ustawę, to takie rozwiązanie będzie stanowić zupełnie nowy element w polityce wobec rodziny.
Reasumując, w latach 1990 - 1996 prawo do zasiłku rodzinnego i jego wysokość uległy znacznym ograniczeniom poprzez:
- skrócenie okresu wypłacania zasiłku rodzinnego na dziecko kontynuujące naukę,
- brak wloryzacji zasiłków w latach 1992 - 1994,
- wprowadzenie kryterium dochodowego,
- niski poziom zasiłku,
- waloryzację zasiłku wskaźnikiem wzrostu cen towarów i usług.

2. Zasiłek pielęgnacyjny
Funkcją zasiłków pielęgnacyjnych jest pomoc rodzinie obarczonej wychowaniem i opieką nad dziećmi niepełnosprawnymi bądź przewlekle chorymi lub innymi członkami rodziny dotkniętymi kalectwem i chorobą.
Zasiłek pielęgnacyjny został wprowadzony 1984 r. i początkowo jego wysokość była ustalana kwotowo. Od 1989 r. wynosił 30% najniższej emerytury, a od 1992 r. stanowi 10% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej.
Podobnie jak zasiłki rodzinne, zasiłek pielęgnacyjny został z dniem 1 marca 1995 r. wyłączony z systemu ubezpieczeń społecznych. Przysługuje on niezależnie od przeciętnego dochodu na jedną osobę w rodzinie i jest świadczeniem całkowicie odrębnym od zasiłku rodzinnego (przed 1 marca 1995 r. zasiłki pielęgnacyjne były wypłacane tylko na osoby, na które przysługiwał zasiłek rodzinny).
Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje:
- osobie, która ukończyła 75 lat,
- osobie, która została zaliczona do I grupy inwalidów,
- dziecku w wieku do lat 16, w przypadku stwierdzenia przez publiczny zakład opieki zdrowotnej, że ze względu na stan zdrowia wymaga stałej opieki innej osoby przy pielęgnacji lub rehabilitacji (w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej zostały określone schorzenia uprawniające do zasiłku na dzieci do lat 16),
- dziecku w wieku powyżej 16 lat, jeżeli jest inwalidą II grupy, o ile inwalidztwo powstało w wieku uprawniającym do zasiłku rodzinnego,
Dziecku w wieku ponad 16 lat wypłaca się zasiłek do ukończenia nauki w szkole (nie dłużej niż do 20 roku życia).
Wysokość zasiłku pielęgnacyjnego wynosi 10% przeciętnego wynagrodzenia stanowiącego podstawę ostatnio przeprowadzanej waloryzacji emerytur i rent. Od 1 marca 1997 r. jest to kwota 88,83 zł. Ulega ona podwyższeniu podobnie jak emerytury i renty w trzecim miesiącu kwartału, w którym przeprowadzana jest waloryzacja.
Liczba zasiłków pielęgnacyjnych wypłacanych przez ZUS według nowych zasad zwiększa się systematycznie:
w IV kwartale 1995 r. - wypłacono 452 131 zasiłków,
w I kwartale 1996 r. - wypłacono 455 166 zasiłków,
w II kwartale 1996 r. - wypłacono 476 651 zasiłków.
w III kwartale 1996 r.- wypłacono 486 334 zasiłki,
w IV kwartale 1996 r. - wypłacono 496 199 zasiłków.
Reasumując: powiązanie wysokości zasiłku pielęgnacyjnego z przeciętnym wynagrodzeniem stwarza lepszy mechanizm ochrony jego wartości w porównaniu z zasiłkiem rodzinnym. Ostatnia nowelizacja ustawy o zasiłkach rodzinnych i pielęgnacyjnych wprowadza przedłużenie okresu wypłacania zasiłku pielęgnacyjnego: do 24 roku życia, jeśli dziecko kontynuuje naukę.

3. Zasiłek porodowy
Jest to jednorazowe świadczenie pieniężne, które wypłacane jest z tytułu urodzenia dziecka. Zasiłki porodowe wypłacane są osobom objętym ubezpieczeniem społecznym. Zasiłek porodowy przysługuje pracownicy oraz niepracującej żonie pracownika. Świadczenie to jest wypłacane także w przypadku wystąpienia do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie dziecka: wówczas uprawnienie to jest związane z faktem wejścia dziecka do rodziny, a nie z biologicznym macierzyństwem.
Celem zasiłku porodowego jest udzielenie pomocy finansowej rodzinie ze względu na to, że przyjście na świat dziecka pociąga za sobą kumulację wielu wydatków o charakterze jednorazowym, które stanowią duże obciążenie dla budżetu rodzinnego. Wysokość zasiłku porodowego wynosi 15% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłoszonego dla celów emerytalnych. Od 1 czerwca 1997 r. jest to kwota 151 zł 20 gr.
W latach 1990 - 1996 liczba zasiłków porodowych wypłacanych przez ZUS wynosiła:
1990 r. - 490,8 tys., co stanowiło 89,9% ogólnej liczby urodzeń,
1991 r. - 456,9 tys., co stanowiło 84,9% ogólnej liczby urodzeń,
1992 r. - 415,7 tys., co stanowiło 80,9% ogólnej liczby urodzeń,
1993 r. - 399,4 tys., co stanowiło 81,0% ogólnej liczby urodzeń,
1994 r. - 372,6 tys., co stanowiło 77,4% ogólnej liczby urodzeń,
1995 r. - 332,4 tys., co stanowiło 75,7% ogólnej liczby urodzeń,
1996 r. - 328,8 tys., co stanowiło 76,8% ogólnej liczby urodzeń.
Zwraca uwagę fakt, że w latach 1990-1996 spadł odsetek dzieci, na które wypłacony był zasiłek porodowy.

4. Zasiłek i urlop macierzyński
Są to podstawowe świadczenia, które przysługują pracownicy z tytułu urodzenia dziecka. Urlop i zasiłek macierzyński otrzymuje każda pracująca kobieta, niezależnie od stażu pracy. Obydwa świadczenia są ze sobą integralnie powiązane. Tylko w kilku przypadkach, m.in. urodzenia dziecka w czasie urlopu wychowawczego, niezgodnego z prawem rozwiązania stosunku pracy z kobietą w ciąży lub z powodu likwidacji , upadłości zakładu pracy, przysługuje zasiłek macierzyński bez prawa do urlopu.
Zasiłek wynosi 100% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z okresu trzech miesięcy przed urlopem i wypłacany jest przy pierwszym porodzie przez 16 tygodni, przy drugim - 18 tygodni, a w przypadku urodzenia więcej niż jednego dziecka - 26 tygodni.
Obowiązujący obecnie wymiar urlopu pozostaje niezmieniony od 1972 r. Również zasady korzystania z urlopu i zasiłku macierzyńskiego nie uległy zmianie w okresie 1989-1996. Pracownicy, z którą rozwiązano umowę o pracę w czasie ciąży z powodu likwidacji zakładu pracy, a nie została ponownie zatrudniona przysługuje zasiłek do dnia porodu w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Podobnie jak w przypadku zasiłku porodowego, uprawnienie do zasiłku macierzyńskiego przysługuje także pracownicy, która przyjęła na wychowanie dziecko w wieku do jednego roku i wystąpiła do sądu o jego adopcję. Ulega tylko skróceniu i zróżnicowaniu okres wypłaty zasiłku w zależności od wieku dziecka i liczby dzieci przysposobionych.

5. Zasiłek opiekuńczy
Zasiłek opiekuńczy przysługuje pracownikowi zwolnionemu od wykonywania pracy z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki nad członkiem rodziny. Z tytułu opieki nad chorym dzieckiem do lat 14, zasiłek wypłacany jest maksymalnie przez 60 dni w roku kalendarzowym, zaś na innych członków rodziny - przez okres 14 dni. Okres wypłaty zasiłku nie zależy od liczby dzieci i liczby innych członków rodziny.
Od dnia 1 marca 1995 r. zasiłek opiekuńczy został obniżony, podobnie jak zasiłek chorobowy, ze 100% do 80% wynagrodzenia.

