Mechanizm promocji oficerów zawodowych w ustawodawstwie Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii - jako przykładowych państw NATO - a odpowiednie przepisy w Polsce

Marcin Mróz

Raport nr 128


W Stanach Zjednoczonych, system promocji oficerów zawodowych oparty jest na ustawowo określonym mechanizmie selekcji spośród oficerów znajdujących się w odpowiednim przedziale rankingu starszeństwa w służbie, dokonywanej przez specjalne komisje, których tryb postępowania, zapewniający maksymalnie obiektywne traktowanie kandydatów, również jest określony przez ustawę.
W Hiszpanii, ustawowo określony system promocji opiera się częściowo na selekcji w trybie zbliżonym do amerykańskiego, częściowo zas na automatycznym awansowaniu zgodnie z rankingiem starszeństwa.
W obu krajach awans jest możliwy jedynie w przypadku istnienia wakatu w etacie sił zbrojnych, którego wysokość i/lub struktura określona jest przez ustawę.
W Polsce brak jest ustawy, która konstruowałaby system promocji oficerów zawodowych. O mianowanie na kolejny stopień wnioskuje dowódca jednostki, w której służy dany oficer, a zasady, warunki i tryb mianowania regulowane są przez przepisy resortowe. Ustawa nie określa również struktury i wysokości etatu sił zbrojnych.

Spis treści

1. Wstęp
2. Nadawanie stopni oficerskich w USA
3. Nadawanie stopni oficerskich w Hiszpanii
4. Inne państwa NATO
5. Zasady promocji oficerów zawodowych w Polsce
6. System promocji w Polsce w porównaniu z systemem amerykańskim
Aneks I. Przykładowe współczynniki promocji (promotion rate), stosunek liczby oficerów, którzy uzyskali promocję do liczby oficerów, których kandydatury zostały rozpatrzone przez komisję selekcyjną) w siłach zbrojnych Stanów Zjednoczonych
Aneks II. Fragmenty hiszpańskich aktów prawnych określających etaty

1. WSTĘP

Specyfika organizacji sił zbrojnych wymaga istnienia dwóch odrębnych i jednocześnie powiązanych ze soba systemów hierarchicznych: hierarchii stanowisk służbowych i hierarchii stopni wojskowych. Odpowiednio zorganizowana hierarchia stopni wojskowych zapewniać powinna płynność obsadzania stanowisk służbowych przez personel wojskowy i jego wymienialność w warunkach reorganizacji wynikających z potrzeb obronnych i - zwłaszcza - wojennych, jako że zdolność prowadzenia wojny jest ostatecznym kryterium właściwej organizacji sił zbrojnych. Z drugiej strony, we współczesnych społeczeństwach demokratycznych, również i szczególnie w okresie pokoju, ze względu na ekonomiczną i społeczną organizację państwa (optymalizacja kosztów ponoszonych na siły zbrojne, wypłata wojskowym uposażeń i emerytur, które zapewniają im status społeczny i ekonomiczny porównywalny do statusu rówieśników, którzy wybrali karierę cywilną) konieczne jest zapewnienie płynności drogi awansu żołnierza zawodowego odpowiednio do zdobywanego przezeń doświadczenia i podnoszonych kwalifikacji, przy jednoczesnym wystrzeganiu się "nadprodukcji" personelu wojskowego na pewnych stopniach, w stosunku do ilości przewidzianych dla tych stopni stanowisk służbowych, i utrzymaniu rezerw systemowych na szybkie uzupełnienie wakatów w sytuacjach nadzwyczajnych. Realizacji tych celów służy między innymi system promocji kadry oficerskiej. Generalnie, system ten we wszystkich współczesnych społeczeństwach demokratycznych, w których kariera oficerska jest otwarta dla ogółu obywateli i, z punktu widzenia jednostki, jej wybór determinuje całą późniejszą drogę życiową, opiera się na połączeniu kryterium stażu w służbie wojskowej i kryterium kwalifikacji.
Niniejszy tekst przedstawia mechanizmy awansu oficerów zawodowych w systemie stopni wojskowych przewidziane w ustawodawstwie Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii. Wybór Stanów Zjednoczonych, jako najsilniejszego militarnie członka Sojuszu Północnoatlantyckiego i jednocześnie państwa, które ma szczególne zasługi w wypracowaniu i propagowaniu modelu cywilnej, demokratycznej kontroli nad siłami zbrojnymi, nie wymaga uzasadnienia. Przypadek Hiszpanii jest natomiast wart rozpatrzenia dlatego, że państwo to, od momentu swego wyjścia z systemu autorytarnego w połowie lat siedemdziesiątych i przystąpienia w kilka lat później do Traktatu Północnoatlantyckiego (akcesja w maju 1982 r.), dokonało gruntownej przebudowy swojego ustawodawstwa w celu przystosowania hiszpańskiego systemu obronnego do standardów przyjętych w krajach członkowskich Sojuszu. Drugą przyczyną wyboru tych dwóch przypadków jest to, że w obu krajach system promocji oficerskich określony jest na poziomie ustawowym w sposób bardziej kompletny, niż w kilku innych państwach Sojuszu, których systemy promocji również warte byłyby z pewnych względów przeanalizowania. Jak się wydaje, ten stan rzeczy jest wynikiem wskazanej wyżej specyfiki obu krajów, to znaczy historycznie uwarunkowanego imperatywu kształtowania demokratycznych procedur w zakresie obronności w przypadku Stanów Zjednoczonych oraz konieczności szybkiego dostosowania się do standardów demokratycznych i - w szczególności - demokratycznego modelu kierowania obronnością w przypadku Hiszpanii.1
Przegląd ustawodawstwa amerykańskiego i hiszpańskiego w omawianym zakresie pomóc może - jak sądzę - w zaproponowaniu odpowiednich rozwiązań w przypadku Polski, gdzie od kilku lat, bez widocznych efektów, dyskutowany jest problem odpowiedniej "etatyzacji" sił zbrojnych. Z doświadczeń innych krajów przywoływane są zazwyczaj - słusznie - rozwiązania polegające na ustawowym określeniu liczebności i struktury korpusu oficerskiego. 2 Trzeba jednak także pamiętać, że określeniu liczebności i struktury kadry oficerskiej towarzyszyć powinno stworzenie takiego systemu awansów, aby promowani byli oficerowie najlepiej predestynowani do objęcia wakatów. W przeciwnym razie, mogłoby się okazać, że odpowiednia ustawa nie spełni wszystkich wiązanych z nią oczekiwań.

2. NADAWANIE STOPNI OFICERSKICH W USA

2.1. Stopnie oficerskie i hierarchia starszeństwa w obrębie stopnia

Przepisy ustawowe regulujące nadawanie stopni oficerskich w siłach zbrojnych Stanów Zjednoczonych zebrane są w Tytule 10 Kodeksu Stanów Zjednoczonych.3 W wojskach lądowych, lotnictwie i w piechocie morskiej istnieją następujące stopnie (grades) oficerskie:
generał - general
generał porucznik - lieutenant general
generał major - major general
generał brygadier - brigadier general
pułkownik - colonel
podpułkownik - lieutenant colonel
major - major
kapitan - captain
porucznik - first lieutenant
podporucznik - second lieutenant4
W marynarce obowiązuje odmienna nomenklatura, odpowiednio: admiral, vice admiral, rear admiral, rear admiral (lower half), captain, commander, lieutenant commander, lieutenant, lieutenant (junior grade), ensign 5. Ze względu na równoległość obu hierarchii i zasadniczą odpowiedniość procedur mianowania, odnosić się będę do pierwszej z nich.
Wśród oficerów posiadających ten sam stopień (grade) istnieje hierarchia starszeństwa określana przez "rangę" (rank). "Ranga" oficera wyznaczana jest przede wszystkim przez "datę rangi" (date of rank), czyli zasadniczo datę promocji na posiadany stopień. Im wcześniejsza data, tym wyższa "ranga". W przypadku pierwotnego mianowania na stopień oficerski (original appointment), "data rangi" określana jest przez sekretarza odpowiedniego departamentu wojskowego (tzn. ministra jednego z rodzajów sił), który bierze pod uwagę "kredyt" oficera w faktycznym momencie mianowania (service credit za wcześniejszą służbę albo constructive credit za wyższe wykształcenie i odbyty trening), zgodnie z przepisami wydawanymi przez sekretarza obrony. Rangi oficerów posiadających ten sam stopień i tę samą datę rangi regulowane są przepisami wydawanymi przez sekretarza obrony.6

