PRAWA SOCJALNE POSŁÓW

Irena Galińska-Rączy

Raport nr 115


W myśl art. 106 Konstytucji RP uchwalonej 2 kwietnia 1997 r. "warunki niezbędne do skutecznego wypełniania obowiązków poselskich oraz ochronę praw wynikających ze sprawowania mandatu określa ustawa". Ustawą tą jest uchwalona 9 maja 1996 r. ustawa o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. Nr 73, poz. 350, zm. Nr 136, poz. 638). Konstytucyjne określenie "warunki wykonywania mandatu" zestawić należy z art. 4 ustawy, wedle którego posłom i senatorom "zapewnia się warunki niezbędne do skutecznej realizacji ich obowiązków oraz ochronę praw wynikających ze sprawowania mandatu".
"Warunki" w znaczeniu użytym w ustawie to całokształt przewidzianych prawem czynników umożliwiających skuteczne wykonywanie mandatu. Do czynników tych należą m.in. uprawnienia pracownicze i socjalno-bytowe gwarantowane przez ustawodawcę, zwane prawami socjalnymi, a więc uprawnienia mające znaczący wpływ na status społeczno-zawodowy i ekonomiczny parlamentarzystów.
Obowiązująca od 1 lipca 1996 r. ustawa z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora zastąpiła uchwaloną 31 lipca 1985 r. (podczas ostatniego posiedzenia Sejmu VIII kadencji) ustawę o obowiązkach i prawach posłów i senatorów (jedn. tekst w Dz. U. z 1991 r. Nr 18, poz. 79), która była pierwszą w dziejach polskiego parlamentaryzmu pozakonstytucyjną i pozaregulaminową regulacją statusu prawnego posła.
Do czasu uchwalenia ustawy poselsko-senatorskiej w 1985 r. status posła, w tym jego uprawnienia pracownicze i bytowe regulowała w sposób bardzo ogólny Konstytucja z 22 lipca 1952 r. oraz Regulamin Sejmu. Regulamin Sejmu PRL z 21 listopada 1952 r. zawierał osobny rozdział IV "Posłowie", który normował socjalny status posła tylko fragmentarycznie, bowiem np. prawo do diety i bezpłatnego korzystania z państwowych środków komunikacji regulowały uchwały Rady Państwa. W przyjętym 1 marca 1957 r. Regulaminie Sejmu PRL znalazły się m.in. następujące uprawnienia poselskie: prawo do diety, zwrot dodatkowych kosztów komunikacyjnych i opłat za hotel, prawo otrzymywania bezpłatnych druków sejmowych i dzienników publikacyjnych oraz prawo do otrzymywania urlopu bezpłatnego na czas trwania mandatu w zakładzie pracy zatrudniającym posła.
Przyjęta przez współczesnego ustawodawcę dla określenia omawianych uprawnień pracowniczo- bytowych posła, forma kompleksowej ustawy posiada szereg zalet, a dla niektórych praw jest wręcz niezbędna (np. prawo do urlopu bezpłatnego na czas wykonywania mandatu i ochrona stosunku pracy w czasie jego trwania oraz po zakończeniu kadencji).
Rozważając, jakie prawa wchodzą w zakres pojęcia "prawa socjalne posłów" należy uwzględniać przede wszystkim podział wynikający z przepisów ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora, zwanej dalej "ustawą o wykonywaniu mandatu".
Systematyka przyjęta w powołanej ustawie nie zawiera wprawdzie, wyodrębnionych grup praw, jednak analiza poszczególnych artykułów rozdziału 5 "Warunki wykonywania mandatu" pozwala na wyodrębnienie kilkunastu zagadnień związanych ze sferą uprawnień pracowniczych i socjalno- bytowych posłów i senatorów.
Rozdział 5 ustawy "Warunki wykonywania mandatu" reguluje:
1. kwestie związane z uposażeniem (wysokość, zasady jego przyznawania i obniżania, dodatki do uposażenia),
2. zasady zaliczalności okresów pobierania uposażenia do uprawnień pracowniczych,
3. zasady udzielania urlopu bezpłatnego na okres sprawowania mandatu,
4. problem niepołączalności zatrudnienia ze sprawowanym mandatem,
5. zasady ochrony stosunku pracy,
6. problemy związane z wykonywaniem dodatkowych zajęć przez parlamentarzystów oraz prowadzenia przez nich działalności gospodarczej,
7. kwestie związane ze składaniem oświadczeń o stanie majątkowym,
8. prawo do dodatkowego uposażenia, odprawy emerytalno-rentowej, odprawy parlamentarnej, odprawy pośmiertnej dla rodziny,
9. ogólne zasady tworzenia funduszu świadczeń socjalnych, gospodarowania i przeznaczania zasobów tego funduszu,
10. prawo parlamentarzystów do: diet parlamentarnych, należności z tytułu podróży zagranicznych, bezpłatnych przejazdów i przelotów, bezpłatnego otrzymywania dzienników urzędowych oraz druków parlamentarnych, kopert, legitymacji oraz kart do głosowania,
11. kwestie organizacyjno-technicznej obsługi parlamentarzystów oraz zadań Prezydiów Sejmu i Senatu związane z tą obsługą oraz pomocą w wykonywaniu mandatu,
12. zasady finansowania wydatków pokrywanych przy realizacji uprawnień posłów i senatorów.
Rozdział 5 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora, na który składają się 22 artykuły jest najobszerniejszym rozdziałem ustawy, co wynika m.in. ze stosunkowo wysokiego stopnia szczegółowości, którą nadto można wiązać z tytułem całej ustawy, gdzie wskazano zasadniczy cel nowej regulacji ustawowej.
Unormowania zawarte w rozdziale 5 ustawy o wykonywaniu mandatu są obszerniejsze w stosunku do tych, które przewidywała w rozdz. 6 ustawa z dnia 31 lipca 1985 r. o obowiązkach i prawach posłów i senatorów. Parlamentarzyści zyskali nowe prawa socjalne, które mają im zapewniać większy stopień niezależności materialnej w sytuacji, kiedy poświęcając się pracy parlamentarnej rezygnują z pracy zawodowej czy prowadzonej działalności gospodarczej. Wydaje się, że zamiarem projektodawców ustawy było takie połączenie uprawnień z obowiązkami poselskimi, by istniała między nimi ścisła zależność a wszelkie prawa socjalne były postrzegane jako gwarancje służące wykonywaniu nałożonych na posła - a szerzej na Sejm - zadań.
Wśród praw zapewniających ową niezależność materialną i społeczno-zawodową posłów ustawa o wykonywaniu mandatu przewiduje:
1) prawo do urlopowania od pracy zawodowej,
2) uposażenia poselskie i dodatki do nich,
3) diety parlamentarne,
4) wzmożoną ochronę stosunku pracy,
5) zaopatrzenie emerytalne,
6) świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych,
7) świadczenia publicznych zakładów opieki zdrowotnej,
8) uposażenia dodatkowe na koniec roku,
9) odprawy emerytalne,
10) odprawy parlamentarne,
11) świadczenia z funduszu socjalnego,
12) należności dla posłów delegowanych poza granice kraju,
13) bezpłatne przejazdy i przeloty,
14) bezpłatną korespondencję oraz dzienniki urzędowe i druki sejmowe.
Wymienione prawa staną się przedmiotem dalszych rozważań.
Zasadniczym celem ustawy o wykonywaniu mandatu było zbliżenie, wzorem innych państw, statusu posła (senatora) do modelu zawodowego parlamentarzysty, którego głównym źródłem utrzymania jest uposażenie wypłacane w parlamencie. Dlatego też posłom mającym zamiar łączyć wykonywanie mandatu z aktywnością zawodową lub działalnością gospodarczą nie przyznano wielu uprawnień, które przysługują tzw. posłom zawodowym (np. uposażeń poselskich, szczególnej ochrony stosunku pracy, uposażeń dodatkowych, odpraw parlamentarnych).