6. Zasiłek wychowawczy
Z dniem 2 czerwca 1996 r. weszło w życie Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie urlopów i zasiłków wychowawczych (Dz. U. Nr 60, poz. 277). Z tym samym dniem traci moc poprzednie rozporządzenie z dnia 17 lipca 1981 r., z wyjątkiem tych pracownic, które nabyły uprawnienia do urlopu i zasiłku wychowawczego przed dniem 2 czerwca 1996 r.
Rozporządzenie zrównało w prawach do urlopu wychowawczego ojca i matkę. Utrzymana została zasada, iż zasiłek wychowawczy adresowany jest do rodzin, które posiadają niskie dochody.
Od 1989 r. dochód uprawniający do zasiłku został określony parametrycznie na poziomie 25% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, najpierw - za rok ubiegły, następnie - z poprzedniego kwartału, a według obecnie obowiązujących przepisów - ponownie z poprzedniego roku kalendarzowego (od dnia 1 marca 1997 r. jest to kwota około 224 zł).
Zasiłek wypłacany jest przez okres:
- 24 miesięcy kalendarzowych,
- 36 miesięcy kalendarzowych pracownicy samotnie wychowującej dziecko lub pracownicy, która urodziła przy jednym porodzie więcej niż jedno dziecko,
- 72 miesięcy kalendarzowych pracownicy sprawującej opiekę nad dziećmi specjalnej troski.
W latach 1987 - 1989 wysokość zasiłku była określana kwotowo, w latach 1990 - 1992 - parametrycznie w stosunku do różnych wielkości (najniższego zasadniczego wynagrodzenia, przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia).
Od 1 czerwca 1992 r. przyjęto zasadę kwotowego określenia wysokości zasiłku i waloryzacji tej kwoty o procent wzrostu przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia między kwartałami poprzedzającymi termin waloryzacji. Obecnie obowiązujące rozporządzenie określiło wysokość zasiłku wychowawczego w kwocie 179,90 zł.
Od 1 marca 1997 r. zasiłek będzie waloryzowany na zasadach i w terminach określonych przepisami o zasiłkach rodzinnych i pielęgnacyjnych: waloryzację "płacową" zastąpi waloryzacja "cenowa". Od 1 marca 1997 r. zasiłek wychowawczy wynosi 218,90 zł. Kobiety samotnie wychowujące dzieci otrzymują zasiłek w podwyższonej wysokości, początkowo określanej parametrycznie w stosunku do wymiaru zasiłku podstawowego (200%), a następnie ustalanej na poziomie 40% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej. Od 1 marca 1997 r. zasiłek wychowawczy dla osób samotnie wychowujących dzieci wynosi 348,10 zł.
Nowym elementem w regulacji dotyczącej zasiłku wychowawczego jest przyjęcie zasady pomniejszania zasiłku wychowawczego o kwotę przekroczenia ustalonego dochodu na jedną osobę, jeżeli przekroczenie to mieści się w określonych granicach.
Przeciętna miesięczna liczba zasiłków wychowawczych wypłacanych w latach 1990 - 1996:
1990 r. - 281,7 tys.,
1991 r. - 391,2 tys.,
1992 r. - 362,1 tys.,
1993 r. - 303,2 tys.,
1994 r. - 253,6 tys.,
1995 r. - 221,2 tys.,
1996 r. - 197,4 tys.
Z powodu sytuacji demograficznej (zmniejszanie się liczby urodzeń) oraz sytuacji ekonomicznej (bezrobocie wśród kobiet) następuje spadek liczby osób korzystających z urlopu wychowawczego. W 1989 roku było takich osób 731,8 tys., w 1991 r. - 517,9 tys. Zła sytuacja materialna rodziny oraz obawa przed utratą pracy powoduje, że coraz więcej kobiet kontynuuje pracę po zakończeniu urlopu macierzyńskiego. Wzrastała natomiast w latach 1989 - 1991 liczba osób pobierających zasiłki wychowawcze (z 197,0 tys. do 391,2 tys), co było spowodowane postępującym ubożeniem rodzin polskich. Od 1992 r. ponownie zaznaczył się spadek liczby osób pobierających zasiłki wychowawcze. Zaznaczyła się jednak tendencja, iż z urlopu wychowawczego korzystają przede wszystkim matki mające szansę uzyskać zasiłek wychowawczy.
Zasiłki wychowawcze wypłacane są przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych i według obecnie obowiązujących uregulowań są świadczeniem ubezpieczeniowym wchodzącym w zakres ubezpieczenia pracowniczego.

7. Renta rodzinna
Zasady przyznawania i wysokość renty rodzinnej uregulowane są przepisami Ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. nr 40, poz.. 267 z późn.zm.) oraz przepisami Ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 z późn.zm.).
Renta rodzinna jest świadczeniem przyznawanym w przypadku utraty żywiciela rodziny. Przysługuje uprawnionym członkom rodziny pracownika, który w chwili śmierci był zatrudniony i okres jego zatrudnienia był nie krótszy niż wymagany do renty inwalidzkiej tj. przynajmniej 5 lat. Renta rodzinna przysługuje także po osobie, która pobierała emeryturę lub rentę inwalidzką albo nabyła uprawnienia do jednego z tych świadczeń.
Renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym: jej wymiar jest ustalany od wysokości emerytury lub renty inwalidzkiej, która przysługiwała w chwili śmierci świadczeniobiorcy lub przysługiwałaby zmarłemu pracownikowi. W przypadku spełnienia warunków do otrzymania renty inwalidzkiej przyjmuje się, że zmarły pracownik był inwalidą II grupy.
Do pobierania renty rodzinnej uprawnione są:
- dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione, a także przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności, wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej,
- małżonek (wdowa i wdowiec), a także małżonka rozwiedziona,
- rodzice i ojczym, macocha, osoby przysposabiające.
Każda z wyżej wymienionych kategorii osób uprawnionych musi spełniać określone ustawą warunki:
Dzieci - mają prawo do renty do ukończenia 16 roku życia, a jeśli kontynuują naukę - do 25 roku życia. Bez ograniczeń wieku renta rodzinna przysługuje dzieciom będącym inwalidami I lub II grupy, jeśli inwalidztwo powstało w okresie uprawniającym do renty rodzinnej tj. przed 16 lub 25 rokiem życia.
Wnuki, rodzeństwo i inne dzieci przyjęte na wychowanie powinny spełniać wyżej opisane kryterium wieku oraz dodatkowo powinny:
- zostać przyjęte na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią pracownika (emeryta lub rencisty), z wyjątkiem sytuacji, gdy śmierć została spowodowana wypadkiem,
- nie posiadać prawa do renty rodzinnej po rodzicach, a gdy rodzice żyją i nie mogą zapewnić im utrzymania, to pracownik (emeryt lub rencista) albo jego małżonek muszą być ich opiekunem ustanowionym przez sąd.
Wdowa nabywa prawo do renty rodzinnej, jeśli:
- w chwili śmierci męża osiągnęła wiek 50 lat lub była inwalidką,
- wychowuje co najmniej jedno dziecko (wnuki, rodzeństwo), uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym i które nie ukończyło 16 lat (w przypadku kontynuowania nauki - 18 lat),
- sprawuje opiekę nad dzieckiem zaliczonym do I lub II grupy inwalidzkiej, uprawnionym do renty rodzinnej.
Rentę rodzinną może otrzymać wdowa, która spełni warunki dotyczące wieku lub inwalidztwa w okresie nie dłuższym niż 5 lat od śmierci męża lub od zaprzestania wychowywania dzieci.
Małżonce rozwiedzionej oraz wdowie, która w chwili śmierci męża nie pozostawała z nim we wspólnocie małżeńskiej, renta rodzinna przysługuje, gdy w chwili śmierci męża miała prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową. Ponadto musi spełnić wyżej przedstawione warunki dla wdowy. W sytuacji, gdy wdowa nie spełnia wymaganych warunków i jednocześnie nie posiada niezbędnych źródeł utrzymania - uzyskuje prawo do okresowej renty rodzinnej. Świadczenie to jest wypłacane przez okres jednego roku od chwili śmierci męża lub przez okres uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu zawodowym w celu uzyskania kwalifikacji do pracy zarobkowej, maksymalnie przez okres 2 lat.
Wdowiec uzyskuje prawo do renty rodzinnej, gdy w chwili śmierci żony miał ukończone 65 lat oraz spełnia pozostałe analogiczne warunki jak wdowa. Wdowcowi nie przysługuje prawo do okresowej renty rodzinnej.
Rodzice (ojczym, macocha oraz osoby przysposabiające) mają prawo do renty rodzinnej, gdy znajdowały się na utrzymaniu zmarłego pracownika (emeryta, rencisty) i spełniają warunki przewidziane dla wdowy i wdowca (wiek, inwalidztwo, wychowywanie osób małoletnich).
Renta rodzinna stanowi część świadczenia (określony procent emerytury lub renty inwalidzkiej), jaką pobierał lub jaka przysługiwałaby zmarłemu.
Wysokość renty rodzinnej uzależniona jest od liczby osób uprawnionych do tego świadczenia i wynosi:
- 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, dla jednej uprawnionej osoby,
- 90% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, dla dwóch uprawnionych osób,
- 95% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, dla trzech i więcej uprawnionych osób.
Renta rodzinna podlega okresowej waloryzacji, na takich samych zasadach jak emerytury i renty inwalidzkie.
Kwota najniższej renty rodzinnej wynosi 39% przeciętnego wynagrodzenia w kwartale poprzedzającym termin waloryzacji (Ustawa z dnia 10 grudnia 1993 r. o zmianie niektórych ustaw dotyczących zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 129, poz. 602).
Minimalna renta rodzinna nie jest podwyższana ze względu na liczbę osób uprawnionych, tzn. niezależnie od liczby tych osób wypłacana jest kwota równa 39% przeciętnego wynagrodzenia.
W przypadku, kiedy renta rodzinna w wysokości minimalnej przysługuje po osobie, która zmarła wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, jest podwyższana do wysokości 120% kwoty najniższej renty rodzinnej pracowniczej.
Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna. Jeśli jest taka konieczność - renta rodzinna ulega podziałowi na równe części.
Wysokość renty rodzinnej ulega zmniejszeniu w razie osiągania miesięcznie dochodu mieszczącego się w przedziale 60%-120% przeciętnego wynagrodzenia, jeśli do renty uprawniona jest jedna osoba. Wówczas renta zostaje zmniejszona o kwotę przekraczającą 60% przeciętnego wynagrodzenia, nie więcej jednak niż o 20,4% kwoty bazowej.
Sierotom zupełnym przysługuje dodatek w wysokości 10% przeciętnego wynagrodzenia w kwartale poprzedzającym termin waloryzacji (bez względu na wiek sieroty).
Liczba osób pobierających renty rodzinne z pozarolniczego systemu ubezpieczenia systematycznie wzrasta. W latach 1988 - 1996 kształtowała się następująco:
1990 r. - 1015 tys.,
1991 r. - 1032 tys.,
1992 r. - 1064 tys.,
1993 r. - 1091 tys.,
1994 r. - 1121 tys.,
1995 r. - 1150 tys.,
1996 r. - 1187 tys.
W latach 1992 - 1995 wzrastała relacja przeciętnej renty rodzinnej (bez rent służb mundurowych) do przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce, a w 1996 r. uległa obniżeniu, co obrazują następujące dane:
1990 r. - 50,0%,
1991 r. - 57,0%,
1992 r. - 58,1%,
1993 r. - 57,7%,
1994 r. - 58,8%,
1995 r. - 59,1%,
1996 r. - 58,2%.
W porównaniu z innymi krajami można uznać, iż Polska należy do tej grupy państw, które wymagają dla uzyskania renty rodzinnej stosunkowo długiego okresu ubezpieczenia. Kraje zachodnioeuropejskie stosują pod tym względem na ogół liberalniejsze warunki (np. we Włoszech w przypadku niespełnienia przez ubezpieczonego warunków dotyczących okresu opłacania składki, członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej instytucja ubezpieczeniowa "zwraca" część wpłaconych składek).
We wszystkich systemach renty rodzinne stanowią jakąś część emerytury/renty ubezpieczonego. Z reguły wyróżnia się dwie oddzielne renty: rentę wdowią i rentę sierocą. Wysokość każdej z tych rent jest oddzielnie ustalana. Renty wdowie na ogół są wyższe niż renty sieroce, z kolei renta dla sieroty całkowitej jest wyższa niż dla półsieroty. Jako zasadę przyjmuje się, że łączna kwota wszystkich rent rodzinnych nie może przekroczyć 100% emerytury/renty ubezpieczonego. W Polsce obowiązuje inna konstrukcja tego świadczenia: renta przyznawana jest łącznie na wszystkie uprawnione osoby i jej wysokość nie zależy od liczby osób uprawnionych do renty, ale maksymalna wysokość renty rodzinnej została ustalona na poziomie 95% emerytury/renty zmarłego pracownika. Taka konstrukcja zakłada, że wszyscy uprawnieni do renty rodzinnej stanowią wspólne gospodarstwo domowe. W przypadku podzielenia renty pomiędzy osoby uprawnione, renta dzielona jest na części w równej wysokości.