2.2. Ustawowe ograniczenia liczby oficerów w poszczególnych stopniach

Liczba oficerów w każdym ze stopni w służbie czynnej, która ma obowiązywać na koniec roku budżetowego, wyznaczana jest przynajmniej raz w roku przez sekretarza obrony.7 Górny limit liczby oficerów w poszczególnych rodzajach sił zbrojnych określony jest ustawowo. 8 Ustawowo określona jest także maksymalna liczba oficerów w stopniach majora, podpułkownika i pułkownika w stosunku do wszystkich oficerów, oddzielnie dla każdego z rodzajów sił zbrojnych. Stosunek ten zmienia się w zależności od całkowitej liczby oficerów w każdym z rodzajów sił w ten sposób, że wzrost liczby wszystkich oficerów powoduje mniejszy niż proporcjonalny wzrost liczby oficerów we wskazanych stopniach (np. w siłach lądowych, przy całkowitej liczbie 60 000 oficerów jest 3080 pułkowników, natomiast przy dwukrotnie wyższej liczbie całkowitej oficerów wynoszącej 120 000, liczba pułkowników wzrasta jedynie do 5 281). Z rachunku tego wyłączone są niektóre kategorie oficerów, takie jak oficerowie rezerwy znajdujący się tymczasowo w czynnej służbie (on active duty) na szkoleniu, oficerowie służący jako lekarze, dentyści itp.9 Limitowana jest także liczba oficerów w stopniach generalskich. Ustawa zakazuje mianowania na stopnie powyżej generała brygadiera, jeśli w wyniku takiego mianowania ponad 50% generałów w czynnej służbie posiadałoby stopnie powyżej generała brygadiera, 10 a także mianowania na stopnie powyżej generała majora, jeśli w wyniku takiego mianowania ponad 15% generałów w czynnej służbie posiadałoby stopnie powyżej generała majora. 11
Wskazane powyżej przepisy stanowią generalne ograniczenie ilości mianowań na stopnie oficerskie i umożliwiają utrzymanie odpowiedniego kształtu "piramidy" obrazującej proporcje liczby oficerów posiadających poszczególne stopnie.

2.3. Mianowanie na pierwszy stopień oficerski w służbie stałej (zawodowej)

Pierwotnego mianowania (original appointment) na stopnie od podporucznika do pułkownika włącznie w stałych (regular) siłach zbrojnych dokonuje prezydent, "za radą i zgodą" Senatu.12 Mianowana może zostać osoba, która posiada obywatelstwo Stanów Zjednoczonych, jast zdolna do odsłużenia 20 lat jako oficer w służbie czynnej przed ukończeniem 55 roku życia, posiadająca właściwe kwalifikacje moralne i fizyczne oraz takie kwalifikacje specjalne, jakie sekretarz departamentu wojskowego określi w odrębnych przepisach. 13 Stopień i ranga w obrębie stopnia osoby otrzymującej pierwotne mianowanie w stałych siłach zbrojnych - co oznacza czynną służbę zawodową - określane są z uwzględnieniem wcześniejszej czynnej służby w charakterze oficera w siłach zbrojnych lub określonych służbach państwowych (tzw. service credit) oraz posiadanego wykształcenia powyżej matury, odbytego treningu lub specjalnego doświadczenia (tzw. constructive credit), które zdobyte zostało przez mianowanego poza czynną służbą w charakterze oficera (constructive credit nie może przekraczać - poza szczególnymi przypadkami - okresu niezbędnego do uzyskania stopnia majora); szczegółowe przepisy wydawane są przez sekretarza obrony i sekretarzy departamentów wojskowych. 14
Przepisy dotyczące mianowania oficerów rezerwy są określane odrębnie i nie są tutaj omawiane, jako że nie mają zasadniczego znaczenia dla zrozumienia funkcjonowania systemu promocji oficerskich w służbie stałej. Mianowań na oficerów rezerwy poniżej stopnia podpułkownika prezydent dokonuje samodzielnie, natomiast na stopnie powyżej majora "za radą i zgodą Senatu".

2.4. Promocja na wyższe stopnie

2.4.1. Ogólny mechanizm i etapy procedury promocyjnej
Punktem odniesienia dla kariery oficera zawodowego jest służba w kolejnych stopniach przez standardowo przewidziany dla każdego stopnia minimalny okres i awansowanie na kolejne stopnie każdorazowo po wejściu w tak zwaną "strefę promocyjną" (promotion zone), określaną dla każdego stopnia jako przedział rang (dat). Faktycznie, oficer może niekiedy otrzymać awans przed wejściem w strefę promocyjną, czyli wcześniej niż przewiduje standard, lub nie otrzymać awansu w okresie, w którym znajduje się w strefie promocyjnej, czyli opóźnić się w stosunku do standardu. Jeśli opóźnienie to jest znaczne (określa to ustawa i odpowiednie przepisy), oficer jest zwalniany z sił zbrojnych lub - jeśli z uwagi na jego wiek i stopień jest to możliwe - przechodzi na emeryturę (w pewnym zakresie wiek emerytalny dla wyższych stopni jest wyższy niż dla niższych). Podstawowym założeniem systemu promocji jest to, że jedynie część oficerów przechodzi drogę określoną przeze mnie powyżej jako "standardowa", część zaś - nie uzyskawszy w określonym terminie awansu na kolejny stopień - kończy służbę wcześniej.15 System działa w ten sposób, że promowani na kolejny stopień są w założeniu najlepsi z kandydatów, zaś kandydaci niżej oceniani odchodzą ze służby, stwarzając miejsca awansu dla niższych stopni, zachowana zostaje zatem zarówno drożność systemu awansów, jak i "piramidalna" struktura liczby oficerów w poszczególnych stopniach w funkcji hierarchii stopni.
W procedurze promocyjnej wyróżnić można zasadniczo trzy etapy:
1. Odpowiedni ministrowie określają, zgodnie z obowiązującą ustawą, jacy oficerowie w poszczególnych stopniach i kategoriach mogą być brani pod uwagę jako kandydaci do promocji ["wybieralni do rozważenia (ich) promocji", eligible for consideration for promotion] i zestawiają odpowiednie listy imienne, zgodnie z potrzebami sił zbrojnych, określając strukturę zbioru oficerów "wybieralnych" oraz kryteria i wytyczne dla komisji selekcyjnych.
2. Komisje selekcyjne (selection boards) wybierają spośród spełniających warunki wybieralności oficerów tych, którzy najlepiej spełniają odpowiednie kryteria, i wnioskują o ich promowanie.
3. Raport komisji, po zaakceptowaniu go przez odpowiednich ministrów, staje się podstawą sporządzenia listy promocyjnej, na podstawie której prezydent dokonuje mianowań.