Urlop bezpłatny na czas wykonywania mandatu

Ustawa z 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu wprowadza instytucję tzw. zawodowego wykonywania mandatu posła. Zawodowe sprawowanie mandatu polega na zawieszeniu prowadzonej działalności gospodarczej lub aktywności zawodowej. Zawieszenie aktywności zawodowej następuje poprzez uzyskanie urlopu bezpłatnego na czas kadencji Sejmu. Rekompensatą utraconych w ten sposób dochodów jest uposażenie poselskie.
Zgodnie z art. 29 ust. 1 poseł pozostający w stosunku pracy (z pracodawcami innymi niż wymienieni w art. 30 ust. 1 ustawy) ma prawo do urlopu bezpłatnego, który otrzymuje na swój wniosek na okres sprawowania mandatu oraz trzech miesięcy po jego wygaśnięciu.
Ustawa wprowadza jednocześnie urlop bezpłatny udzielany z urzędu - ex lege, tj. z mocy prawa. Na mocy art. 30 ust. 2 ustawy w przypadku pełnienia określonych funkcji publicznych, wykonywania zawodu oraz zatrudnienia określonego w art. 30 ust. 1 - urlop bezpłatny będzie udzielany bez wniosku posła, z mocy prawa.
Artykuł 30 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu ustanawia zasadę, wedle której parlamentarzyści nie będą mogli wykonywać pracy w ramach stosunku pracy:
- w Kancelarii Sejmu,
- w Kancelarii Senatu,
- w Kancelarii Prezydenta RP,
- w Biurze Trybunału Konstytucyjnego,
- w Najwyższej Izbie Kontroli,
- w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich,
- w Biurze Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,
- w Krajowym Biurze Wyborczym,
- w Państwowej Inspekcji Pracy,
- w administracji rządowej,
- w charakterze sędziego i prokuratora,
- oraz pracownika administracyjnego sądu i prokuratury,
- jako żołnierze zawodowi,
oraz
- w administracji samorządu terytorialnego - z wyjątkiem stosunku pracy z wyboru (wyjątek dotyczy wójta, burmistrza, ich zastępców, członków zarządu gminy i innych określonych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych, co oznacza że parlamentarzyści pełniący te funkcje będą mogli sami decydować o urlopie bezpłatnym na czas sprawowania mandatu w trybie art. 29 ust. 1).
Jednocześnie Konstytucja RP uchwalona 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) ustanawia zasadę incompatibilitas, czyli niepołączalności mandatu poselskiego z określonymi funkcjami publicznymi, zatrudnieniem oraz wykonywanym zawodem. Zasadę incompatibilitas tworzą dwa rodzaje zakazów:
* zakaz łączenia mandatu poselskiego:
1. z mandatem senatorskim (art. 102),
2. z funkcją (art. 103 ust. 1):
a. Prezesa Narodowego Banku Polskiego,
b. Prezesa Najwyższej Izby Kontroli,
c. Rzecznika Praw Obywatelskich,
d. Rzecznika Praw Dziecka
oraz ich zastępców,
e. członka Rady Polityki Pieniężnej,
f. członka Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,
g. ambasadora,
3. oraz z zatrudnieniem w:
a. Kancelarii Sejmu,
b. Kancelarii Senatu,
c. Kancelarii Prezydenta RP,
d. w administracji rządowej (zakaz ten nie dotyczy członków Rady Ministrów i sekretarzy stanu w administracji rządowej).
* zakaz sprawowania mandatu (art. 103 ust. 2) przez:
1. sędziego,
2. prokuratora,
3. urzędnika służby cywilnej,
4. żołnierza pozostającego w czynnej służbie wojskowej,
5. funkcjonariusza policji,
6. funkcjonariusza służb ochrony państwa.