8. Wcześniejsze emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym
Na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszych emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U Nr 28, poz. 149) matce, która nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka, przysługuje prawo do przejścia na wcześniejszą emeryturę jeżeli okres zatrudnienia (łącznie z okresami równorzędnymi i zaliczanymi do zatrudnienia) wynosi co najmniej 20 lat. Dziecko, nad którym istnieje konieczność sprawowania osobistej opieki, musi być zaliczone do I grupy inwalidzkiej bez względu na przyczynę chorobową inwalidztwa lub do II grupy inwalidzkiej z powodu stanów chorobowych wskazanym w rozporządzeniu. Kolejnym warunkiem przejścia na wcześniejszą emeryturę jest inwalidztwo dziecka od urodzenia lub inwalidztwo powstałe przed ukończeniem 18 roku życia.
Prawo do przejścia na wcześniejszą emeryturę przysługuje ojcu dziecka w przypadku śmierci matki lub innych przypadków uniemożliwiających jej sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, a także osobie, która przyjęła dziecko na wychowanie w ramach rodziny zastępczej, albo została ustanowiona jego prawnym opiekunem i wychowuje dziecko.

9. Świadczenia z pomocy społecznej
Ustawa z dnia 14 czerwca 1996 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. Nr 100, poz. 459) znacznie zmodyfikowała system pomocy społecznej. Nowe regulacje obowiązują od 15 września 1996 r. Wprowadzone zostało nowe kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń z pomocy społecznej. Kryterium jakim była minimalna emerytura została zastąpiona skalą ekwiwalentności dochodów, co oznacza iż w miarę wzrostu liczby członków gospodarstwa domowego oraz wieku dzieci zmienia się średni koszt utrzymania jednej osoby w tym gospodarstwie. Wprowadzenie tej zasady zlikwidowało nierówne i nieproporcjonalne warunki dostępu do świadczeń gospodarstw jednoosobych i wieloosobowych.
Po przeprowadzonej waloryzacji, od dnia 1 marca 1997 r. do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej uprawnione są gospodarstwa domowe, w których dochód nie przekracza:
295 zł - na jedną osobę samodzielnie gospodarującą,
268 zł - na pierwszą osobę w rodzinie,
188 zł - na drugą osobę i dziecko w wieku powyżej 15 lat,
134 zł - na każde dziecko poniżej 15 lat.
Dochody rodziny obejmują kwotę faktycznie pozostającą do dyspozycji rodziny (po odliczeniu obciążenia związanego z podatkiem dochodowym od osób fizycznych i odliczeniu wysokości zasądzonych alimentów). Świadczenie pieniężne z pomocy społecznej udzielane są w przypadku spełnienia kryterium dochodowego i wystąpienia jednej ze wskazanych w ustawie okoliczności.
Wyjątek stanowi nowy rodzaj świadczenia pieniężnego - renta socjalna, która wypłacana jest niezależnie od dochodu. Świadczenie to przysługuje osobom całkowicie niezdolnym do pracy z powodu inwalidztwa powstałego przed 18 rokiem życia, a także w przypadku kontynuowania nauki przed ukończeniem 25 roku życia oraz z powodu inwalidztwa powstałego podczas studiów doktoranckich i aspirantury.
Zasiłek stały wypłacany jest osobie nie podejmującej pracy lub rezygnującej z pracy w celu wychowania dziecka wymagającego stałej opieki i pielęgnacji i która nie nabyła uprawnień do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem specjalnej troski.
Wysokość renty socjalnej i zasiłku stałego wynosi od 1 marca 1997 r. 268 zł miesięcznie (do 15 września 1996 r. wysokość zasiłku stałego wynosiła 28% przeciętnego wynagrodzenia stanowiącego podstawę ostatnio przeprowadzonej waloryzacji najniższych emerytur i rent).
Zasiłek stały wyrównawczy przysługuje osobom niezdolnym do pracy z powodu wieku lub inwalidztwa, a jego wysokość stanowi różnicę między dochodem osiąganym, a dochodem uprawniającym do świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej. Maksymalna wysokość zasiłku wynosi 268 zł, minimalna - 11 zł.
Kobietom w ciąży otrzymującym zasiłek stały lub rentę socjalną przysługuje począwszy od 12 tygodnia ciąży dodatek w wysokości 70 zł miesięcznie (do 15 września 1996 r. dodatek ten wypłacany był od 18 tygodnia ciąży).
Kwoty określające wysokość poszczególnych świadczeń oraz wysokość dochodu uprawniającego do świadczeń z pomocy społecznej podlegają waloryzacji według indeksu wzrostu cen, towarów, usług (od dnia 1 marca i od dnia 1 września każdego roku jeżeli średnioroczny wzrost cen wynosi najmniej 110% lub od dnia 1 czerwca jeżeli średnioroczny wzrost cen jest niższy niż 110%).
Ponadto z pomocy społecznej udzielane są nadal następujące świadczenia pieniężne: zasiłek okresowy, zasiłek celowy, świadczenie pieniężne (lub w naturze) w celu ekonomicznego usamodzielnienia.
Z powodu braku możliwości zatrudnienia przyznany może być tzw. gwarantowany zasiłek okresowy. Świadczenie to otrzymuje osoba, która utraciła prawo do zasiłku dla bezrobotnych, pobieranego na podstawie przepisów ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu i jednocześnie samotnie wychowuje co najmniej jedno dziecko w wieku poniżej 15 lat. Gwarantowany zasiłek okresowy wypłacany jest przez 36 miesięcy w kwocie równej kryterium dochodowemu dla osoby samotnie gospodarującej, tj. 295 zł przez okres pierwszych 12 miesięcy a przez okres następnych 24 miesięcy w wysokości 80% kwoty zasiłku.
Podjęcie zatrudnienia lub działalności pozarolniczej w rozumieniu ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu pozbawia prawa do okresowego zasiłku gwarantowanego. Osoba pobierająca zasiłek nie może osiągać dochodów przekraczających połowę najniższego wynagrodzenia.
Świadczenia w naturze mogą mieć postać rzeczową (przydzielenie odzieży, obuwia, gorącego posiłku). Udzielana jest też pomoc w formie usług opiekuńczych i specjalistycznych usług opiekuńczych, skierowania do domu pomocy społecznej lub zakładu opiekuńczego. Pomoc ta jest częściowo odpłatna.
Nowelizacja ustawy wprowadziła możliwość zakupu przez gminę jednego posiłku dziennie dla dzieci i młodzieży w okresie nauki w szkole.
Pomoc w postaci pracy socjalnej, poradnictwa, w szczególności prawnego i psychologicznego oraz pomoc w załatwianiu spraw urzędowych i innych ważnych spraw bytowych może być udzielana osobom i rodzinom niezależnie od posiadanych dochodów w przypadku zaistnienia trudnej sytuacji życiowej
Na gminie ciąży obowiązek udzielenia schronienia, posiłku i niezbędnego ubrania osobie tego pozbawionej.
Dominującą formą pomocy udzielaną z pomocy społecznej są świadczenia pieniężne.
Liczba przyznanych świadczeń z pomocy społecznej w latach 1990 - 1995 (jedna osoba lub rodzina mogły otrzymać więcej niż jedno świadczenie):
1990 r. - 1,064 mln,
1991 r. - 1,645 mln,
1992 r. - 3,040 mln,
1993 r. - 3,001 mln,
1994 r. - 2,284 mln,
1995 r. - 2,125 mln.
Liczba osób, którym przyznano zasiłki stałe z pomocy społecznej w latach 1990 - 1996:
1990 r. - 88 tys.,
1991 r. - 108 tys.,
1992 r. - 118 tys.,
1993 r. - 136 tys.,
1994 r. - 155 tys.,
1995 r. - 176 tys.,
1996 r. - 189 tys.
Liczba osób, którym przyznano zasiłki okresowe z pomocy społecznej w latach 1990 - 1996:
1990 r. - 53 tys.,
1991 r. - 221 tys.,
1992 r. - 377 tys.,
1993 r. - 1014 tys.,
1994 r. - 754 tys.,
1995 r. - 842 tys.,
1996 r. - 1032 tys.
Z przytoczonych powyżej danych statystycznych wynika, iż najwięcej świadczeń z pomocy społecznej przyznano w latach 1992 - 1993. Występowała stała tendencja wzrostu liczby zasiłków stałych. W 1996 r. świadczeniami z pomocy społecznej zostało objętych 1.681.017 gospodarstw domowych skupiających 6.207.192 osób.
Renty socjalne przyznano 90.751 inwalidom od dzieciństwa. Zasiłki stałe otrzymało też 11.178 osób, które nie podejmują lub rezygnują z pracy w celu wychowania dziecka wymagającego stałej opieki i pielęgnacji.
Charakterystyka rodzin objętych pomocą społeczną w 1996 r. według przyczyn uzasadniających przyznanie pomocy wskazuje jednoznacznie, iż dominują rodziny dotknięte bezrobociem.
Przyczyna przyznania pomocyLiczba rodzin
bezrobocie721.066
ubóstwo630.031
bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gosp. domow.426.772
długotrwała choroba 376.107
niepełnosprawność 278.858
rodziny niepełne 227.793
potrzeba ochrony macierzyństwa 184.283
alkoholizm 122.282
trudności w przystosowaniu do życia po odbyciu kary pozbawienia wolności 23.146
bezdomność12.603
sieroctwo7.340
klęski żywiołowe i ekologiczne5.531
narkomania 2.929