2.4.2. Kryteria i tryb ustalania oraz struktura zbioru oficerów kwalifikujących się wstępnie do promocji ("wybieralnych")
Oficer znajdujący się na liście służby czynnej w stopniu podporucznika lub porucznika nie może być promowany na wyższy stopień nie odsłużywszy w posiadanym stopniu:
- osiemnastu miesięcy, w przypadku podporucznika;
- dwóch lat, w przypadku porucznika16
Oficer znajdujący się na liście służby czynnej w stopniu powyżej stopnia porucznika nie może być brany pod uwagę przy wyborze do promocji na wyższy stopień przed odsłużeniem w posiadanym stopniu:
- trzech lat, w przypadku kapitana, majora lub podpułkownika;
- jednego roku, w przypadku pułkownika lub generała brygadiera.17
Żaden oficer nie może zostać mianowany na stopień generała brygadiera, jeśli nie ukończył pełnego cyklu służby w przydziale do służby o charakterze połączonym (full tour of duty in a joint duty assignement, zob. niżej). 18
Oficerowie spełniający wymienione wyżej kryteria są zasadniczo "wybieralni". Inne przepisy zawarte w przywoływanym wyżej artykule uzupełniają bądź uszczegółowiają powyższe ogólne zasady.
Sekretarz departamentu wojskowego prowadzi tzw. listę służby czynnej (active duty list) będącą wykazem oficerów pozostających w służbie czynnej w siłach zbrojnych podlegających jego jurysdykcji, ułożonym zgodnie z hierarchią stopni i hierarchią starszeństwa w obrębie stopnia. Zgodnie z przepisami wydanymi przez sekretarza obrony, sekretarz każdego departamentu wojskowego ustala tak zwane "promocyjne kategorie konkursowe" (competitive categories for promotion). Każdy oficer, którego nazwisko widnieje na liście służby czynnej jest włączany do jednej z promocyjnych kategorii konkursowych. Oficerowie w tej samej kategorii współzawodniczą między sobą o promocję. 19
Przed powołaniem komisji selekcyjnej (selection board), sekretarz departamentu wojskowego określa, w ramach istniejących potrzeb i ograniczeń (liczba stanowisk oficerskich w danym stopniu zapewniająca wykonanie przewidzianych zadań, szacunkowa liczba oficerów potrzebnych do zajęcia wakatów na tych pozycjach przewidywana na koniec okresu w którym następi promocja, liczba oficerów zatwierdzona przez sekretarza departamentu wojskowego do czynnej służby w danym stopniu i kategorii konkurencyjnej), maksymalną liczbę oficerów w określonej kategorii, których komisja może zarekomendować do promocji.20
Również przed powołaniem komisji selekcyjnej, sekretarz departamentu wojskowego ustanawia strefę promocyjną (promotion zone) dla oficerów w każdym ze stopni i w każdej z konkurencyjnych kategorii, które mają być rozpatrzone przez komisję.21 Ustala on także liczbę oficerów w strefie promocyjnej w każdym ze stopni w każdej z promocyjnych kategorii konkursowych, spośród oficerów, którzy są "wybieralni" do promocji. Ustalenia tego dokonuje przez oszacowanie:
- liczby oficerów potrzebnych w danej promocyjnej kategorii konkursowej w następnym wyższym stopniu w każdym z kolejnych pięciu lat;
- liczby oficerów, którzy będą służyć w tej kategorii w następnym wyższym stopniu w każdym z kolejnych pięciu lat;
- w przypadku strefy promocyjnej dla oficerów, których liczba jest ustawowo ograniczona, 22 liczby oficerów, którzy mogą pozostawać w czynnej służbie w końcowym dniu kolejnych pięciu lat budżetowych;
- liczby oficerów, których należało będzie umieścić w strefie promocyjnej w każdym z kolejnych pięciu lat, tak aby oficerowie w tych latach mieli zbliżone szanse awansu.23
Ustanowienie strefy promocyjnej oznacza praktycznie wskazanie najniższej rangi (daty rangi) danego stopnia, począwszy od której oficerowie będą standardowo uznawani za kwalifikujących się do rozpatrzenia możliwości ich promocji. Wyznaczanie najwyższej rangi w zasadzie nie jest konieczne, każdorazowo bowiem wszyscy oficerowie ze strefy promocyjnej, którzy - przy okazji promocji dla której celów strefa została wyznaczona - nie zostaną wyselekcjonowani (w przypadku oficerów w stopniu poniżej pułkownika) lub zarekomendowani (w przypadku pułkowników i generałów brygadierów) do promocji, lub którzy, zostawszy wyselekcjonowani lub zarekomendowani, zostaną następnie usunięci z listy, opuszczają strefę promocyjną i, dopóki są "wybieralnymi" (zazwyczaj pozostają wybieralni do następnego cyklu promocyjnego), kwalifikowani są jako "oficerowie powyżej strefy promocji" (officers above the promotion zone).24 Najwyższa ranga w strefie promocyjnej określona jest zatem automatycznie przez najniższą rangę poprzedniej strefy promocyjnej (strefy promocyjnej wyznaczonej do rozpatrzenia przez poprzednią komisję selekcyjną). Część oficerów w danym stopniu i randze kwalifikuje się na podstawie ogólnych przepisów do promocji (są "wybieralni"), ale znajduje się poniżej rangi od której rozpoczyna się strefa promocyjna. Określani są oni jako "oficerowie poniżej strefy promocyjnej" (officers below the promotion zone). Mogą oni niekiedy również zostać wybrani do promocji, na zasadzie wyjątku i na podstawie przepisów wydanych przez sekretarza departamentu wojskowego.25

2.4.3. Komisja selekcyjna
Komisje selekcyjne (selection board) powoływane są przez sekretarza departamentu wojskowego zgodnie z przepisami wydawanymi przez sekretarza obrony wtedy, gdy wynika to z potrzeb służby, w celu "zarekomendowania do promocji na następny wyższy stały stopień /.../ oficerów z listy służby czynnej w każdym ze stałych stopni, od podporucznika do generała brygadiera".26
Komisja składa się z pięciu lub więcej oficerów z listy służby czynnej tego rodzaju sił, do którego należą oficerowie kandydujący do promocji.27 Członkowie komisji muszą posiadać stopień wyższy niż kandydaci, lecz musi to być przynajmniej stopień majora. Powoływani są przez sekretarza departamentu wojskowego, zgodnie z przepisami ustawy.28 Członkowie komisji składają przysięgę, że wykonywać będą swoje obowiązki członków komisji bez uprzedzeń i bezstronnie, mając na uwadze szczególne kwalifikacje kandydatów i sprawne funkcjonowanie sił zbrojnych.29
Na co najmniej 30 dni przed zwołaniem komisji, odpowiedni sekretarz albo powiadamia na piśmie oficerów "wybieralnych" o dacie zwołania komisji, podając imię i rangę najmłodszego i najstarszego oficera w strefie promocyjnej, albo wydaje ogólne obwieszczenie zawierające te informacje.30 Każdy z "wybieralnych" oficerów ma prawo wysłać do komisji pisemną informację zwracającą uwagę na jakąkolwiek dotyczącą go sprawę, którą uważa za istotną w swoim przypadku, a komisja zobowiązana jest taką informację rozpatrzyć 31.
Sekretarz departamentu wojskowego podaje do wiadomości komisji selekcyjnej:
- maksymalną liczbę oficerów w każdej z promocyjnych kategorii konkursowych, których komisja może zarekomendować do promocji;
- nazwiska wszystkich oficerów w każdej z promocyjnych kategorii konkursowych, których kandydatury mają być przez komisję rozważone;
- dossier każdego z oficerów;
- informację lub wytyczne dotyczące potrzeb sił zbrojnych odnośnie oficerów o określonych umiejętnościach, w tym informację lub wytyczne określające minimalną i maksymalną liczbę oficerów o określonych umiejętnościach w ramach danej kategorii konkurencyjnej;
- wytyczne, opierające się na wytycznych otrzymanych od sekretarza obrony (do wydania których ten ostatni jest również zobowiązany ustawowo), mające na celu zapewnienie, aby komisja wzięła należycie pod uwagę służbę oficerów w przydziałach o charakterze połączonym (joint duty assignements) w przypadku oficerów, którzy służą bądź służyli w takich przydziałach.32
Wymienione wyżej "przydziały o charakterze połączonym", joint duty assignements, oznaczają przydział, w którym "oficer zyskuje istotne doświadczenie" w sprawach dotyczących zintegrowanego użycia sił lądowych, morskich i powietrznych, w tym narodowej strategii wojskowej, planowania strategicznego i planowania na wypadek nagłych zagrożeń, dowodzenia i prowadzenia operacji bojowych pod zintegrowanym dowództwem, o ile nie są to przydziały o charakterze treningowym lub ograniczające się do departamentu wojskowego danego oficera. Bliższa definicja "przydziału o charakterze połączonym" formułowana jest w przepisach wydawanych przez sekretarza obrony.33
Komisja selekcyjna rekomenduje do promocji na następny wyższy stopień oficerów, których - po rozważeniu potrzeb sił zbrojnych jakie zostały jej przedstawione w wytycznych i informacjach dostarczonych zgodnie ze wskazaną wyżej procedurą - uznaje za najlepiej kwalifikujących się do promocji w każdej z rozważanych promocyjnych kategorii konkursowych. 34
Sekretarz odpowiedniego departamentu wojskowego określa liczbę oficerów znajdujących się poniżej strefy promocyjnej, których komisja selekcyjna może zarekomendować do promocji. Liczba ta nie może przekraczać 10% maksymalnej liczby oficerów, których komisja może przedstawić do promocji w każdej z promocyjnych kategorii konkursowych (chyba że sekretarz obrony ustali wyższy odsetek, nie przekraczający jednak 15%).35
Komisja selekcyjna może zarekomendować do promocji oficera jedynie wtedy, gdy rekomendacji udziela mu większość członków komisji i gdy większość członków komisji jest zdania, że oficer ten spełnia całkowicie wymogi niezbędne do promocji.36
Zgodnie z rozdziałem Kodeksu dotyczącym promocji, o ile ustawa nie stanowi inaczej, oficer znajdujący się na liście służby czynnej nie może być promowany na wyższy stopień, jeśli jego kandydatura nie została rozważona i zarekomendowana przez komisję selekcyjną37.
Komisja sporządza ze swojej pracy raport zawierający listę nazwisk rekomendowanych przez nią do promocji oficerów i przedkłada go sekretarzowi odpowiedniego departamentu wojskowego.38