Przytoczone przepisy Konstytucji RP oraz ustawy o wykonywaniu mandatu wskazują na niespójność przepisów ustawy z przepisami Konstytucji. Biorąc pod uwagę pierwszeństwo norm konstytucyjnych stwierdzić należy, że zakaz łączenia mandatu poselskiego ustanowiony w art. 103 ust. 1 ma charakter bezwzględnie obowiązujący, a więc nie jest możliwe łączenie sprawowanych funkcji lub zatrudnienia z mandatem posła (art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 28 maja 1993 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu RP stanowi, iż wygaśnięcie mandatu następuje m.in. wskutek pełnienia funkcji Prezesa NBP, Prezesa NIK, Rzecznika Praw Obywatelskich, ambasadora i wojewody).
Natomiast, zakaz ustanowiony w art. 103 ust. 2 Konstytucji pozwala na sprawowanie mandatu poselskiego tylko w drodze uzyskania urlopu bezpłatnego na okres całej kadencji Sejmu. Sędzia i prokurator otrzymują urlop bezpłatny z urzędu (na mocy art. 30 ust. 2 ustawy o wykonywaniu mandatu oraz ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych), zaś urzędnik służby cywilnej, żołnierz w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusz policji oraz służb ochrony państwa muszą złożyć wniosek w trybie art. 29 ust. 1 (co należy odnotować jako niekonsekwencję ustawodawcy, wymagającą nowelizacji).
Art. 32 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu stanowi, że do posłów zajmujących jednocześnie kierownicze stanowiska państwowe (wymienione w art. 2 ustawy z dnia 31 lipca 1981 r. o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe) nie stosuje się art. 29 i 30 tej ustawy.
Urlop bezpłatny udzielany przez pracodawców na okres sprawowania mandatu jest urlopem szczególnym, bowiem inne są uprawnienia posła po jego zakończeniu niż ogółu pracowników (korzystniejsze niż te, o których stanowi Kodeks pracy). W czasie urlopu bezpłatnego pracownik jest zwolniony od świadczenia pracy, zaś pracodawca od wypłacania mu za ten czas wynagrodzenia. Wzajemne prawa i obowiązki pracownika i pracodawcy ulegają zawieszeniu do czasu powrotu pracownika-posła z urlopu. Stosunek pracy posła korzystającego z urlopu bezpłatnego na czas wykonywania mandatu podlega wzmożonej ochronie prawnej. O uprawnieniach z tym związanych - w dalszej części opracowania.
Pracodawca zatrudniający posła, który nie skorzysta z urlopu bezpłatnego jest zobowiązany udzielać posłowi zwolnień z pracy w celu wykonywania obowiązków poselskich (zwłaszcza uczestniczenia w pracach Sejmu i Zgromadzenia Narodowego). Pracodawca zatrudniający takiego posła nie będzie jednak otrzymywał zwrotu kosztów poniesionych w związku z nieobecnością parlamentarzysty.
Poseł-sprawozdawca, prezentując komisyjny projekt ustawy (pierwotna wersja w Druku Sejmowym nr 778) w czasie pierwszego czytania stwierdził m.in.:
"Posłowie i senatorowie mający zamiar łączyć wykonywanie mandatu parlamentarnego z aktywnością zawodową nie korzystaliby z wielu uprawnień przysługujących posłom (senatorom) zawodowym. Poza (...) brakiem szczególnej ochrony stosunku pracy posłowi i senatorowi nie przysługiwałoby w żadnej formie wynagrodzenie w zakładzie pracy za okres zwolnień w związku z wykonywaniem obowiązków wynikających z piastowania mandatu" (patrz ss. 197-198 "Sprawozdania stenograficznego z 50 posiedzenia Sejmu w dniu 25 maja 1995 r.). W uchwalonej ustawie o wykonywaniu mandatu nie przewidziano żadnych form rekompensaty finansowej dla posłów tracących część wynagrodzenia z tytułu zwolnień od pracy na czas wykonywania obowiązków poselskich.