Wśród rodzin wykazujących bezradność w sprawach opiekuńczo wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego znajdują się przedewszystkim rodziny niepełne (179.473) i wielodzietne (185.415).

10. Pomoc finansowa dla kobiet w ciąży oraz wychowujących dzieci
Na podstawie Ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży zostało wydane Rozporządzenia Rady Ministrów określające warunki uzyskania pomocy, osoby uprawnione do niej, czas korzystania z pomocy i rodzaje świadczeń (Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 października 1993 r. w sprawie określenia zakresu i form oraz trybu udzielania pomocy kobietom w ciąży oraz wychowującym dziecko pomocy w zakresie opieki socjalnej i prawnej, Dz. U. Nr 97, poz. 441). Rozporządzenie weszło w życie z dniem 2 listopada 1993 r.
Należy stwierdzić, że Rozporządzenie Rady Ministrów przewidziało bardzo szeroki zakres pomocy dla kobiet w ciąży. Obowiązkiem wypłaty zasiłków obarczono pomoc społeczną. Świadczenia te mają charakter obligatoryjny - każda kobieta, która spełnia wyżej wymienione warunki musi otrzymać należne zasiłki, w odróżnieniu od typowych świadczeń z pomocy społecznej, które mają charakter fakultatywny, tj. uznaniowy.
Pomoc została skierowana do kobiet w ciąży, matek wychowujących dzieci, a w przypadku śmierci matki - innej osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.
Świadczenia przysługiwały osobom, które nie miały żadnych źródeł utrzymania lub gdy dochód na jedną osobę w rodzinie nie przekraczał najniższej emerytury.
Świadczenia przyznane w okresie 2 listopada 1993 r. - 31 marca 1994 r. były wypłacane od 4 miesiąca ciąży do 6 miesiąca życia dziecka, tj. przez okres 12 miesięcy, a w przypadku urodzenia dziecka martwego lub jego zgonu przez 1 miesiąc. Cały zestaw świadczeń obejmował następujące zasiłki pieniężne:
- miesięczny - w wysokości 28% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej, stanowiącego podstawę ostatnio przeprowadzonej waloryzacji najniższych emerytur i rent, wypłacany przez okres 12 miesięcy,
- miesięczny - 15% przeciętnego wynagrodzenia na każde dziecko urodzone podczas ostatniego porodu, wypłacany do 6 miesiąca życia dziecka,
- jednorazowy - w wysokości 28% przeciętnego wynagrodzenia na wyprawkę dla każdego urodzonego dziecka.
Ponadto kobiecie przysługuje zwrot wydatków poniesionych w związku z ciążą, porodem i połogiem na leczenie w publicznych zakładach opieki zdrowotnej oraz na leki przepisane przez lekarza ze specjalizacją w dziedzinie położnictwa i ginekologii według przepisów o zasadach odpłatności za leki i artykuły sanitarne oraz możliwość ubiegania się o przyjęcie do domu pomocy społecznej na zasadach określonych przez ustawę o pomocy społecznej. Każda osoba, niezależnie od wysokości dochodu, posiada prawo do nieodpłatnego poradnictwa rodzinnego, psychologicznego, prawnego i pedagogicznego w placówkach oświatowych oraz służby zdrowia.
Przy wchodzeniu w życie rozporządzenia Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej szacowało, że z pomocy finansowej skorzysta około 10 tys. kobiet, tymczasem w ciągu dwóch miesięcy - listopad i grudzień 1993 r. o zasiłek wystąpiło około 80 tys. kobiet. Brak środków pieniężnych z jednej strony, a z drugiej - brak właściwego rozeznania co do skali potrzeb materialnych rodzin spowodował, że Rada Ministrów podjęła decyzję o ograniczeniu zakresu pomocy dla kobiet w ciąży i rozporządzenie zostało znowelizowane.
W wyniku nowelizacji skrócono okres wypłacania zasiłku z 12 miesięcy do 4 miesięcy (od ósmego miesiąca ciąży do drugiego miesiąca życia dziecka) oraz zmniejszono wysokość zasiłku jednorazowego do poziomu 14% przeciętnego wynagrodzenia. Do pełnego zasiłku uprawnione są kobiety bez żadnych dochodów, a te których dochód nie przekracza najniższej emerytury otrzymują zasiłek wyrównawczy stanowiący różnicę między najniższą emeryturą, a dochodem na jedną osobę w ich rodzinie. Ponadto osobie uprawnionej przysługuje na urodzone dziecko wyprawka w naturze. Pozostałe świadczenia pozostały bez zmian.
Druga nowelizacja rozporządzenia (Dz. U. Nr 123, poz. 577) wprowadziła nowe kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń - dochód w rodzinie nie może przekroczyć 295 zł (wysokość kwoty po marcowej waloryzacji), czyli został określony na poziomie dochodu osoby samotnie gospodarującej według ustawy o pomocy społecznej. Od 1 marca zasiłek pieniężny wynosi 268 zł (tak jak renta socjalna i zasiłek stały z pomocy społecznej), a jednorazowy zasiłek pieniężny - 129 zł.
W latach 1993 - 1996 liczba osób, które otrzymały świadczenia kształtowała się następująco:
1993 r. - 81 tys.,
1994 r. - 315 tys.,
1995 r. - 221 tys.,
1996 r. - 160 tys.
W 1994 r. ze względu na brak wystarczających środków finansowych nie wypłacono należnych świadczeń 70 tysiącom kobiet. W celu wywiązania się z ciążących zobowiązań budżet pomocy społecznej został zwiększony o kwotę 457,5 mld starych zł.
W 1995 r. na świadczenia dla kobiet w ciąży wydatkowano kwotę 126.518.443 zł (tj. ponad 1,265 bln starych zł), a w roku 1996 - połowę tej kwoty (60.331.427 zł).