2.4.4. Procedura zatwierdzania raportu komisji selekcyjnej
Otrzymawszy raport komisji selekcyjnej, sekretarz departamentu wojskowego bada go, aby stwierdzić czy "komisja działała niezgodnie z ustawą bądź rozporządzeniem lub z dostarczonymi jej wytycznymi". W wypadku stwierdzenia takiej niezgodności, odsyła raport do komisji (tej samej lub następnej - powołanej zgodnie z ustawą) w celu jego poprawnienia, z pisemnym uzasadnieniem swojego wniosku.39 Jeśli sekretarz departamentu wojskowego nie ma zastrzeżeń, w przypadku raportów komisji, które rozważały kandydatury oficerów, którzy służą bądź służyli w przydziałach o charakterze połączonym (joint duty assignments), przedkłada raport przewodniczącemu Kolegium Połączonych Szefów Sztabów (Chairman of the Joint Chiefs of Staff). 40
Przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, zgodnie z wytycznymi wydanymi mu przez sekretarza obrony, bada raport, aby stwierdzić, czy komisja selekcyjna działała zgodnie z wytycznymi sekretarza obrony odnośnie należytego rozważenia kandydatur oficerów w przydziałach o charakterze połączonym, a także czy z innych względów wzięła należycie pod rozwagę kandydatury takich oficerów. Po zbadaniu raportu, przewodniczący zwraca go sekretarzowi departamentu wojskowego ze swoimi wnioskami i uwagami.41
W wypadku, gdy przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabów stwierdzi, że komisja działała niezgodnie z wytycznymi sekretarza obrony lub w inny sposób zaniedbała należyte rozważenie kandydatur oficerów służących w przydziałach o charakterze połączonym, sekretarz departamentu wojskowego może zwrócić raport do komisji w celu jego poprawienia, zwołać specjalną komisję selekcyjną, zgodnie z przepisami ustawy, lub podjąć inne działania w celu uwzględnienia uwag przewodniczącego.42 Jeśli mimo zrealizowania tych kroków sekretarz i przewodniczący nie osiągną zgodności stanowisk w sprawie raportu komisji selekcyjnej, sekretarz zaznacza brak takiej zgodności i jej przyczyny w piśmie przewodnim do raportu komisji przekazywanego przezeń sekretarzowi obrony. Pismo to powinno zawierać wszelkie uwagi poczynione przez przewodniczącego Kolegium Połączonych Szefów Sztabów.43
W następnym etapie, sekretarz departamentu wojskowego przesyła raport komisji selekcyjnej sekretarzowi obrony, aby ten przekazał go prezydentowi Stanów Zjednoczonych w celu zatwierdzenia bądź odrzucenia. Przed przekazaniem raportu prezydentowi, sekretarz obrony podejmuje odpowiednie kroki w celu rozwiązania ewentualnej niezgodności stanowisk między sekretarzem departamentu wojskowego a przewodniczącym Kolegium Połączonych Szefów Sztabów. Prezydent może też delegować swoje uprawnienia do zatwierdzenia bądź odrzucenia raportu na sekretarza obrony. 44
Nazwisko oficera zarekomendowanego do promocji przez komisję selekcyjną może być usunięte z raportu komisji selekcyjnej jedynie przez prezydenta.45
Po zatwierdzeniu raportu komisji przez prezydenta, nazwiska oficerów zarekomendowanych do promocji przez komisję selekcyjną (poza nazwiskami ewentualnie usuniętymi przez prezydenta) mogą być upowszechnione we właściwym rodzaju sił zbrojnych. O ile nie zostaną one ogłoszone wcześniej, powinny być ogłoszone niezwłocznie po zatwierdzeniu ich przez Senat (z wyjątkiem nazwisk, których Senat ewentualnie nie zatwierdzi).46
Jeśli nie wynika to z ustawy, przebieg prac komisji selekcyjnej nie może być ujawniony nikomu, poza członkiem komisji. 47

2.4.5. Promocja
Po zatwierdzeniu raportu komisji selekcyjnej przez prezydenta, sekretarz odpowiedniego departamentu wojskowego umieszcza nazwiska wszystkich oficerów zatwierdzonych do promocji w ramach tej samej kategorii konkursowej na jednej liście zwanej listą promocyjną (promotion list), zgodnie z porządkiem starszeństwa określonym na liście służby czynnej.48
Oficerowie ujęci na liście promocyjnej w danej kategorii konkursowej mianowani są na następny wyższy stopień wtedy, kiedy potrzebni są dodatkowi oficerowie w danym stopniu i kategorii konkurencyjnej. Mianowania następują zgodnie z porządkiem nazwisk na liście promocyjnej, po tym, jak oficerowie, którzy wcześniej zostali wybrani do promocji w danej kategorii konkursowej zostaną wypromowani.49
Mianowania dokonuje prezydent, za radą i zgodą Senatu, z wyjątkiem mianowań na stopień porucznika i kapitana, których prezydent dokonuje samodzielnie.50
Prezydent może cofnąć mianowanie na stopień generała brygadiera, jeśli służba oficera po otrzymaniu mianowania na ten stopień trwała nie dłużej niż 18 miesięcy.51