Uposażenia poselskie i dodatki do nich

1. Prawo do uposażenia
Z zawodowym wykonywaniem mandatu poselskiego związane jest prawo do uposażenia poselskiego. W myśl art. 25 ust. 1 ustawy posłom w okresie sprawowania mandatu, licząc od pierwszego posiedzenia Sejmu, przysługuje uposażenie poselskie, wypłacane miesięcznie (również za niepełne miesiące sprawowania mandatu).
Art. 25 ust. 3 ustawy o wykonywaniu mandatu określa sytuacje, w których posłom (senatorom) nie przysługuje uposażenie poselskie. Należą do nich:
- niekorzystanie z urlopu bezpłatnego na czas kadencji (o którym stanowi art. 29 ust. 1),
- prowadzenie działalności gospodarczej samodzielnie lub wspólnie z innymi osobami,
- niezawieszenie prawa do emerytury lub renty.
Jednocześnie ustawa stanowi (w art. 25 ust. 4), że w uzasadnionych przypadkach Prezydium Sejmu może podjąć decyzję o przyznaniu - na wniosek posła, który nie spełnia wymogów zawartych w art. 25 ust. 3 - uposażenia w części lub w całości.
Posłom, którzy spełniają warunki określone w art. 25 ust. 3 (korzystającym z urlopu bezpłatnego, nie pracującym, tym którzy nie prowadzą lub zawiesili prowadzoną działalność gospodarczą oraz tym, którzy nie pobierają lub zawiesili prawo do emerytury lub renty) uposażenie przysługuje po złożeniu wniosku w sprawie wypłaty uposażenia.
Udzielenie urlopu bezpłatnego oraz zawieszenie świadczeń emerytalno-rentowych nie wymagają interpretacji, natomiast komentarza wymaga pojęcie "działalność gospodarcza".
Pojęcie działalności gospodarczej zostało zdefiniowane w ustawie z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 z późn.zm.) i tę właśnie definicję należy stosować przy interpretacji przepisów ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora. Zarówno bowiem charakter ustawy z 23 grudnia 1988 r. (ustawa wprowadzająca do naszego porządku prawnego wolność gospodarczą), jak też ogólne zasady obowiązujące w zakresie wykładni prawa, wskazują iż definicja przyjęta w ustawie o działalności gospodarczej winna przesądzać o rozumieniu pojęcia "działalność gospodarcza" w całym naszym systemie prawnym.
Według art. 2 ustawy o działalności gospodarczej, działalnością taką jest działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa prowadzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego działalność.
Przyjęta w art. 2 ustawy o działalności gospodarczej definicja "działalności gospodarczej" jest definicją bardzo szeroką i może rodzić pewne wątpliwości interpretacyjne. Dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego skupiało się przede wszystkim na formach organizacyjno-prawnych prowadzenia działalności gospodarczej, czyli wykładni art. 2 ust. 2 określającego podmioty gospodarcze (patrz np. M. Kubalica, P. Piszczek, Orzecznictwo Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ustawa o działalności gospodarczej, Warszawa 1994). W związku z tym niewiele jest orzeczeń, w których judykatura dokonała wykładni pojęcia "działalność gospodarcza".
Przytoczmy jedną z takich wykładni pochodzącą z uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 18 czerwca 1991 r. III CZP 40/91 (OSN nr 2/92, poz. 17):
"Działalność gospodarczą wyróżnia kilka specyficznych właściwości.
Są to:
- charakter profesjonalny, a więc stały, nie amatorski, nie okazjonalny,
- podporządkowanie regułom opłacalności i zysku,
- powtarzalność działań (np. seryjność produkcji, stypizowanie transakcji, stała współpraca itd.),
- uczestnictwo w obrocie gospodarczym.
Wymienia się również ogólnie i oznacza cztery typy działalności gospodarczej, tj. wytwórczą, budowlaną, handlową (obrót towarowy) oraz usługową, choć podział taki uznać należy za umowny i z pewnością nie wyczerpujący, także w ujęciu art. 2 ust. 1 ustawy o działalności gospodarczej lub art. 1 ust. 1 ustawy o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych. Nie można bowiem z góry wykluczyć innych jeszcze rodzajów działalności gospodarczej, zwłaszcza że powyższy podział jest semantycznie niekonsekwentny, gdyż np. działalność budowlana może być usługowa, wytwórcza itd
.".
W świetle powyższej wykładni stwierdzić należy, iż definiując określenia "działalność gospodarcza" należy także uwzględniać inne akty prawne, w których ono występuje (oczywiście za każdym razem, uwzględniając kontekst w jakim to pojęcie występuje). Pamiętać także należy, że ustawowy podział omawianej działalności na: wytwórczą, budowlaną handlową oraz usługową nie przeszkadza dalszym podziałom (wewnętrznym) oraz że nie wyklucza istnienia innych (poza określonymi w ustawie) rodzajów działalności gospodarczej .
Jako przykłady tych ostatnich wskazać należy ustawy, które przewidują prowadzenie działalności gospodarczej na zasadach nieco innych niż określone w ustawie o działalności gospodarczej:
1. ustawa z dnia 1 lipca 1949 r. o zakładach leczniczych dla zwierząt (Dz. U. Nr 41, poz. 297 z późn.zm.),
2. ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz. U. Nr 114, poz. 493 z późn.zm.),
3. ustawa z dnia 7 marca 1950 r. o żegludze i spławie na śródlądowych drogach wodnych (Dz. U. Nr 26, poz. 182 z późn.zm.).
4. ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz. U. Nr 5, poz. 24),
5. ustawa z dnia 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. Nr 30, poz. 163 z późn.zm.)
6. ustawa z dnia 16 lipca 1987 r. o kinematografii (Dz. U Nr 22, poz. 127),
7. ustawa z dnia 31 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 91, poz. 408 z późn.zm.).
Podjęcie działalności gospodarczej przez osoby fizyczne i jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej (z zastrzeżeniami przewidzianymi w ustawie - np. dla działalności koncesjonowanej, działalności wymagającej uzyskania zezwoleń) wymaga jedynie zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej. Stanowi o tym art. 8 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 z późn.zm.), który przewiduje dwie odrębne formy działalności gospodarczej, podlegające jedynie zgłoszeniu do ewidencji działalności gospodarczej:
- działalność prowadzoną przez osobę fizyczną,
- działalność prowadzoną przez jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej (np. przez spółkę cywilną).
Jako przykłady działalności gospodarczej nie objętej obowiązkiem zgłoszenia do ewidencji wymienić możemy:
- działalność wydawniczą, która wymaga rejestracji w sądzie wojewódzkim właściwym miejscowo dla siedziby wydawcy (ustawa Prawo prasowe),
- prowadzenie szkoły lub placówki niepublicznej, wymagające wpisu do ewidencji prowadzonej przez kuratora oświaty właściwego dla siedziby szkoły lub placówki (ustawa o systemie oświaty),
- działalność wytwórczą w rolnictwie w zakresie określonej produkcji.
Innym rodzajem działalności gospodarczej nie wymagającym wpisu do ewidencji jest działalność gospodarcza wymagająca uzyskania koncesji (patrz art. 11 ustawy o działalności gospodarczej) oraz zezwoleń na podjęcie tej działalności. Przykładami mogą być tutaj:
- wytwarzanie wyrobów tytoniowych,
- prowadzenie aptek,
- prowadzenie działalności doradczej w zakresie publicznego obrotu papierami wartościowymi,
- zakładanie składów celnych.
Pewne wątpliwości mogą powstać przy kwalifikowaniu jako działalności gospodarczej działalności polegającej na prowadzeniu indywidualnego gospodarstwa rolnego .
Jednakże rozstrzygający dla interesującej nas kwestii jest art. 10 pkt 1 ustawy o działalności gospodarczej, który stanowi, iż zgłoszeniu do ewidencji działalności gospodarczej nie podlega podjęcie działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinej i zwierzęcej, ogrodnictwa oraz sadownictwa. Regulacja zawarta w zacytowanym przepisie pozwala na stwierdzenie, iż podjęcie działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie: produkcji roślinnej i zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa jest działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy o działalności gospodarczej, tyle że działalnością nie wymagającą ewidencjonowania (działalność taka nie wymaga także uzyskiwania koncesji - patrz art. 11 ustawy o działalności gospodarczej, choć rolnik może oczywiście podjąć działalność, która będzie wymagała stosownych koncesji lub zezwoleń np. hodowla maku lub konopii, hodowla ryb w wodach śródlądowych itp.).
Powyższe stwierdzenia prowadzą do wniosku, iż pojęcie użyte w art. 25 ust. 3 ustawy o wykonywaniu mandatu: "prowadzi działalność gospodarczą samodzielnie lub wspólnie z innymi osobami" odnosi się także do parlamentarzystów będących rolnikami prowadzącymi gospodarstwa rolne samodzielnie lub wspólnie z innymi osobami (patrz również uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 1991 r. III CZP 39/91 (OSN nr 1/92, poz. 9).
Zdefiniowania wymaga tutaj pojęcie "rolnik". W omawianym przez nas zakresie możemy posłużyć się definicją przyjętą w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342), zgodnie z którą rolnikiem jest "osoba fizyczna prowadząca na własny rachunek działalność rolniczą jako posiadacz (samoistny lub zależny) gospodarstwa rolnego położonego w granicach RP".
Przez "działalność rolniczą" rozumieć należy działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej (w tym produkcji ogrodniczej, sadowniczej, pszczelarskiej, rybnej i leśnej), a więc działalność, o której mówi art. 10 pkt 1 ustawy o działalności gospodarczej.

2. Wysokość uposażenia i szczegółowe zasady jego wypłacania
Wysokość uposażenia poselskiego odpowiada wysokości wynagrodzenia podsekretarza stanu (bez dodatku z tytułu wysługi lat) i jest ustalane na podstawie przepisów o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe. Stosownie do rozporządzenia Prezydenta RP z 28 kwietnia 1995 r. w sprawie szczegółowych zasad wynagradzania osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe (Dz.U. Nr 48, poz. 249, z późn.zm.) wynagrodzenie osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe ustala się na podstawie prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w państwowej sferze budżetowej (którego wysokość podaje się co roku w ustawie budżetowej na dany rok) i mnożników określonych w rozporządzeniu. W 1997 r. prognozowane przeciętne wynagrodzenie w państwowej sferze budżetowej wynosi 897, 80 zł, zaś mnożniki dla wynagrodzenia zasadniczego i dodatku funkcyjnego dla podsekretarza stanu wynosiły odpowiednio 5,00 oraz 1,40.
Uposażenie poselskie w III kadencji w roku 1997 r. będzie wynosiło 5132,80 zł brutto.
Szczegółowe zasady wypłaty uposażeń zostały określone w uchwale nr 43 Prezydium Sejmu z dnia 1 lipca 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu wypłacania uposażenia poselskiego, dodatków do uposażenia, uposażenia dodatkowego oraz odprawy parlamentarnej.
Uposażenie jest wypłacane miesięcznie, "z góry" od pierwszego dnia każdego miesiąca. Za niepełne miesiące sprawowania mandatu uposażenie wypłaca się w pełnej wysokości. Posłom uprawnionym do pobierania uposażenia przysługuje ono od pierwszego posiedzenia Sejmu i jest wypłacane po złożeniu wniosku do Prezydium Sejmu w sprawie wypłaty uposażenia (są to ujednolicone druki).
Posłom, którzy nie złożą ślubowania na pierwszym posiedzeniu Sejmu (lub obejmą mandat w trakcie kadencji) uposażenie przysługuje od dnia złożenia ślubowania.
Przyznanie uposażenia poselskiego z mocą wsteczną nie może przekraczać 3 miesięcy, liczonych od dnia złożenia wniosku.