11. Fundusz Alimentacyjny
Fundusz realizuje dwa zasadnicze cele:
* zapewnia pomoc pieniężną dzieciom i innym osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej w związku z niemożnością wyegzekwowania należnych im alimentów,
* zwiększa odpowiedzialność osób zobowiązanych do alimentacji poprzez nałożenie na te osoby obowiązku zwrotu świadczeń wypłacanych z Funduszu wraz z dodatkowymi opłatami w wysokości 5%.
Dysponentem Funduszu jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który przyznaje i wypłaca świadczenia z tego Funduszu.
Fundusz Alimentacyjny został wprowadzony ustawą z dnia 18 lipca 1974 r. o Funduszu Alimentacyjnym wielokrotnie nowelizowaną. Jednolity tekst tej ustawy wraz ze zmianami ogłoszono w Obwieszczeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 kwietnia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200).
Najbardziej znaczące zmiany wprowadziła ustawa z dnia 30 maja 1989 r. o zmianie ustawy o Funduszu Alimentacyjnym, która weszła w życie z dniem 1 lipca 1989 r. Zmiany te były następujące:
- odstąpienie przy przyznawaniu świadczeń z Funduszu od warunku nieprzekroczenia określonej kwoty dochodu na członka rodziny,
- określenie parametrycznie w stosunku do przeciętnego, miesięcznego wynagrodzenia pracowników gospodarki uspołecznionej za ubiegły rok kalendarzowy górnej granicy wypłacanych świadczeń na poziomie 25% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za rok ubiegły, w kwocie nie wyższej niż zasądzone alimenty,
- pozbawienie prawa do korzystania ze świadczeń Funduszu osób pełnoletnich, które nie uczą się lub nie są inwalidami I i II grupy.
Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o zmianie ustawy o Funduszu Alimentacyjnym, która weszła w życie z dniem 28 grudnia 1990 r., wprowadziła kolejne zmiany;
- górną granicę wypłacanych świadczeń ustalono na poziomie 30% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia pracowników gospodarki uspołecznionej w poprzednim kwartale (ogłoszonego przez prezesa GUS),
- utrzymano zasadę wypłacania świadczeń w kwotach nie wyższych niż zasądzone alimenty,
- dopuszczono możliwość korzystania ze świadczeń z Funduszu przez osoby pełnoletnie, które nie uczą się w szkole dziennej i nie są inwalidami I i II grupy, pod warunkiem osiągnięcia przez nie określonego wieku (dla kobiet 50 lat, dla mężczyzn 65 lat),
- ustalono, iż przez okres nie dłuższy niż 9 miesięcy wypłacane będą świadczenia osobom, wobec których wygasł obowiązek alimentacyjny wskutek śmierci osoby zobowiązanej do płacenia alimentów. Okres ten jest przeznaczony do załatwienia formalności związanych z ustaleniem prawa do renty rodzinnej.
Zgodnie z ustawą, do korzystania ze świadczeń Funduszu uprawnione są osoby zamieszkałe w Polsce, dla których alimenty zostały przyznane sądowym tytułem egzekucyjnym, jeżeli egzekucja tych alimentów okazała się bezskuteczna całkowicie lub częściowo.
Zgodnie z art. 6 ustawy świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego nie przysługują:
- osobom, które otrzymują pełne utrzymanie z funduszów państwowych lub społecznych (np. przebywającym w zakładach opiekuńczych, wychowawczych, odbywającym czynną lub zastępczą służbę wojskową),
- osobom uprawnionym zgodnie z przepisami o powszechnym obowiązku Rzeczypospolitej Polskiej do zasiłków pieniężnych przewidzianych dla dzieci żołnierzy i osób zastępczo spełniających obowiązek służby wojskowej, zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych,
- osobom, które po osiągnięciu pełnoletności nie uczęszczają do szkoły dziennej i nie są inwalidami grupy I lub II, chyba, że kobieta ukończyła 50 lat, a mężczyzna 65 lat.
Generalnie w latach dziewięćdziesiątych obserwuje się następujące tendencje odnoszące się do funduszu:
- rośnie liczba osób korzystających ze świadczeń funduszu,
- rośnie wysokość dotacji budżetowej na fundusz,
- rośnie wysokość przeciętnego świadczenia uzyskiwanego z funduszu,
- maleje wskaźnik ściągalności (odsetek odzyskanych zaległości od dłużników funduszu).
W latach osiemdziesiątych udział dotacji budżetowej w funduszu wynosił około 45%, w latach dziewięćdziesiątych udział dotacji z budżetu systematycznie wzrastał - w 1990 r. wynosił - 82%, w 1995 r. - 89,7%. Jednocześnie spadał wskaźnik ściągalności (odsetek odzyskanych zaległości od dłużników, tj. osób zobowiązanych do alimentacji).
W 1989 r. wskaźnik ściągalności wynosił 67,8%, w latach dziewięćdziesiątych zmalał do ok.13%. Ogółem zadłużenie osób zobowiązanych do alimentacji wynosi 10 bln starych złotych.
Przeciętna liczba osób pobierających świadczenia w ostatnich latach wynosiła:
1992 r. - 201,4 tys.,
1993 r. - 263,1 tys.,
1994 r. - 308,1 tys.,
1995 r. - 340,6 tys.,
1996 r. - 358,4 tys.
Przeciętna wypłata świadczenia bieżącego na 1 osobę uprawnioną w złotych, w ostatnich latach wynosiła:
1992 r. - 32,96 zł,
1993 r. - 45,00 zł,
1994 r. - 57,96 zł,
1995 r. - 76,25 zł,
1996 r. - 88,29 zł.
Ustawa określa wysokość świadczeń. Maksymalne świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego wynosi 30% przeciętnego wynagrodzenia pracowników gospodarki uspołecznionej w poprzednim kwartale (ogłoszonego przez Prezesa GUS). Osoba uprawniona do korzystania z Funduszu otrzymuje świadczenie w wysokości alimentów orzeczonych przez sąd, jednak nie więcej, niż owe 30% przeciętnego wynagrodzenia.
Sądy orzekając o wysokości alimentów biorą przede wszystkim pod uwagę możliwości finansowe osoby zobowiązanej do alimentacji. Dlatego też dość często kwota alimentów ustalona w orzeczeniu sądowym jest znacznie niższa niż maksymalna wysokość świadczenia wypłacanego przez ZUS. W praktyce oznacza to, iż dzieci dłużników lepiej sytuowanych otrzymują wyższe świadczenia z funduszu. W takiej sytuacji wydaje się zasadny powrót do rozwiązania, które obowiązywało w latach osiemdziesiątych, a mianowicie, iż uzyskanie świadczenia uzależnione było od dochodu przypadającego na członka rodziny, w której wychowywało się dziecko.

12. Pomoc materialna dla studentów
W Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 22 stycznia 1991 r. (Dz. U. z 1991 r., Nr 9, poz. 32) w sprawie warunków, form, trybu przyznawania i wypłacania oraz wysokości świadczeń pomocy materialnej dla studentów studiów dziennych na podstawie art. 152 ust. 3 ustawy o szkolnictwie wyższym określa się następujące rodzaje pomocy materialnej ze środków budżetu państwa dla studentów dziennych;
* Stypendia socjalne
Może otrzymać student będący w trudnej sytuacji materialnej, na własny wniosek. Świadczenie to przyznaje dziekan wydział lub prorektor lub samorząd studencki. Świadczenie to przyznawane jest na okres semestru. Student może je otrzymywać prze okres do 10 miesięcy w danym roku akademickim.
Studentom studiującym na drugim kierunku studiów, świadczenie to przysługuje przez okres nie dłuższy niż dwa lata od ukończenia pierwszego kierunku studiów.
Łączna miesięczna wysokość tego stypendium nie może być wyższa niż 90% najniższego wynagrodzenia zasadniczego asystenta w poprzednim miesiącu, ustalonego w przepisach wynagrodzenia nauczycieli akademickich. W szczególnie uzasadnionych przypadkach określonych w regulaminie przyznawania świadczeń, kwota tego świadczenia może być wyższa.
* Stypendia za wyniki w nauce
Może otrzymać student, który uzyskał za rok (semestr) studiów wysoką średnią ocen oraz student posiadający szczególne osiągnięcia w nauce. Stypendium to można przyznać nie wcześniej niż po 1 roku studiów.
Świadczenie to student może otrzymywać w danym roku akademickim prze okres do 10 miesięcy.
Łączna miesięczna wysokość tego stypendium nie może być wyższa niż 90% najniższego wynagrodzenia zasadniczego asystenta w poprzednim miesiącu ustalonego w przepisach o wynagrodzeniu nauczycieli akademickich. W szczególnie uzasadnionych przypadkach określonych w regulaminie przyznawania świadczeń, kwota tego świadczenia może być wyższa.
* Stypendia ministra za osiągnięcia w nauce
Szczególnie wyróżniający się w nauce student, posiadający konkretne osiągnięcia naukowe może na wniosek rady wydziału, po zaliczeniu II roku studiów otrzymać stypendium ministra. W wyjątkowych wypadkach stypendium ministra może otrzymać student po zaliczeniu I roku studiów.
Świadczenia te są przyznawane przez ministrów nadzorujących uczelnie. Świadczenie to student może otrzymywać w danym roku akademickim przez okres do 10 miesięcy.
Świadczenie to jest przyznawane do wysokości najniższego wynagrodzenia zasadniczego asystenta w poprzednim miesiącu, ustalonego w przepisach o wynagrodzeniu nauczycieli akademickich. Student, który otrzymał to stypendium nie otrzymuje stypendium za wyniki w nauce.
* Dopłaty za zakwaterowanie w domu studenckim
Świadczenie to student może otrzymywać przez okres do 10 miesięcy w danym roku akademickim. W szczególnych przypadkach okres ten może być przedłużony do 12 miesięcy.
Dopłata do jednego miejsca w domu studenckim stanowi różnicę między kosztem własnym utrzymania miejsca a opłatą wniesioną przez studenta.
Opłatę wnoszoną przez studenta za miejsce w domu studenckim ustala rektor w porozumieniu z samorządem studenckim.
* Dopłaty do posiłków w stołówce studenckiej
Świadczenie to student może otrzymywać w danym roku akademickim przez okres do 10 miesięcy. W szczególnych przypadkach okres ten może być przedłużony do 12 miesięcy.
Dopłata do stołówek studenckich stanowi różnicę między kosztem własnym poniesionym przez uczelnię a sumą wpływów z opłat wniesionych przez studentów. Suma wpływów z opłat nie za wyżywienie w stołówce studenckiej nie może być niższa niż koszt surowca przeznaczonego na to wyżywienie.
* Zapomogi
Zapomoga może być przyznana studentowi, który przejściowo znalazł się w trudnej sytuacji materialnej. Zapomoga może być pieniężna lub rzeczowa.
Przyznawania pomocy materialnej, określonej w rozporządzeniu może odbywać się wyłącznie w ramach środków z budżetu państwa przyznanych uczelni przez nadzorującego ministra.
Wydatki budżetu państwa i budżetów gmin na stypendia w latach 1991 - 95 wynosiły:
* szkolnictwo wyższe:
1991 r. - 7249,8 tys. zł,
1992 r. - 8780,1 tys. zł,
1993 r. - 10361,3 tys. zł,
1994 r. - 12252,6 tys. zł,
1995 r. - 12749,7 tys. zł.
Liczba studentów szkół wyższych otrzymujących stypendia w poszczególnych latach:
1980/81 - 131,5 tys.,
1990/91 - 162,1 tys. (47,1% ogółu studentów),
1991/92 - 147,3 tys. (47,1% ogółu studentów),
1992/93 - 150,9 tys. (42,9% ogółu studentów),
1993/94 - 162,6 tys. (45,5% ogółu studentów),
1994/95 - 157,6 tys. (37,4% ogółu studentów).
W roku szkolnym 1995/96 stypendia otrzymało:
- 160,6 tys. studentów (co stanowi 35,7% ogółu studentów) w tym 79,1 tys. otrzymało stypendia socjalne.
W poszczególnych latach odsetek studentów korzystających z domów studenckich przedstawiał się następująco:
1980/81 - 40,2%
1985/86 - 40,8%
1990/91 - 41,0%
1994/95 - 32,0%
1995/95 - 30,6%
W roku akademickim 1995/96 funkcjonowało 417 domów studenckich, z których korzystało 137,4 tys. studentów (30,6% ogółu studentów).
W poszczególnych latach odsetek studentów korzystających ze stołówek studenckich przedstawiał się następująco:
1980/81 - 40,2%,
1985/86 - 40,8%,
1990/91 - 41,0%,
1991/92 - 39,5%,
1992/93 - 36,5%,
1993/94 - 35,9%,
1994/95 - 32,0%,
1995/96 - 30,6%.
W roku akademickim 1995/96 ze 115 stołówek studenckich korzystało 137,4 tys. studentów.
Udział wydatków budżetowych na szkolnictwo wyższe w wydatkach budżetu państwa ogółem zmniejszył się z 2,7% w 1991 r. do 2,4% w 1995 r. Wydatki państwa na szkolnictwo wyższe przeznaczane są głównie na dotowanie działalności dydaktycznej, a zwłaszcza na finansowanie wynagrodzeń. Na pomoc materialną dla studentów w 1991 r. przeznaczono 20,2% wydatków budżetu państwa na szkolnictwo wyższe, w 1995 r., już tylko 15,4%.
W latach dziewięćdziesiątych systematycznie zwiększała się liczba studentów uczelni wyższych (od 403,8 tys. studentów w 1990/91 do 794,6 tys. studentów w 1995/96), natomiast zmniejszał się odsetek studentów korzystających z akademików, stypendiów i stołówek studenckich.
Jednocześnie należy zaznaczyć, iż realnemu wzrostowi nakładów na pomoc materialną studentów towarzyszy spadek kwoty średniego stypendium (skutek inflacji i wzrost liczby studentów). Średnie stypendium studenckie socjalne w 1990 r. wynosiło 32%, a w 1994 r. 12% przeciętnego wynagrodzenia.
W 1995 r. przeciętne stypendium wynosiło ok. 95 zł.