2. 5. Niezakwalifikowanie się do promocji

Oficer może zasadniczo nie uzyskać promocji na wyższy stopień gdy nie zostanie zakwalifikowany do promocji przez komisję selekcyjną lub gdy zostanie usunięty z listy przez prezydenta.
Jeśli oficer poniżej stopnia pułkownika, który znajduje się w strefie promocyjnej lub ponad strefą promocyjną ustanowioną dla jego stopnia i kategorii konkursowej, jest wzięty pod uwagę lecz nie zostaje wybrany do promocji przez komisję selekcyjną, uważa się, że nie zakwalifikował się on do promocji (shell be considered to have failed of selection for promotion).52
Oficer, który został zarekomendowany do promocji przez komisję selekcyjną, może zostać usunięty z listy zarekomendowanych oficerów przez prezydenta, lub - po zaakceptowaniu przez prezydenta - może zostać usunięty z listy w wyniku sprzeciwu Senatu.53
Sekretarz departamentu wojskowego może - zgodnie z przepisami wydawanymi przez sekretarza obrony - zwolnić ze służby znajdującego się na liście służby czynnej oficera, którego staż oficerski w służbie czynnej wynosi mniej niż pięć lat, lub który służąc w stopniu podporucznika został uznany za niezdatnego do promocji na stopień porucznika. W tym drugim przypadku, sekretarz zwalnia oficera, o ile nie uzyska on promocji, z upływem osiemnastu miesięcy od chwili, kiedy został on uznany za niezdatnego do promocji.54
Oficerowie w stopniu porucznika, kapitana i majora, którzy nie zostaną we właściwym czasie zarekomendowani przez komisję selekcyjną do promocji na wyższy stopień, są zwalniani ze służby albo - jeśli z jakiegoś tytułu nabyli uprawnienia emerytalne - odchodzą na emeryturę. Zasadniczo każdy oficer w stopniu porucznika, który nie zostanie zakwalifikowany przez komisję selekcyjną do promocji na stopień kapitana po raz drugi i którego nazwisko nie znajdzie się na liście oficerów zarekomendowanych do promocji na kolejny wyższy stopień, zostaje zwolniony ze służby z dniem wskazanym przez niego i zaakceptowanym przez sekretarza departamentu wojskowego, nie później jednak, niż pół roku po zatwierdzeniu przez prezydenta raportu komisji, która rozpatrywała jego kandydaturę po raz drugi. Jeśli oficer taki byłby uprawniony do przejścia na emeryturę zgodnie z jakimiś przepisami ustawowymi, przechodzi na emeryturę. 55 Analogiczny przepis dotyczy również oficerów w stopniu kapitana i majora. 56
Oficer w stopniu kapitana lub majora, podlegający zwolnieniu zgodnie z wyżej przedstawionymi przepisami, w wypadku gdy takie są potrzeby służby, może pozostać w służbie na wniosek powołanej do rozpatrzenia takich przypadków specjalnej komisji selekcyjnej,57 jednak sytuacja taka nie może trwać dłużej niż do ukończenia 20 lat służby w charakterze oficera w czynnej służbie w wypadku kapitana i 24 lat w wypadku majora. 58
Oficerowie w stopniu podpułkownika, pułkownika i generała brygadiera, w wypadku, gdy nie znajdują się na liście promocyjnej, odchodzą obowiązkowo na emeryturę z tytułu wysługi lat. Oficer w stopniu podpułkownika, który nie znajdzie się na liście oficerów rekomendowanych do promocji na stopień pułkownika, o ile nie przejdzie wcześniej na emeryturę, odchodzi na emeryturę po ukończeniu 28 lat czynnej służby oficerskiej.59 Oficer w stopniu pułkownika, który nie znajdzie się na liście oficerów rekomendowanych do promocji na stopień generała brygadiera, o ile nie przejdzie wcześniej na emeryturę, odchodzi na emeryturę po ukończeniu 30 lat czynnej służby oficerskiej. 60 Oficer w stopniu generała brygadiera, który nie znajdzie się na liście oficerów rekomendowanych do promocji na stopień generała majora, o ile nie przejdzie wcześniej na emeryturę, odchodzi na emeryturę po upływie pięciu lat od jego mianowania na stopień generała brygadiera, lub po ukończeniu 30 lat czynnej służby oficerskiej, zgodnie z tą datą, która wypada później.62
Oficerom w stopniu podpułkownika i pułkownika przejście na emerytuę może zostać odroczone przez właściwego sekretarza, jeśli pozostawienia ich w czynnej służbie wymagają interesy sił zbrojnych. Podobnie, oficerom w stopniu generała brygadiera i generała majora - który powinien przejść zasadniczo na emeryturę po 5 latach służby w tym stopniu lub po ukończeniu 35 lat czynnej służby oficerskiej62 - przejście na emeryturę może zostać odroczone przez prezydenta.63
Z drugiej strony, specjalnie w tym celu powołana komisja selekcyjna64 może wnioskować o wcześniejsze przejście na emeryturę wyższych oficerów (tzw. selective early retirement): podpułkownika, który co najmniej dwukrotnie nie został wybrany do promocji przez komisję selekcyjną i którego nazwisko nie znalazło się na liście rekomendowanych oficerów, pułkownika, który w tym stopniu odsłużył przynajmniej 4 lata i którego nazwisko nie znalazło się na liście oficerów rekomendowanych do promocji, generała brygadiera, który w tym stopniu odsłużył przynajmniej 3,5 roku i którego nazwisko nie znalazło się na liście oficerów rekomendowanych do promocji, oraz generała majora, który odsłużył co najmniej 3,5 roku w tym stopniu.65


Schemat 1. Mechanizm promocji oficerskich w Stanach Zjednoczonych

3. NADAWANIE STOPNI OFICERSKICH W HISZPANII

3.1. Stopnie wojskowe i hierarchia starszeństwa w obrębie stopnia

Podstawy procedury promocji oficerów zawodowych w siłach zbrojnych Hiszpanii określone są w Ustawie 17/1989, z 19 lipca, o uregulowaniu sytuacji zawodowego personelu wojskowego. 66
Ustawa stanowi, iż "struktura organiczna" sił zbrojnych oparta jest na "uporządkowaniu hierarchicznym" ich członków według stopni wojskowych (empleos militares) i, w obrębie tych stopni, według starszeństwa (antigüedad). Istnieją następujące stopnie oficerskie:
kapitan generalny - capitán general
generał porucznik - teniente general
generał dywizji - general de división
generał brygady - general de brigada
pułkownik - coronel
podpułkownik - teniente coronel
major - comandante
kapitan - kapitan
porucznik - teniente
chorąży - alférez.
Stopnie te zgrupowane są w trzech tak zwanych kategoriach wojskowych (categorías militares): generałowie (cztery pierwsze), starsi oficerowie (od pułkownika do majora) i oficerowie (od kapitana do chorążego). 67 Pozostałymi kategoriami wojskowymi są: podoficerowie wyżsi, podoficerowie, żołnierze szeregowi. Pomijam tutaj równoległą hierarchię w marynarce wojennej, ze względu na to, iż odpowiednie przepisy są analogiczne. Stopień kapitana generalnego nadawany jest wyjątkowo, z mocy ustawy posiada go król. 68
Starszeństwo w obrębie stopnia - zgodnie z Ustawą - odpowiada "okresowi czasu, jaki minął od momentu otrzymania danego stopnia, poza wypadkami, kiedy zmianie ulega pozycja zainteresowanego na liście hierarchicznej (escalafón), w których przyznaje się mu poziom starszeństwa (antigüedad) tego, który poprzedza go w jego nowej sytuacji". 69

3.2. Strukturyzacja personelu wojskowego: korpusy, skale, specjalizacje, etaty, przydział stanowisk

3.2.1. Korpusy i ich struktura
Żołnierze zawodowi służby stałej (militares de carrera) zgrupowani są w rozmaitych korpusach (cuerpos), zgodnie z zadaniami, do jakich są przeznaczeni. W obrębie zaś każdego korpusu należą do skali wyższej, średniej lub podstawowej (escala superior, escala media, escala básica), zależnie od stopnia wykształcenia i kwalifikacji zawodowych, określanych dla każdej ze skal (jeśli korpus ma tylko jedną skalę, może być ona określana nazwą tego korpusu). Tworzenia, likwidowania i łączenia korpusów i skal dokonuje się poprzez ustawę. 70 W ramach każdej ze skal istnieją specjalizacje (especialidades). Specjalizacje w ramach korpusów i skal określane są w przepisach wykonawczych.71
Ustawa definiuje kilkanaście korpusów przypisanych do poszczególnych rodzajów sił zbrojnych i kilka korpusów wspólnych, zaś w ramach korpusów określa istniejące skale i przypisane do skal stopnie wojskowe. Na przykład, korpus ogólny wojsk lądowych (cuerpo general de las armas del ejército de tierra) posiada trzy skale, do których przypisane są następujące stopnie:
skala wyższa - od porucznika do generała porucznika;
skala średnia - od chorążego do podpułkownika;
skala podstawowa - od sierżanta (sargento) do starszego podoficera (suboficial mayor). 72
Jak widać z powyższego przykładu, korpus jest wspólny dla oficerów i podoficerów, zaś poszczególne skale nakładają się ze względu na przypisane do nich stopnie. W podanym przykładzie, oficer w stopniu od porucznika do podpułkownika należeć może bądź do skali wyższej, bądź do skali średniej, zależnie od posiadanego wykształcenia i kwalifikacji zawodowych.