3. Dodatki do uposażenia poselskiego
Dodatki przysługują tylko posłom którzy otrzymują uposażenie. Na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu do uposażenia przysługują dodatki w wysokości:
1) 20% uposażenia - dla przewodniczącego komisji sejmowej,
2) 15% - dla zastępcy przewodniczącego komisji,
3) 10% - dla pełniących funkcję przewodniczących stałych podkomisji.
Ponadto w powołanej uchwale nr 43 Prezydium Sejmu z dnia 1 lipca 1996 r. przewidziano inne okoliczności uzasadniające wypłatę dodatków. I tak dla przykładu:
- 15% dodatek przysługuje posłom będącym członkami oraz przewodniczącymi i zastępcami Komisji Zgromadzenia Narodowego, Komisji Ustawodawczej, Komisji Polityki Gospodarczej, Budżetu i Finansów oraz Komisji Regulaminowej i Spraw Poselskich,
- przewodniczący podkomisji innej niż stała może otrzymać jednorazowo 10%-wy dodatek.
W razie zbiegu uprawnień do dwóch lub więcej dodatków wypłaca się je miesięcznie w łącznej wysokości nie przekraczającej 35% uposażenia.

4. Zasady obniżania uposażenia
Posłów obowiązuje obecność oraz czynny udział w posiedzeniach Sejmu i Zgromadzenia Narodowego oraz ich organów, do których zostali wybrani (art. 13 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu oraz art. 8 ust. 1 Regulaminu Sejmu).
Obecność posła na posiedzeniu Sejmu potwierdzana jest na liście obecności (wykładanej każdego dnia posiedzenia przez 2 godziny od rozpoczęcia obrad oraz przez potwierdzony wydrukami udział w głosowaniach). Obecność na posiedzeniu komisji sejmowej (stałej, nadzwyczajnej, podkomisji) poseł potwierdza podpisem na liście obecności.
W razie niemożności wzięcia udziału w posiedzeniu Sejmu lub komisji, poseł w miarę możliwości powinien zawiadomić Marszałka Sejmu lub przewodniczącego komisji, a następnie w ciągu 7 dni usprawiedliwić swoją nieobecność.
Za przyczyny usprawiedliwiające niemożność wzięcia udziału w posiedzeniu Sejmu lub komisji bądź w głosowaniu Regulamin uznaje:
1) chorobę lub konieczność opieki nad chorym,
2) wyjazdy zagraniczne lub krajowe z polecenia Sejmu, Marszałka lub komisji, akceptowane przez Prezydium Sejmu,
3) zbieg posiedzeń komisji lub podkomisji, do których poseł należy, jeżeli brał udział w jednym z tych posiedzeń, a w razie zbiegu posiedzenia Sejmu i komisji (podkomisji) - wykonywanie funkcji posła sprawozdawcy lub zabieranie głosu na posiedzeniu Sejmu,
4) urlop udzielony przez Prezydium Sejmu,
5) inne ważne, niemożliwe do przewidzenia lub nieuchronne przeszkody.
Poseł może z ważnych przyczyn zwrócić się do Prezydium Sejmu o udzielenie urlopu od wykonywania obowiązków poselskich. Za czas trwania urlopu dłuższego niż 14 dni nie wypłaca się diety.
Uposażenie poselskie jest obniżane posłom nie uczestniczącym - bez usprawiedliwienia, w posiedzeniach Sejmu oraz Zgromadzenia Narodowego a także ich organów (np. komisji sejmowych).
Zasady obniżania uposażeń oraz diet parlamentarnych określa Regulamin Sejmu oraz uchwała nr 56 Prezydium Sejmu z dnia 21 sierpnia 1996 r. w sprawie trybu składania usprawiedliwień za nieobecność na posiedzeniach Sejmu.
W myśl art. 24 ust. 1 Regulaminu Sejmu Marszałek Sejmu zarządza obniżenie uposażenia i diety parlamentarnej albo jednego z tych świadczeń:
1) o 1/30 za każdy dzień nie usprawiedliwionej nieobecności na posiedzeniu Sejmu lub za niewzięcie w danym dniu udziału w więcej niż 1/5 głosowań,
2) o 1/30 za każdy dzień nie usprawiedliwionej nieobecności na posiedzeniu komisji sejmowej, której poseł jest członkiem, jeżeli liczba tych nieobecności przekroczyła 1/5 liczby posiedzeń komisji w miesiącu kalendarzowym.
W razie zbiegu w danym dniu nie usprawiedliwionej nieobecności na posiedzeniu Sejmu i komisji stosuje się pkt 1, zaś w razie zbiegu nie usprawiedliwionej nieobecności na posiedzeniach komisji - pkt 2.
W stosunku do posłów, którzy nie pobierają uposażenia i diet stosuje się odpowiedzialność regulaminową (w trybie art. 22 Regulaminu Sejmu).
Poseł jest obowiązany w terminie 7 dni od dnia, w którym był nieobecny na posiedzeniu Sejmu, usprawiedliwić w formie pisemnej swoją nieobecność, przed Marszałkiem Sejmu. Do usprawiedliwienia należy dołączyć (w miarę możliwości) dokumenty i zaświadczenia potwierdzające przyczynę nieobecności. Podstawą do stwierdzenia obecności posła na posiedzeniu Sejmu jest jego udział w głosowaniach (potwierdzony wydrukami), a w dniach w których nie odbywają się głosowania - podpis na liście obecności.
O zarządzeniu potrącenia Marszałek Sejmu powiadamia posła, podając liczbę i wykaz dni nie usprawiedliwionej nieobecności. Od zarządzenia Marszałka, posłowi przysługuje w terminie 14 dni od dnia doręczenia, odwołanie do Prezydium Sejmu, które poseł składa do Marszałka Sejmu.
Informacje o nie usprawiedliwionych nieobecnościach posłów oraz dotyczące potrąceń są jawne.
Uposażenie ulega zawieszeniu, jeżeli poseł nie złoży oświadczenia o swoim stanie majątkowym zgodnie z art. 35 ust. 1 (oświadczenie takie składa się Marszałkowi Sejmu w terminie 30 dni od dnia objęcia mandatu, a potem co roku do dnia 31 marca oraz na dwa miesiące przed datą wyborów). Do czasu złożenia oświadczenia poseł traci prawo do uposażenia.