13. Pomoc materialna dla uczniów
W Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1993 (Dz. U. z 1993 r. Nr 74, poz. 350) w sprawie warunków, form, trybu przyznawania i wypłacania oraz wysokości pomocy materialnej dla uczniów (na podstawie art. 91 ust. 2 ustawy o systemie oświaty) określono następujące formy pomocy materialnej świadczone ze środków budżetu państwa lub budżetu gminy uczniom szkół publicznych dla dzieci i młodzieży oraz słuchaczom publicznych zakładów kształcenia nauczycieli;
* Stypendium socjalne
W pełnej wysokości stanowi dwukrotność zasiłku rodzinnego, w częściowej wysokości stanowi od 30 do 80% stypendium pełnej wysokości.
Może być przyznane w zależności od sytuacji materialnej ucznia w pełnej lub częściowej wysokości, na okres nie dłuższy niż od września do czerwca danego roku szkolnego.
* Stypendium za wyniki w nauce
Może być przyznane po pierwszym roku nauki uczniowi spełniającemu warunki określone w regulaminie.
Regulamin przyznawania i ustalania wysokości świadczeń określa dyrektor szkoły lub dyrektor bursy w porozumieniu z radą szkoły lub radą bursy, a w zakładzie kształcenia nauczycieli dyrektor w porozumieniu z organem samorządu słuchaczy.
Stypendium za wyniki w nauce stanowi dwukrotność zasiłku rodzinnego.
* Stypendium Ministra Edukacji Narodowej dla wybitnie uzdolnionych uczniów
Stypendium to może być przyznane wybitnie uzdolnionemu uczniowi szkoły średniej (kandydat m.in. powinien mieć roczne oceny klasyfikacyjne nie niższe niż dobre). Wniosek o przyznanie stypendium składa kuratorowi oświaty rada pedagogiczna szkoły, której uczniem jest kandydat do stypendium. Następnie kurator oświaty przedstawia wniosek o przyznanie stypendium Ministrowi Edukacji Narodowej, który ustala w każdym roku szkolnym liczbę oraz wysokość stypendiów dla wybitnie uzdolnionych uczniów.
* Stypendium Ministra Kultury i Sztuki za osiągnięcia artystyczne
Może być przyznane uczniowi średniej szkoły artystycznej, który uzyskał za semestr bardzo dobrą średnią ocen z przedmiotów artystyczno-zawodowych oraz uczniowi-laureatowi krajowego lub międzynarodowego konkursu. Wniosek o przyznanie stypendium składa Ministrowi Kultury i Sztuki dyrektor szkoły, której uczniem jest kandydat do stypendium.
Minister Kultury i Sztuki ustala liczbę oraz wysokość stypendiów w każdym roku szkolnym.
* Zakwaterowanie w internacie lub bursie
Opłata wnoszona przez ucznia za zakwaterowanie w internacie lub bursie nie może być wyższa, niż 50% kosztu utrzymania miejsca (do kosztu tego nie wlicza się wynagrodzeń pracowników i pochodnych od tych wynagrodzeń). Wysokość opłaty ustala dyrektor szkoły, zakładu kształcenia nauczycieli lub bursy, który ze względu na sytuację materialną ucznia może zwolnić go w części lub w całości z opłaty.
Zakwaterowanie w internacie specjalnego ośrodka szkolno-wychowawczego jest nieodpłatne. Świadczenie może być przyznane na okres nie dłuższy niż od września do czerwca danego roku szkolnego.
* Korzystanie z posiłków w stołówce szkoły, internatu lub bursy albo refundowanie opłat ponoszonych w stołówce prowadzonej przez inny podmiot
Opłata wnoszona przez ucznia za posiłki w stołówce szkoły, internatu lub bursy równa jest wysokości kosztów surowca przeznaczonego na wyżywienie, ustalanych przez dyrektora szkoły, zakładu kształcenia nauczycieli lub bursy.
Uczeń wymagający szczególnej opieki w zakresie żywienia może być całkowicie lub częściowo zwolniony z ustalonej opłaty. Uczniowi takiemu może być również całkowicie lub częściowo refundowana opłata ponoszona przez niego w stołówce prowadzonej przez inny podmiot na podstawie umowy zawartej z dyrektorem szkoły. Świadczenie może być przyznane na okres nie dłuższy niż od września do czerwca danego roku szkolnego.
Częściowa opłata i częściowa refundacja opłaty stanowi od 30 do 80% ustalonej opłaty.
* Zasiłek losowy
Może być przyznany uczniowi, który przejściowo znalazł się w trudnej sytuacji materialnej. Zasiłek ten może być przyznany w formie pieniężnej lub rzeczowej, jednorazowo lub kilkakrotnie w okresie roku szkolnego.
Zasiłek losowy nie może być wyższy niż pięciokrotność zasiłku rodzinnego.
Uczniowi lub słuchaczowi może być przyznane więcej niż jedno świadczenie. Świadczenia przyznaje się w ramach środków finansowych przeznaczonych na ten cel w budżecie szkoły, zakładu kształcenia nauczycieli lub bursy.
Szkoły niepubliczne mogą przyznawać pomoc materialną uczniom tych szkół na zasadach określonych w rozporządzeniu, w ramach posiadanych środków finansowych.
Wydatki budżetu państwa i budżetów gmin na stypendia w latach 1991 - 1995 wynosiły;
* szkolnictwo ogólnokształcące i wychowanie:
1991 r. - 7637,8 tys. zł,
1992 r. - 4225,0 tys. zł,
1993 r. - 4706,7 tys. zł,
1994 r. - 7790,9 tys. zł,
1995 r. - 12418,8. tys. zł,
* szkolnictwo zawodowe:
1991 r. - 2218,0 tys. zł,
1992 r. - 841,6 tys. zł,
1993 r. - 1770,7 tys. zł,
1994 r. - 2048,8 tys. zł,
1995 r. - 2804,1 tys. zł.
Stypendia w roku szkolnym 1993/94 otrzymało:
* 0,5% ogółu uczniów liceów ogólnokształcących,
(gdy np. w 1980/81 - 10,1%, w 1985/86 - 9,6%, w 1990/91 - 7,0%, 92/93 - 0,5%),
* 0,5% ogółu uczniów zasadniczych szkół zawodowych
(gdy np. w 1980/81 - 21,7%, w 1985/86 - 22,8%, w 1990/91- 6,9%),
* 0,9% ogółu uczniów szkół średnich technicznych i zawodowych
(gdy w 1980/81 - 29,0%, 1985/86 - 21,8%, 1990/91 - 13,1%).
Za rok szkolny 1995/96 GUS nie opublikował danych odnośnie stypendiów dla uczniów. Można zatem przypuszczać, iż liczba uczniów korzystających ze stypendiów uległa dalszemu zmniejszeniu.
Liczba internatów szkół podstawowych i ponadpodstawowych w latach dziewięćdziesiątych:
1991/92 - 1557,
1992/93 - 1525,
1993/94 - 1470,
1994/95 - 1444,
1995/96 - 1392.
W roku szkolnym 1995/96 funkcjonowało 1392 internatów i burs w tym:
- dla szkół podstawowych - 6,
- dla liceów ogólnokształcących - 257,
- dla szkół średnich technicznych i zawodowych
oraz zasadniczych zawodowych - 1129,
w których przebywało 141,4 tysięcy dzieci i młodzieży.
W bursach i internatach przebywało 2,4% ogółu uczniów liceów i 7,9% ogółu uczniów średnich szkół technicznych i zawodowych.
W latach dziewięćdziesiątych systematycznie spadała liczba internatów i burs, liczba uczniów korzystających z internatów i burs, liczba uczniów otrzymujących stypendia.