3.2.2. Struktura etatów
Maksymalna liczba etatów w poszczególnych kategoriach wojskowych (plantillas máximas por categorías militares) określana jest globalnie dla każdego rodzaju sił zbrojnych oraz dla korpusów wspólnych sił zbrojnych w drodze ustawy. Rząd zaś, na wniosek ministra obrony, określa liczbę etatów dla poszczególnych korpusów i skal, biorąc pod uwagę przewidywania związane z planowaniem obronnym, średnie okresy służby w poszczególnych stopniach oraz przydzielone w ustawie budżetowej kredyty.73 Dla celów określenia liczby etatów ustawa przyjmuje następujący standardowy przebieg służby (z zastrzeżeniem, iż "nie rodzi to prawa do awansu"):

skale wyższe:
porucznik - 4 lata;
kapitan - 8 lat;
major - 8 lat;
podpułkownik - 7 lat;
skale średnie:
chorąży - 5 lat;
porucznik - 10 lat;
kapitan - 10 lat.74

Ustawa określająca maksymalne liczby etatów w poszczególnych kategoriach wojskowych dla każdego rodzaju sił zbrojnych i dla korpusów wspólnych przyjęta została dopiero w 1993 roku.75 Konkretną liczbę etatów w poszczególnych korpusach i skalach na okres 1996 - 1997 określa odpowiednie rozporządzenie. 76

3.2.3. Inicjacja kariery żołnierza zawodowego
Status żołnierza zawodowego służby stałej (militar de carrera) uzyskuje się po otrzymaniu pierwszego stopnia wojskowego, który nadawany jest przez króla z kontrasygnatą ministra obrony, i wejściu do odpowiedniej skali. Pierwszy stopień otrzymuje się po ukończeniu studiów w odpowiedniej szkole wojskowej. Nota uzyskana przy ukończeniu szkoły określa porządek na liście hierarchicznej (escalafón), który zmieniony być może jedynie w wyniku awansu lub zastosowania odpowiednich przepisów dotyczących sytuacji służbowej (situaciones administrativas; odnosi się to zasadniczo do przerwy w odbywaniu czynnej służby zgodnie ze posiadanym zaszeregowaniem), przepisów karnych lub dyscyplinarnych.77 Istnieje również możliwość tak zwanej "promocji wewnętrznej" (promoción interna), polegającej na przejściu ze skal podstawowych do średnich, ze skal średnich do wyższych i z kategorii żołnierza kontraktowego (militar de empleo) do kategorii żołnierza zawodowego służby stałej (militar de carrera),78 które to kwestie tutaj pomijam.

3.2.4. Przydział stanowisk
Z systemem promocji na wyższe stopnie oficerskie związany jest system przydziału oficera do służby na określonych stanowiskach, zarówno dlatego, że określone stanowiska wymagają posiadania określonego stopnia, jak i dlatago, że odbycie służby na określonych stanowiskach ma wpływ na promocję na wyższe stopnie.
Zgodnie z omawianą Ustawą, w "organicznym zestawieniu etatów" (plantillas orgánicas) przypisuje się dane stanowisko do określonego korpusu, skali, ewentualnie specjalności, oraz stopnia, albo do większej ich liczby. Przydział stanowisk (destinos) odbywa się w trzech systemach: swobodnego wyznaczenia (libre designación) przez kompetentne władze, konkursu kwalifikacji (concurso de méritos), w którym oceniane są kwalifikacje oficera do objęcia danego stanowiska, lub starszeństwa (antigüedad), w którym zainteresowanym spełniającym warunki do objęcia danego stanowiska przydziela się je zgodnie z porządkiem listy hierarchicznej (escalafón). 79
Przydział do stanowisk odpowiadających kategorii generałów odbywa się w drodze swobodnego wyznaczenia, przydział do stanowisk odpowiadających stopniowi pułkownika dokonywany jest przez swobodne wyznaczenie lub przez konkurs kwalifikacji, natomiast przydział do stanowisk odpowiadających pozostałym stopniom może odbywać się we wszystkich trzech systemach.80
Informacja o wakujących stanowiskach podawana jest dzienniku urzędowym ministerstwa obrony (nazwa i charakterystyka stanowiska, forma przydziału, warunki wymagane do jego objęcia, termin składania wniosków przez zainteresowanych), nie jest to jednak obowiązkowe w przypadku stanowisk przydzielanych na zasadzie swobodnego wyznaczania. 81
Powoływanie na stanowiska odpowiadające stopniom generała porucznika i generała dywizji odbywa się poprzez królewski dekret, przyjęty przez Radę Ministrów na wniosek ministra obrony.82
Przydziału stanowisk na zasadzie swobodnego wyznaczenia dokonuje minister obrony, natomiast przydziału w systemach konkursu kwalifikacji i starszeństwa dokonują szefowie sztabow poszczególnych rodzajów sił zbrojnych w zakresie ich kompetencji lub - w pozostałych przypadkach - podsekretarz obrony.83

3.3. Systemy promocji

3.3.1. Zasady promocji w trzech systemach
Ustawa stanowi, iż "promocja wojskowych zawodowych służby stałej dokonywać się będzie na bezpośrednio wyższy stopień w sytuacji powstania wakatu w odpowiedniej skali".84
Ustawa przewiduje trzy systemy promocji:
- system starszeństwa (antigüedad);
- system selekcji (selección);
- system wyboru (elección).
W systemie starszeństwa promocja odbywa się zgodnie z porządkiem listy hierarchicznej (escalafón).
W systemie selekcji, określony procent promocji odbywa się zgodnie z porządkiem klasyfikacji (clasificación) wynikającej z ocen (evaluaciones) uzyskanych przez kandydatów, pozostałe zaś dokonują się zgodnie z porządkiem listy hierarchicznej. Odsetek wakatów wypełnianych zgodnie z porządkiem klasyfikacji dla każdej skali i stopnia zamykać się musi między 10% a 50% w każdym cyklu ocen (ciclo de evaluaciones) i ustalany jest przez ministra obrony na wniosek szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił.
W systemie wyboru, promocja przyznawana jest "zgodnie z kwalifikacjami i zdolnościami" (méritos y aptitudes), 85 na podstawie uzyskanej oceny (zob. niżej).
O tym, w którym z trzech systemów dokonywana jest promocja, w pewnym zakresie decyduje skala i stopień wakatu. W zakresie promocji oficerskich, w systemie starszeństwa dokonuje się promocji na stopnie:
- w skalach wyższych - majora i kapitana;
- w skalach średnich - kapitana i porucznika.
W systemie selekcji dokonuje się promocji na stopnie:
- w skalach wyższych - pułkownika i podpułkownika;
- w skalach średnich - majora.
W systemie wyboru dokonuje się promocji na stopnie:
- w kategorii generałów;
- w skalach średnich - podpułkownika.
W tych samych trzech systemach dokonuje się również promocji w skalach podstawowych na stopnie podoficerskie. 86
Do uzyskania promocji na jakikolwiek stopień wojskowy konieczne jest odbycie przez określony czas służby w posiadanym stopniu oraz posiadanie określonego stażu w zakresie dowodzenia i wkonywania funkcji właściwych dla każdej skali lub stopnia, co określane jest w przepisach wykonawczych.87 W przypadku promocji na stopnie generała brygady, a także podpułkownika w skalach średnich, konieczne jest odbycie odpowiednich kursów, które przygotowują do pełnienia zadań na stanowiskach odpowiadających tym stopniom. Kandydaci do odbycia takich kursów wyłaniani są w ograniczonej liczbie według odpowiedniego systemów ocen (sistemas de evaluación), określonych w ustawie. Generalnie, do promocji na stopień wojskowy konieczne jest uzyskanie oceny zgodnie z przewidzianą w ustawie procedurą, co nie dotyczy jedynie promocji na stopień generała porucznika i generała dywizji. 88
Promocje na stopnie generalskie udzielane są królewskim dekretem przyjętym przez Radę Ministrów na wniosek ministra obrony, który składa go po rozważeniu przewidzianych w ustawie ocen kandydata oraz raportu szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił.
Udzielanie promocji na stopień podpułkownika w skalach średnich należy do kompetencji ministra obrony. Minister obrony czyni to na wniosek szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił, który składa wniosek po rozważeniu określonych przez ustawę ocen kandydata oraz raportu odpowiedniej wyższej rady wojskowej.
Promocje w systemie selekcji oraz w systemie starszeństwa dokonywane są przez szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił.