5. Zaliczalność okresu pobierania uposażenia do uprawnień pracowniczych
Na podstawie art. 27 uposażenie oraz dodatki do uposażenia są traktowane jako wynagrodzenie ze stosunku pracy, zaś okres pobierania uposażenia jest traktowany jak okres zatrudnienia (art. 28 ust.1 zdanie pierwsze). Nie oznacza to, że poseł staje się pracownikiem w rozumieniu prawa pracy, zaś Sejm (Kancelaria Sejmu) pracodawcą. Ustawa o wykonywaniu mandatu upodabnia jedynie status posła do pozycji pracownika, zaś uposażenia do wynagrodzenia za pracę. Poseł nie otrzymuje np. urlopu wypoczynkowego czy nagrody jubileuszowej, bowiem świadczenia te przysługują mu od pracodawcy, u którego był zatrudniony przed rozpoczęciem pobierania uposażenia poselskiego. Traktowanie uposażenia jak wynagrodzenia za pracę ze stosunku pracy, pobieranie od niego składek na ubezpieczenie społeczne nie pozwala jednak np. na wypłatę posłom zasiłków chorobowych czy opiekuńczych.
Okres pobierania uposażenia (w myśl art. 28 ust. 1 zdanie drugie) zalicza się również do stażu pracy, od którego zależą wszelkie uprawnienia pracownicze, w tym także uprawnienia szczególne uzależnione od zatrudnienia w określonym zawodzie branży lub zakładzie pracy. Zaliczalność okresu pobierania uposażenia odnosi się zwłaszcza do wszelkiego rodzaju świadczeń pieniężnych (np. dodatków za staż pracy, do nagród jubileuszowych, dodatków za wieloletnią pracę na określonym stanowisku czy gratyfikacji związanych z długoletnią pracą w danej branży) oraz świadczeń urlopowych, co ma znaczenie w momencie powrotu posła do pracy po zakończeniu urlopu bezpłatnego. Do uprawnień pracowniczych nie można jednak zaliczać np. prawa ubiegania się o wpis na listę adwokatów, a w związku z tym okresu pobierania uposażenia poselskiego nie można zaliczać do okresu wykonywania zawodu sędziego, prokuratora czy radcy prawnego (który to okres jest m.in. wymagany przy ubieganiu się o wpis na listę adwokatów).

Dieta parlamentarna

Zgodnie z art. 42 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu posłom przysługują środki na pokrycie kosztów związanych z wydatkami poniesionymi w związku z wykonywaniem mandatu na terenie kraju, w zryczałtowanej wysokości 30% miesięcznego uposażenia poselskiego - dieta parlamentarna. Przysługuje ona każdemu posłowi, bez względu na to czy jest posłem zawodowym, pobierającym uposażenie czy też nie pobiera uposażenia.
Jeżeli poseł jest jednocześnie radnym musi zdecydować, którą dietę wybierze, ponieważ w myśl art. 42 ust. 3 ustawy poseł nie może jednocześnie pobierać diety parlamentarnej i diety z tytułu wykonywania funkcji radnego.
Dieta przysługuje od dnia złożenia ślubowania. Dietę parlamentarną za niepełne miesiące wykonywania mandatu ustala się w wysokości proporcjonalnej do liczby dni wykonywania mandatu w danym miesiącu przy założeniu, że stawka dzienna wynosi 1/30 diety.
Dieta jest obniżana w związku z nie usprawiedliwioną nieobecnością posłów na posiedzeniu Sejmu, komisji stałej, nadzwyczajnej lub ich podkomisji, której poseł jest członkiem. Zasady obniżania zostały omówione w części "Zasady obniżania uposażenia".
Dieta jest wolna od podatku dochodowego od osób fizycznych i nie może być zajęta w drodze egzekucji.

Ochrona stosunku pracy posłów korzystających z urlopów bezpłatnych

Stosunek pracy posłów, którzy otrzymają urlop bezpłatny na okres sprawowania mandatu podlega szczególnej ochronie. Ustawa o wykonywaniu mandatu gwarantuje posłom powrót do pracy wykonywanej przed wykonywaniem mandatu oraz ochronę przed rozwiązaniem stosunku pracy lub zmian tego stosunku w trakcie kadencji oraz po jej zakończeniu. Ochrona ta nie dotyczy posłów, którzy nie korzystają z urlopów bezpłatnych (udzielanych na podstawie art. 29 ust. 1 lub 30 ust. 2).
W myśl art. 31 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu pracodawca, u którego poseł otrzymał urlop bezpłatny, jest obowiązany zatrudnić go po zakończeniu tego urlopu - lub w razie jego gotowości do pracy - po wygaśnięciu mandatu, na tym samym lub równorzędnym pod względem płacowym stanowisku pracy, z wynagrodzeniem jakie, otrzymywałby poseł, gdyby nie skorzystał z urlopu bezpłatnego.
Szczególna ochrona stosunku pracy polega również na wymogu uzyskania przez pracodawcę zatrudniającego posła uprzedniej zgody Prezydium Sejmu na rozwiązanie stosunku pracy w sytuacji, kiedy poseł nie wyraża zgody na to rozwiązanie. Ochrona ta odnosi się do stosunku pracy zawartego na podstawie umowy o pracę, powołania, mianowania i spółdzielczego stosunku pracy, jednakże nie dotyczy stosunku pracy z wyboru (ponieważ wybór dokonywany jest zazwyczaj na określoną kadencję). Ochrona przewidziana w art. 31 ust. 2 obejmuje cały okres poselskiego urlopu bezpłatnego oraz dwa lata po wygaśnięciu mandatu, jeżeli stosunek pracy jest zawarty na czas nie określony. Jeżeli stosunek pracy jest zawarty na czas określony i ustałby przed końcem otrzymanego urlopu poselskiego, ulega on przedłużeniu do trzech miesięcy po zakończeniu urlopu bezpłatnego.
Również zmiana warunków pracy i płacy (czyli tzw. wypowiedzenie zmieniające) wymaga zgody Prezydium Sejmu.
Ustawa stwarza dodatkowe gwarancje dla nauczycieli. Stosunek pracy z nauczycielem lub nauczycielem akademickim nie może wygasnąć wcześniej niż z końcem roku szkolnego (akademickiego), następujacym po upływie 3 miesięcy od wygaśnięcia mandatu.
Nie podlegają szczególnej ochronie sytuacje, w których dochodzi do ustania czy wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa (likwidacja, upadłość zakładu pracy, zwolnienia grupowe, przekształcenia własnościowe itp.).