14. Pomoc materialna dla wychowanków placówek opiekuńczo- wychowawczych
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 lutego 1994 r. w sprawie rodzajów, organizacji i zasad działania publicznych placówek opiekuńczo wychowawczych i resocjalizacyjnych (Dz. U. z 1994 r. Nr 41, poz. 156) wychowankom placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych objętych opieką całkowitą tych placówek przysługuje;
* Wyposażenie w odzież, obuwie, bieliznę i inne przedmioty osobistego użytku (stosownie do wieku i potrzeb). Normę wydatków na minimalny zestaw wyposażenia ustala się w danym roku kalendarzowym do wysokości 250% przeciętnego wynagrodzenia.
* Całkowite pokrycie opłaty za pobyt w bursach i internatach oraz pokrycie kosztów przejazdu do miejsc uzasadnionego pobytu poza placówką i z powrotem.
* "Kieszonkowe" wypłacane przez placówkę. Wysokość "kieszonkowego" wynosi miesięcznie 1,25% przeciętnego wynagrodzenia. W uzasadnionych przypadkach kieszonkowe może być mniejsze, ale nie mniejsze niż 0,5% przeciętnego wynagrodzenia lub większe, ale nie większe niż 2% przeciętnego wynagrodzenia.
* Pomoc materialna dla usamodzielnianych wychowanków.
Szczegółowe warunki jej przyznania określono w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 10 października 1996 r. w sprawie pomocy dla usamodzielnianych wychowanków niektórych rodzajów placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych oraz rodzin zastępczych (Dz. U. z 1996 r. Nr 127, poz. 597).
Placówki opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne zapewniają usamodzielnianym wychowankom objętym opieką całkowitą pierwsze wyposażenie. Wyposażenie to powinno obejmować podstawowe sprzęty gospodarstwa domowego, pościel, bieliznę pościelową oraz przedmioty niezbędne w organizowaniu gospodarstwa domowego. Wartość wyposażenia nie przekracza 300% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału.
Usamodzielnianym wychowankom rodzin zastępczych, domów dziecka, specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych i placówek resocjalizacyjnych, objętych opieką całkowitą, udzielana jest jednorazowa pomoc pieniężna na zagospodarowanie. Wysokość pomocy pieniężnej wynosi 300% przeciętnego wynagrodzenia.
Pomocy pieniężnej udziela kurator oświaty właściwy dla stałego miejsca zamieszkania wychowanka, a w przypadku gmin, które przejęły jako zadanie zlecone udzielanie tej pomocy, organy tych gmin.
Według danych Ministerstwa Edukacji Narodowej w roku 1995 w placówkach opieki całkowitej przebywała następująca liczba dzieci:
- w 352 domach dziecka - 17 874 dzieci,
- w 120 rodzinnych domach dziecka - 804 wychowanków,
- w 48 młodzieżowych ośrodkach wychowawczych - 2 400 wychowanków.
Według danych NIK 5) w 1996 r. w 352 domach dziecka, dysponujących 18 003 miejscami przebywało 16 480 wychowanków, w 124 rodzinnych domach dziecka przebywało 501 wychowanków.
Jak wynika z raportu Najwyższej Izby Kontroli (Informacja o wynikach kontroli funkcjonowania placówek opieki całkowitej nad dziećmi i młodzieżą finansowanych ze środków budżetowych będących w dyspozycji Ministerstwa Edukacji Narodowej, NIK, Warszawa, kwiecień 1994 r.), sporządzonym po kontroli 71 placówek opiekuńczych różnego typu, działających w 13 województwach, w sytuacji niedostatecznych nakładów budżetowych na oświatę, drastycznie ograniczono niezbędne świadczenia na rzecz wychowanków. W większości placówek nie kupowano dzieciom potrzebnej odzieży, nie wypłacano kieszonkowego, nie wydawano usamodzielniającym się wychowankom należnych im "wyprawek".
Środki budżetowe służyły głównie utrzymaniu instytucji opiekuńczych (eksploatacja obiektów, wynagrodzenia kadry) niezależnie od liczby przebywających wychowanków i stanu wykorzystanych miejsc.
Na przełomie października i listopada 1996 r. NIK z własnej inicjatywy dokonał ponownej kontroli "sytuacji finansowej domów dziecka oraz działalności organów administracji rządowej w zakresie zabezpieczenia środków na ich funkcjonowanie" 6) .
NIK w toku kontroli, poddał analizie i ocenie wypełnianie przez Ministra Edukacji Narodowej, kuratorów oświaty (49), dyrektorów domów dziecka (wybranych losowo 67 placówek) - zadań wynikających z obowiązujących przepisów oświatowych.
Z kontroli dokonanej przez NIk wynika m.in.:
- w co czwartym z kontrolowanych domów dziecka stwierdzono braki w wyposażeniu osobistym wychowanków (zwłaszcza w odzież i obuwie na zimę)
- głównym źródłem zaopatrzenia wychowanków były tzw. dary pozyskiwane od różnych osób i instytucji,
- w żadnym z objętych kontrolą domów dziecka nie planowano i nie wydatkowano środków finansowych na wyposażenie osobiste wychowanków w sposób zgodny z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej w sprawie rodzajów, organizacji i zasad działania publicznych placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych,
- w co drugim z kontrolowanych domów dziecka nie wypłacano wychowankom "kieszonkowego" zgodnie z zasadami określonymi ww. rozporządzeniu. Z reguły kieszonkowe wypłacano sporadycznie, dla niektórych tylko wychowanków i w zaniżonej wysokości, a w niektórych przypadkach nie wypłacano w ogóle tego świadczenia,
- na skutek trudności finansowych oraz zaniedbań niektórych kuratorów oświaty (13 kuratoriów) i dyrektorów placówek (25%) spora grupa usamodzielniających się wychowanków nie otrzymywała w porę przysługującej pomocy, a zwłaszcza pieniężnej.
Według oceny NIK wykazane w kontroli niedostatki spowodowane były przede wszystkim zmniejszeniem realnych nakładów budżetu państwa na potrzeby placówek opieki całkowitej.