3.3.2. Niezdolność do promocji
W kompetencji ministra obrony leży uznanie niezdolności żołnierza zawodowego służby stałej do promocji (no aptitud para el ascenso del militar de carrera) na wniosek szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił złożony na podstawie uzyskanych przez żołnierza ocen. Żołnierze uznani za niezdolnych do promocji nie mogą awansować na wyższy stopień, dopóki nie zostaną ponownie ocenieni. Jeśli wynikiem następnej oceny jest również wniosek o niezdolności, szef sztabu odpowiedniego rodzaju sił zbrojnych składa ministrowi obrony wniosek o uznanie ostatecznej niezdolności do promocji (declaración definitiva de no aptitud para el ascenso). Żołnierze uznani za absolutnie niezdolnych do promocji pozostają w swoim stopniu aż do przejścia w stan rezerwy i nie mogą być wyznaczani do odbycia szkoleń, które nie są specyficznie przeznaczone dla wykorzystania w posiadanym przez nich stopniu. 89

3.3.3. Przejście w stan rezerwy
Ustawa przewiduje, że żołnierz zawodowy służby stałej przechodzi w stan rezerwy w następujących przypadkach:
- po odsłużeniu 4 lat w stopniu generała brygady albo w stopniu generała dywizji, po odsłużeniu 7 lat łącznie w stopniach generała brygady i generała dywizji, po odsłużeniu 10 lat łącznie w stopniach poprzednio wymienionych i w stopniu generała porucznika, a także po odsłużeniu 6 lat w stopniu podpułkownika w skalach średnich;
- wyłączywszy stopnie generalskie, w ciągu dwunastu miesięcy od daty upływu 32 lat od momentu wejścia do skal wyższych korpusów ogólnych rodzajów wojsk lub korpusu piechoty morskiej;
- w przypadku uznania za ostatecznie niezdolnego do promocji, po upływie 4 lat od momentu uzyskania promocji przez któregoś z żołnierzy stojących za nim na liście hierarchicznej;
- po uznaniu za niezdolnego do służby ze względu na brak kwalifikacji zawodowych orzeczony w konsekwencji przeprowadzonej zgodnie z ustawą oceny;
- po uznaniu za niezdolnego do służby ze względu na brak warunków psychofizycznych orzeczony w konsekwencji przeprowadzonej zgodnie z ustawą oceny;
- na własną prośbę, po ukończeniu 25 lat służby od momentu uzyskania statusu żołnierza zawodowego. 90
Ponadto, przechodzi się w stan rezerwy po osiągnięciu wieku, który ustawa określa odrębnie dla poszczególnych korpusów i skal. Przykładowo, oficerowie w korpusach ogólnych rodzajów sił i w korpusie piechoty morskiej przechodzą w stan rezerwy po ukończeniu:
w skalach wyższych:
- generał porucznik - 64 lat;
- generał dywizji - 62 lat;
- generał brygady - 60 lat;
- pozostałe stopnie - 58 lat;

w skalach średnich:
- podpułkownik - 58 lat.91

3.4. System ocen

3.4.1. Zasady ogólne
Ustawa o uregulowaniu sytuacji zawodowego personelu wojskowego ustanawia również system ocen żołnierza zawodowego. Stanowi ona, że żołnierze służby stałej "podlegać będą ocenie w celu określenia ich zdolności do promocji na wyższy stopień lub ich przydziału do rozmaitych zadań".92 "Oceny dokonywane dla celów promocji (evaluaciones para el ascenso) mają określić zdolność (aptitud) lub brak zdolności do promocji w systemach selekcji i starszeństwa oraz spełnianie warunków preferencji i odpowiedniości (condiciones de prelación e idoneidad) w systemach wyboru i selekcji. W wymienionych systemach wskazane oceny stanowić będą podstawę odpowiednich klasyfikacji (clasificaciones), które określą uporządkowanie (ordenación) ocenianych".93
W cytowanym powyżej artykule stanowi się ponadto, iż ocen dokonuje się również wtedy, gdy należy wyłonić ograniczoną grupę uczestników kursów szkoleniowych przygotowujących do wykonywania zadań w wyższej kategorii lub stopniu. 94 Oceny w celu przydzielenia stanowisk dowódczych i innych stanowisk związanych ze szczególną odpowiedzialnością lub wymagających szczególnych kwalifikacji mają na celu określenie "odpowiedniości" (idoneidad) zainteresowanych do sprawowania danych funkcji oraz ustanowienie, jeśli istnieje taka potrzeba, odpowiedniej klasyfikacji (clasificación).95 Przewidziane są również oceny w celu stwierdzenie braku kwalifikacji zawodowych lub warunków psychofizycznych (evaluaciones para comprobar si existe insuficiencia de facultades profesionales o de condiciones psicofísicas), poprzez które określa się zdolność (aptitud) zainteresowanego do służby i, w razie potrzeby, decyduje się o jego przejściu w stan rezerwy. 96
W każdym z przypadków oceny dokonuje się w oparciu o dokumentację osobową z przebiegu służby, dodatkową informację przedstawioną przez zainteresowanego nt. przebiegu jego kariery zawodowej, która może nie być ujęta w dokumentacji osobowej, a która powinna być wzięta pod uwagę, poprzednie oceny, oraz inne dokumenty, które uznane zostaną za potrzebne.97
Oceny dokonywane dla celów promocji (evaluaciones para el ascenso) odbywają się okresowo, dotyczą żołnierzy znajdujących się w odpowiednich strefach listy hierarchicznej (escalafón), a ich efekty zachowują generalnie ważność przez okres tak zwanego "cyklu ocen" (ciclo de evaluación), wynoszący normalnie jeden rok. Inne oceny dokonywane są zgodnie z potrzebami determinowanymi przez cele, dla których są dokonywane. 98

3.4.2. Organy oceniające
Ocen dokonywanych dla celów promocji na stopień generała brygady oraz ocen dotyczących generałów dokonuje tak zwana wysoka rada (consejo superior) odpowiedniego rodzaju sił zbrojnych. W pozostałych wypadkach oceny dokonuje komisja ds. oceny (junta de evaluación).99 Wysoka rada stanowi organ doradczy i konsultacyjny ministra obrony i szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił. Wysokie rady istnieją w każdym z trzech rodzajach sił zbrojnych. Ich skład i szczegółowe kompetencje regulowane są przepisami wykonawczymi.100
Skład, zasady dotyczące niełączenia stanowisk i zasady funkcjonowania organów oceniających regulowane są przepisami wykonawczymi. Ustawa zastrzega jedynie, że w skład tych organów wchodzi personel wojskowy "wyższy stopniem lub starszeństwem" od ocenianych.101 Minister obrony określa w sposób generalny kwalifikacje i umiejętności, które zobowiązane są brać pod uwagę organy oceniające, zgodnie z celami dokonywanej oceny, jak również obiektywne kryteria dokonywania oceny. Kryteria te powinny być odpowiednio upublicznione.102