Uposażenie dodatkowe na koniec roku

Przysługuje na mocy art. 37 ust. 1 ustawy o wykonywaniu mandatu. Uposażenie dodatkowe jest swego rodzaju "trzynastą pensją" wypłacaną posłom zawodowym. Uposażenie to wypłaca się na koniec roku kalendarzowego w terminie do 20 grudnia, w wysokości średniego uposażenia otrzymywanego przez posła w danym roku.
Uposażenie dodatkowe podlega składce na ubezpieczenie społeczne.
Jeżeli poseł nie złoży oświadczenia o stanie majątkowym (wymaganego przez art. 35 ust. 1) traci prawo do uposażenia dodatkowego.

Odprawa parlamentarna

Podobnie jak uposażenie dodatkowe, świadczenie to związane jest z otrzymywanym przez posłów uposażeniem poselskim. Przysługuje na mocy art. 39 ust. 1 omawianej ustawy w wysokości trzech uposażeń. Odprawę parlamentarną wypłaca się niezwłocznie po zakończeniu kadencji Sejmu oraz po złożeniu rozliczenia kwot ryczałtów przeznaczonych na pokrycie kosztów związanych z funkcjonowaniem biura poselskiego (patrz § 11 uchwały nr 43 Prezydium Sejmu z dnia 1 lipca 1996 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu wypłacania uposażenia poselskiego, dodatków do uposażenia, uposażenia dodatkowego oraz odprawy parlamentarnej).
Odprawa nie przysługuje, jeżeli poseł zostanie wybrany na następną kadencję Sejmu oraz jeżeli przechodząc z końcem kadencji na emeryturę (rentę), wybierze odprawę emerytalną przysługującą na podstawie art. 38 ust. 1.

Odprawa emerytalno-rentowa

Jednorazowa odprawa przysługuje posłom, którzy przechodzą na emeryturę lub rentę:
- w trakcie sprawowania mandatu lub
- w ciągu dwunastu miesięcy po jego wygaśnięciu albo
- dwóch lat od zakończenia korzystania z poselskiego urlopu bezpłatnego.
Przy przejściu na emeryturę przysługuje w wysokości trzech uposażeń poselskich, zaś przy przejściu na rentę w wysokości jednego uposażenia.
W razie zbiegu uprawnień z różnych tytułów, do odprawy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę, przysługuje odprawa wybrana przez posła. Oprawa nie przysługuje, jeżeli poseł wybierze odprawę parlamentarną.

Uprawnienia emerytalne

Prawo do świadczeń emerytalnych na warunkach szczególnych, wynikających z ustawy poselsko- senatorskiej, przysługuje posłowi, po spełnieniu warunków do ich uzyskania określonych w ustawie.
Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o wykonywaniu mandatu poseł, który w roku, w którym została zakończona kadencja Sejmu, osiągnie okres zatrudnienia wynoszący co najmniej 40 lat dla mężczyzn i 30 lat dla kobiet, może przejść na emeryturę przysługującą na zasadach i w wysokości określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Jak stanowi powyższy przepis, przy ustalaniu wymaganego okresu zatrudnienia uwzględnia się okresy składkowe i nieskładkowe.
Z uprawnień do emerytury wcześniejszej przewidzianych w art. 28 ust. 3 mogą korzystać również tzw. posłowie niezawodowi, nie pobierający uposażenia poselskiego.
Zgodnie z przepisami art. 28 ust. 1 omawianej ustawy oraz §3 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 lutego 1997 r. w sprawie zasad i trybu postępowania przy ustalaniu świadczeń z ubezpieczenia społecznego, świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz uprawnień pracowniczych posłów i senatorów (M. P. Nr 8, poz. 61) okres pobierania uposażenia poselskiego, przysługującego posłowi korzystającemu w okresie sprawowania mandatu z urlopu bezpłatnego udzielonego przez pracodawcę, podlega zaliczeniu do okresów zatrudnienia - przy ustalaniu prawa do emerytury.
Zgodnie z § 1 powołanego zarządzenia, przy ustalaniu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego, w odniesieniu do posłów, stosuje się odpowiednio zasady i tryb postępowania przewidziane dla pracowników. Przy ustalaniu prawa do świadczeń emerytalnych, w obecnym stanie prawnym będą miały zastosowanie przepisy ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450, z późn.zm.).

Świadczenia przysługujące na podstawie przepisów o wypadkach przy pracy i chorobach zawodowych

Art. 28 ust. 2 ustawy o wykonywaniu mandatu przyznaje posłom, którzy ulegną wypadkowi przy wykonywaniu mandatu świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w przepisach o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Podstawowym aktem z tego zakresu jest ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach pieniężnych z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 z późn.zm.). Ustawa ta przewiduje m.in.: jednorazowe odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu, renty rodzinne i inwalidzkie, świadczenia wyrównawcze i odszkodowawcze oraz świadczenia z tytułu wypadku w drodze do pracy lub z pracy.
Stosownie do § 2 ust. 3 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 4 lutego 1997 r. w sprawie zasad i trybu postępowania przy ustalaniu świadczeń z ubezpieczenia społecznego, świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz uprawnień pracowniczych posłów i senatorów (M. P. Nr 8, poz. 61) - okoliczności i przyczyny wypadków przy wykonywaniu mandatu posła ustala zespół powypadkowy, w skład którego wchodzą wyspecjalizowani w sprawach bezpieczeństwa i higieny pracy pracownicy Kancelarii Sejmu.

Świadczenia publicznych zakładów opieki zdrowotnej

W okresie wykonywania mandatu oraz trzech miesięcy po jego wygaśnięciu, posłom oraz członkom ich rodzin przysługują:
- świadczenia publicznych zakładów opieki zdrowotnej na zasadach określonych dla pracowników (dokumentem potwierdzającym okres ubezpieczenia jest wpis w legitymacji ubezpieczeniowej)
- oraz świadczenia na warunkach określonych dla osób zajmujacych kierownicze stanowiska państwowe (m.in. prawo do tzw. Lecznicy rządowej).
Kancelaria Sejmu wystawia posłom w razie potrzeby pracownicze legitymacje ubezpieczeniowe.