15. Pomoc materialna dla dzieci wychowywanych w rodzinach zastępczych
Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 21 października 1993 r. w sprawie rodzin zastępczych (Dz. U. z 1993 r. Nr 103, poz. 470), delegacja do art. 74 ust. 4 ustawy o systemie oświaty, dziecku umieszczonemu w rodzinie zastępczej przysługuje następująca pomoc materialna;
* Dziecku umieszczonemu w rodzinie zastępczej kurator oświaty właściwy dla miejsca zamieszkania rodziny zastępczej udziela pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania.
Pomocy pieniężnej udziela się dziecku do czasu ukończenia przez nie 18 lat życia, a po ukończeniu tego wieku - w razie kontynuowania nauki, nie dłużej niż do ukończenia 25 lat. W przypadku kontynuowania studiów wyższych na ostatnim roku do ukończenia 26 lat.
Pomoc pieniężna dla dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej wynosi miesięcznie 40% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w kwartale poprzedzającym, ogłaszanego przez prezesa GUS w Dzienniku Urzędowym RP "Monitor Polski" w celach waloryzacji emerytur i rent.
Dzieciom niepełnosprawnym i dzieciom do lat 2 oczekującym na przysposobienie, przysługuje pomoc pieniężna w wysokości 100% miesięcznego przeciętnego wynagrodzenia.
* Dzieci umieszczone w rodzinach zastępczych mają prawo do bezpłatnego korzystania z publicznych żłobków i przedszkoli. Kurator oświaty właściwy dla miejsca zamieszkania rodziny zastępczej refunduje organom prowadzącym żłobki i przedszkola koszty pobytu dzieci z rodzin zastępczych.
* Kurator oświaty w miarę posiadanych środków może w całości lub w części refundować koszty udziału dzieci z rodzin zastępczych w zorganizowanych formach wypoczynku.
* Usamodzielniającym się wychowankom rodzin zastępczych przysługuje na zasadach i w wysokości określonych odrębnymi przepisami, jednorazowa pomoc pieniężna na zagospodarowanie.
W latach dziewięćdziesiątych systematycznia wzrastała liczba rodzin zastępczych i liczba dzieci w nich wychowywanych. Wskazują na to następujące dane:
Rok Liczba rodzin Liczba dzieci
199029 53137 215
199129 19837 215
199230 11338 650
199331 95040 788
199434 19643 911
199535 83846 101
Weryfikacja rodzin zastępczych przeprowadzona przez Ministerstwo Edukacji Narodowej w 1995 r. wykazała, iż sytuacja wychowawcza i bytowa dzieci dzieci żyjących w rodzinach zastępczych odbiega od warunków określonych w przepisach prawnych regulujących instytucję rodziny zastępczej.
Zdecydowana większość dzieci wychowuje się w trudnych warunkach mieszkaniowych i materialnych (70% rodziców zastępczych utrzymuje się z renty lub emerytury, 29% ma stałe zatrudnienie).
94% dzieci wychowywanych w rodzinach zastępczych korzystało z comiesięcznego zasiłku w wysokości 40% przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego za poprzedni kwartał, 6% dzieci z zasiłku w wysokości 100% przeciętnego wynagrodzenia. Poza comiesięcznym świadczeniem pieniężnym ze strony państwa, części dzieci - decyzją kuratorów oświaty - przyznano dodatkową pomoc finansową w wysokości przeciętnego wynagrodzenia. W badanym okresie dodatkową pomoc otrzymało:
- jednorazowo - 18% dzieci,
- okresowo - 5% dzieci,
- stale - 8% dzieci.

III. PODSUMOWANIE

1. Podstawowym środkiem wspierania rodziny stały się w latach dziewięćdziesiątych świadczenia pieniężne, albowiem w latach 1990 - 1996 wystąpiła wyraźna tendencja ograniczania pomocy rzeczowej, szczególnie dotyczy to usług społecznych.
2. Proces przekazywania gminom uprawnień państwa w zakresie organizowania, zarządzania i finansowania usług społecznych zbiegł się w czasie z kryzysem finansów publicznych. Zmniejszone możliwości finansowe, niższe preferencje władz lokalnych dla dla problemów socjalnych, swoboda w sposobie wykorzystania subwencji i nieobligatoryjność wielu zadań wpłynęły na na bardzo zróżnicowane decyzje w sprawach usług socjalnych.
* W pierwszym rzędzie drastycznie został ograniczony dostęp do żłobków i przedszkoli. Wysokie opłaty w tych placówkach wpłynęły na zmniejszenie popytu na ich usługi, w konsekwencji przyczyniając się do ich redukcji.
* Szkoły zredukowały lub całkowicie zlikwidowały prowadzoną działalność socjalną (posiłki, świetlice szkolne, usługi lekarskie) oraz zajęcia pozalekcyjne (zajęcia sportowe, kółka zainteresowań itp.).
* Zbyt niskie nakłady na oświatę spowodowały ograniczenie pomocy socjalnej dla uczniów i studentów. Najdrastyczniej ograniczono wydatki na stypendia. W trudnej sytuacji znajdują się domy dziecka. Zwiększył się natomiast udział wydatków na pomoc dzieciom w rodzinach zastępczych.
Zmiany w sferze usług socjalnych i niedofinansowanie oświaty powodują, że dzieci i młodzież z rodzin o niskich dochodach mają gorsze szanse rozwojowe.
3. W latach 1990 - 1996 katalog świadczeń społecznych na rzecz rodziny został powiększony o jedno świadczenie: pomoc dla kobiet w ciąży i wychowujących dziecko.
4. Należy stwierdzić, iż z punktu widzenia zakresu świadczeń, system świadczeń społecznych pozwalają uzyskać pomoc w każdej trudnej sytuacji materialnej i życiowej. Na przykład, gdy rodzina posiada dziecko niepełnosprawne, poza zasiłkiem pielęgnacyjnym, który przypomnijmy wypłacany jest każdej rodzinie niezależnie od jej dochodów, może w zależności od innych okoliczności skorzystać z następujących świadczeń:
- przedłużonego urlopu wychowawczego oraz wydłużonego okresu pobierania zasiłku wychowawczego,
- wcześniejszej emerytury dla matki dziecka, które ze względu na stan zdrowia wymaga stałej opieki i pielęgnacji,
- zasiłku stałego z pomocy społecznej dla osoby nie podejmującej lub rezygnującej z pracy w celu wychowania dziecka wymagającego stałej opieki i pielęgnacji,
- renty socjalnej przyznawanej niezależnie od dochodu osobom całkowicie niezdolnym do pracy z powodu inwalidztwa powstałego przed 18 rokiem życia.
5. W latach 1990 - 1996 największe zmiany zostały wprowadzone w następujących świadczeniach:
- zasiłkach rodzinnych,
- zasiłkach pielęgnacyjnych,
- pomocy społecznej.
6. Zasady przyznawania i określania wysokości świadczeń pozostały bez zmian w przypadku renty rodzinnej, zasiłku macierzyńskiego.
7. Istotną zmianą było zrównanie ojca i matki w uprawnieniach do zasiłku opiekuńczego i zasiłku wychowawczego. Preferencje dla matki zostały utrzymane w przypadku uprawnień do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym.
8. Generalnym kierunkiem zmian wprowadzanych w latach 1990 - 1996 było ograniczanie pomocy w postaci świadczeń pieniężnych, poprzez:
- zmniejszenie kręgu osób uprawnionych do świadczeń (wprowadzenie kryterium dochodowego - zasiłek rodziny, obniżenie progu dochodowego uprawniającego do świadczeń - świadczenia z pomocy społecznej),
- określanie zasiłków na niskim poziomie (np. rodzinnych),
- waloryzację zasiłków indeksem wzrostu cen (zasiłki rodzinne, wychowawcze).
9. Zgodnie z programem reformy systemu zabezpieczenia społecznego świadczenia na rzecz rodziny mają stanowić odrębny system wsparcia socjalnego rodziny. Świadczenia z tego systemu będą finansowane z budżetu państwa i kierowane do rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej.
Wyłączenie zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych z systemu ubezpieczeń społecznych oraz zastosowanie kryterium dochodowego w przypadku zasiłku rodzinnego, jest pierwszym krokiem w kierunku stworzenia takiego systemu.
Oprócz tych zasiłków zasada zaopatrzeniowa zostanie rozciągnięta na zasiłki wychowawcze i zasiłki porodowe. System będzie obejmował też świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego oraz pomoc dla kobiet w ciąży i wychowujących dzieci.
Według obecnie obowiązujących uregulowań świadczenia te są przyznawane według różnych kryteriów dochodowych i podlegają różnym mechanizmom waloryzacji. Prawo do zasiłku porodowego oraz do świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego nie są obecnie uzależnione od dochodów rodziny.
Koncepcja "wyjęcia" kolejnych świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych oznacza dalsze ograniczenie kręgu osób uprawnionych do tych świadczeń. Należy zwrócić uwagę, że budowanie polityki wobec rodziny w oparciu o system zaopatrzeniowy (bez wprowadzania powszechnych ulg rodzinnych w systemie podatkowym) sprowadza się tylko do działań na rzecz rodzin dotkniętych niedostatkiem lub inwalidztwem i chorobą.

Materiały źródłowe:
1. S. Golinowska, Publiczne wydatki społeczne w pierwszej pięciolatce okresu transformacji. Poziom, dynamika, struktura w: Statystyczny opis jakości życia 1990 - 1995, GUS, Warszawa 1997.
2. Dzieci w trudnych sytuacjach, Raport IPiSS z. nr 10, Warszawa 1996.
3. Basic Statistical Data on Social Policy, Ministry of Labour and Social policy, Warsaw, November 1996.
4. Rocznik Statystyczny GUS 1996, Warszawa 1997.
5. Baza aktów prawnych - INFOLEX.
6. Ważniejsze informacje z zakresu ubezpieczeń społecznych (system pozarolniczy) 1996, ZUS, Warszawa, marzec 1997.
7. Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej pieniężnych, w naturze i usługach za I - XII 1996 r., MPiPS, kwiecień 1997 (materiał powielony).

Przypisy
1) Zob. Golinowska S., Publiczne wydatki społeczne w pierwszej pięciolatce okresu transformacji. Poziom. Dynamika. Struktura, w: Statystyczny opis jakości życia 1990 - 1995, GUS, Warszawa 1997.
2) Golinowska S., Polska bieda, w: "Nowe Życie Gospodarcze" nr 31 z 4 sierpnia 1996 r., s. 19.
3) Łącznie z zasiłkami wypłacanymi przy emeryturach i rentach przez Dyrekcję Generalną PKP, Biuro Rent Zagranicznych, Ministerstwo Obrony Narodowej, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Ministerstwo Sprawiedliwości.
4) Ustawa nie przeszła jeszcze całej procedury ustawodawczej: obecnie znajduje się w Senacie.
5) Informacja o wynikach kontroli sytuacji finansowej domow dziecka oraz dzialalności organów administracji rządowej w zakresie zabezpieczenia środków na ich funkcjonowanie, NIK Departament Edukacji, Nauki i Kultury, Warszawa, grudzień 1996 r.
6) Op.cit.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1997 r.