Bezpłatne przejazdy i przeloty

Poseł ma prawo, na terenie kraju, do bezpłatnego przejazdu środkami publicznego transportu zbiorowego oraz przelotów w krajowym przewozie lotniczym (art. 43 ustawy). Ponadto posłom przysługuje prawo do bezpłatnych przejazdów na terenie całego kraju środkami publicznej komunikacji miejskiej.
Szczegółowe zasady korzystania z tych uprawnień określa zarządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 20 grudnia 1996 r. w sprawie trybu korzystania przez posłów i senatorów z bezpłatnych przejazdów i przelotów na terenie kraju (M. P. z 1997 r. Nr 1, poz. 8).

Należności dla posłów delegowanych poza granice kraju

Stosownie do uchwały nr 44 Prezydium Sejmu z dnia 1 lipca 1996 r. posłom delegowanym przez Sejm poza granice kraju, przysługują należności na ogólnie obowiązujących zasadach określonych dla diet i innych należności pracowników z tytułu podróży służbowych odbywanych poza granicami kraju, czyli na podstawie zarządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie zasad ustalania oraz wysokości należności przysługujących pracownikom z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (M. Nr 34, poz. 346).
Posłowie otrzymują diety przewidziane dla pracowników powiększone o 75%. Posłom nie przysługują ryczałty na dojazdy, usługi bagażowe oraz ryczałty na przejazdy miejscowe.

Bezpłatna korespondencja, druki sejmowe, dzienniki urzędowe

Wymienione uprawnienia wynikają z art. 44 ustawy o wykonywaniu mandatu oraz uchwały nr 46 Prezydium Sejmu z dnia 1 lipca 1996 r. w sprawie określenia szczegółowych zasad i trybu otrzymywania przez posłów dzienników urzędowych i druków sejmowych oraz kopert z papierem listowym do prowadzenia korespondencji związanej z wykonywaniem mandatu.
Posłowie otrzymują koperty (z nadrukiem "Poseł na Sejm RP") z papierem listowym - do prowadzenia korespondencji związanej z wykonywaniem mandatu bez uiszczania przez nich opłat pocztowych. Poseł otrzymuje 1500 sztuk takich kopert w roku kalendarzowym.
Kancelaria Sejmu przekazuje posłom nieodpłatnie po jednym egzemplarzu:
1) Dziennika Ustaw RP,
2) Dziennika Urzędowego "Monitor Polski",
3) dzienników urzędowych ministerstw i urzędów centralnych (zgodnie z właściwością komisji sejmowych, których poseł jest członkiem),
4) "Diariusza Sejmowego"
5) druków sejmowych,
6) materiałów informacyjnych,
7) Sprawozdania Stenograficznego.

Świadczenia z funduszu socjalnego

Posłowie są uprawnieni do korzystania z funduszu świadczeń socjalnych, utworzonego na zasadach określonych w przepisach ustawy z dnia 4 marca 1994 r. o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych.
Posłowie i członkowie ich rodzin (za których uważa się dzieci własne, dzieci małżonka i przysposobione oraz niepracującego małżonka) są uprawnieni do korzystania z usług i świadczeń finansowanych z tego funduszu w zakresie:
- różnych form wypoczynku (dopłaty do wypoczynku),
- pomocy materialnej (zapomogi oraz świadczenia rzeczowe),
- pomocy na cele mieszkaniowe (pożyczki na warunkach określonych umową).
Byli posłowie i członkowie ich rodzin uprawnieni są do pomocy materialnej.
Świadczenia z Funduszu przyznaje Prezydium Sejmu, biorąc pod uwagę opinię Zespołu do Spraw Pomocy Socjalnej.
Szczegółowe zasady i warunki korzystania ze świadczeń finansowanych z Funduszu oraz tryb przyznawania określa regulamin ustalony przez Prezydium Sejmu (na wniosek Zespołu do Spraw Pomocy Socjalnej zaopiniowany przez Komisję Regulaminową i Spraw Poselskich).
Od stycznia 1997 r. obowiązuje uchwała nr 4 Prezydium Sejmu w sprawie Regulaminu określającego szczegółowe zasady i warunki korzystania przez posłów i byłych posłów oraz członków ich rodzin z usług i świadczeń finansowanych z funduszu świadczeń socjalnych oraz trybu ich przyznawania.
*
W miejsce podsumowania zaprezentowanego przeglądu praw socjalnych posłów przytoczmy fragment orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 marca 1997 r. (sygn. akt K.15/96), w którym Trybunał orzekł zgodność 25 ust. 3 i 4, art. 30, art. 37 i art. 55 ustawy o wykonywaniu mandatu z przepisami konstytucyjnymi:
"Gdy zaś chodzi o racjonalność przyjętych kryteriów zróżnicowania sytuacji prawnej parlamentarzystów, to w badanym unormowaniu ustawodawca uznał za cechę relewantną preferencję posła i senatora dla sprawowanego przez nich mandatu, w znaczeniu traktowania mandatu jako pierwszorzędnego pola aktywności zawodowej przy jednoznacznej czasowej rezygnacji z uprzedniej działalności zawodowej w postaci zatrudnienia lub prowadzenia działalności gospodarczej, bądź zawieszenia pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego w postaci emerytury lub renty. Preferencja taka, zdaniem ustawodawcy zasługuje na konsekwencję w postaci zapewnienia parlamentarzyście godziwego, relatywnie wysokiego, atrakcyjnego uposażenia parlamentarnego. O ile jednak zainteresowana osoba nie przyjmuje (nie wybiera) statusu parlamentarzysty zawodowego, z jakichkolwiek powodów nie chcąc ograniczyć poprzedniego sposobu zarobkowania - ustawodawca zakłada, iż nie ma dostatecznych racji dla premiowania takiego wyboru, poprzez przyznanie uposażenia parlamentarnego.
Trybunał Konstytucyjny uważa, że takie ujęcie, stymulujące ograniczenie przez posłów i senatorów ich pozaparlamentarnej aktywności zawodowej i gospodarczej, jest adekwatne do chronionego w ten sposób interesu publicznego, wyrażającego się w dążeniu do zapewnienia materialnej niezależności przedstawicieli, piastujących mandat parlamentarny. Należy podkreślić, iż wskazane zamierzenie ustawodawcy znalazło konkretny wyraz w określeniu uposażenia parlamentarnego na względnie wysokim poziomie. W ten właśnie sposób wyrażone zostało, podkreślane w toku drogi ustawodawczej dążenie ustawodawcy do profesjonalizacji mandatu parlamentarnego."


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1997 r.