3.4.3. Ocena w celu promocji w systemie wyboru
Ocenie w celu promocji w systemie wyboru na stopień generała brygady oraz podpułkownika w skalach średnich podlegają wszyscy oficerowie w stopniu bezpośrednio niższym spełniający w danym cyklu ocen warunki określone w ustawie. 103 Minister obrony może ograniczyć liczbę ocenianych, nie bardziej jednak niż do wysokości trzykrotności liczby wakatów przewidzianych w cyklu. Minister obrony określa również maksymalną liczbę cykli, w których można podlegać ocenie w celu promocji w systemie wyboru.
W ocenie określa się, wraz z uzasadnieniem, warunki preferencji i odpowiedniości (condiciones de prelación e idoneidad) do otrzymania wyższego stopnia, jakie spełnia każdy z ocenianych, i - w rezultacie - porządek klasyfikacji (orden de clasificación). W przypadku promocji na stopień generała brygady, oceny dokonuje odpowiednia wysoka rada i przedkłada ją ministrowi obrony za pośrednictwem szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił, który dołącza do niej swój własny raport. W przypadku promocji na stopień podpułkownika w skalach średnich, oceny dokonuje komisja ds. oceny; po przyjęciu oceny przez wysoką radę, przedkładana jest ona szefowi sztabu odpowiedniego rodzaju sił.104

3.4.4. Ocena w celu promocji w systemie selekcji i starszeństwa
Ocenie w celu promocji w systemach selekcji i starszeństwa podlegają ci oficerowie, którzy spełniają warunki określone w Ustawie105 i znajdują się w strefie listy hierarchicznej określonej dla każdego stopnia i skali przez ministra obrony na wniosek szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił.
W przypadku promocji w systemie selekcji, stosunek między liczbą ocenianiych w każdym cyklu a liczbą wakatów przewidzianych dla tego cyklu mieścić się powinien w przedziale między 1 a 3. W przypadku promocji w systemie starszeństwa, liczba ocenianych odpowiada tej, która zapewnia zapełnienie wakatów w danym cyklu.
W ocenie określa się, z uzasadnieniem, zdolność lub brak zdolności do promocji oraz, w przypadku promocji w systemie selekcji, spełnianie warunków preferencji i odpowiedniości do otrzymania wyższego stopnia, w efekcie zaś - uporządkowanie ocenianych. Po przyjęciu oceny przez wysoką radę, jest ona przedkładana szefowi sztabu odpowiedniego rodzaju sił, który, "biorąc ponadto pod uwagę swoją własną opinię", przedstawi ministrowi obrony propozycję klasyfikacji w celu promocji w systemie selekcji oraz w indywidualnych przypadkach propozycje niezdolności do promocji.106
Minister obrony zatwierdza w sposób ostateczny porządek klasyfikacji w celu promocji w systemie selekcji i uznaje niezdolność w systemach starszeństwa i selekcji. Zdolność do promocji w systemie starszeństwa uznawana jest bezpośrednio przez szefa sztabu odpowiedniego rodzaju sił zbrojnych.


Schemat 2. Mechanizm promocji oficerskich w Hiszpanii

4. INNE PAŃSTWA NATO

Omówione wyżej ustawodawstwo w zakresie promocji oficerów zawodowych w Stanach Zjednoczonych i w Hiszpanii nie określa oczywiście obowiązującego standardu dla wszystkich państw NATO. Niemniej, przedstawione przypadki mogą stanowić pewien punkt odniesienia przy rozpatrywaniu innych rozwiązań.
Istnieją pewne ogólne mechanizmy, które są wspólne dla systemu amerykańskiego i hiszpańskiego, jak na przykład granice wieku dla czynnej służby w poszczególnych stopniach, zasady starszeństwa, ustawowe ograniczenie liczebności i określenie struktury korpusu oficerskiego, zasada ograniczonej liczby cykli, w których można podlegać ocenie w celu promocji. Być może najistotniejszym elementem wspólnym dla obu systemów jest dążenie do uniezależnienia promocji od indywidualnych preferencji przełożonego podlegającego ewentualnie promocji oficera, poprzez powołanie odpowiednich komisji, których zadaniem jest ocena wszystkich kandydatów spełniających odpowiednie kryteria formalne.
Z drugiej strony, między oboma systemami występują istotne różnice. Przede wszystkim, w systemie amerykańskim - w o wiele wyższym stopniu niż niż w hiszpańskim - wyeksponowane są elementy mające gwarantować obiektywizm selekcji promowanych oficerów oraz powszechność konkurencji na każdym stopniu kariery: komisje selekcyjne mają zapewnioną dużą niezależność od sekretarzy resortu, tryb ich pracy w ogólnych zarysach określony jest przez ustawę, ich ocenie, od której uzależniona jest promocja, podlegają zarówno oficerowie niższych stopni, jak i wyższych. W systemie hiszpańskim zasady dotyczące trybu pracy komisji oceniających określane są w przepisach podustawowych. Ponadto, jedynie pewna część promocji dokonuje się w trybie zobiektywizowanej klasyfikacji, część zaś odbywa się zasadniczo według starszeństwa (niższe stopnie), podczas gdy w Stanach Zjednoczonych natomiast w ogóle brak jest odpowiednika promocji w systemie starszeństwa. Różnica ta przejawia się również w tym, że w systemie amerykańskim szczególnie silnie zaznaczony jest pozytywny aspekt mechanizmu promocji: awansowani są oficerowie najlepiej spełniający przyjęte kryteria, nie zaś odrzucani ci, którzy zostają uznani za niezdolnych do ich spełnienia. W Hiszpanii, ten pozytywny aspekt mechanizmu promocyjnego zaznacza się dużo słabiej. 107
We Francji, kwestie promocji oficerów reguluje Ustawa określająca ogólny status żołnierza z 1992 roku, z późniejszymi zmianami.108 Do mianowania na wyższy stopień niezbędne jest odbycie służby przez określony dla każdego korpusu minimalny czas w stopniu niższym. Mianowanie na wyższy stopień odbywa się na zasadzie wyboru (au choix), na zasadzie wyboru i starszeństwa (au choix et ŕ l'ancienneté) lub na zasadzie starszeństwa (ŕ l'ancienneté). Dla korpusów i stopni, w których awans odbywa się na zasadzie wyboru i starszeństwa, przepisy podustawowe określają odpowiednie proporcje i formy awansu.109 Awans na zasadzie starszeństwa w każdym korpusie odbywa się na podstawie listy starszeństwa (liste d'ancienneté). Mianowanie na wyższy stopień na zasadzie wyboru może nastąpić, wyjąwszy mianowania na stopnie generalskie, jedynie w wypadku, jeśli osoba mianowana została uwzględniona na liście awansowej (tableau d'avancement), sporządzanej przynajmniej raz w roku. "Komisja, składająca się ze wskazanych przez ministra oficerów w stopniu wyższym od stopnia zainteresowanych, ma za zadanie przedstawić ministrowi wszystkie niezbędne elementy oceny, w szczególności liczbę preferencyjną i oceny wystawione kandydatom przez ich przełożonych służbowych." Promocje odbywają się zasadniczo zgodnie z listą awansową. Jeśli lista nie zostanie wyczerpana, pozostałe nazwiska umieszczane są na początku następnej listy. Porządek na liście awansowej ustalany ma być zgodnie z odrębnymi, przewidzianymi ustawą przepisami.110 Mianowania na stopnie generalskie zatwierdzane są ostatecznie dekretem Rady Ministrów, zaś na pozostałe stopnie - dekretem prezydenta.111
Ustawa francuska - której elementy przedstawiłem powyżej - ma charakter bardzo ogólny w porównaniu z ustawami omówionymi wcześniej. Generalnie, przyjęte w niej rozwiązania zbliżone są do modelu hiszpańskiego, co szczególnie chyba widoczne jest w analogii systemów promocji.
W Niemczech, ogólne zasady promocji oficerów określone są przez Rozporządenie o przebiegu kariery żołnierza z 1958 roku, wielokrotnie nowelizowane.112 W pierwszym artykule stanowi ono, iż "żołnierze otrzymują mianowania zgodnie ze swoją przydatnością, zdolnościami i osiągnięciami, bez względu na płeć, pochodzenie, rasę, wiarę, poglądy religijne lub polityczne i miejsce urodzenia". "Przydatność, zdolności i osiągnięcia (Eignung, Befähigung und Leistung)" żołnierzy są oceniane w trybie regularnym oraz wtedy, kiedy wymagają tego względy służbowe lub indywidualne. Całość oceny przedstawiana jest ocenianemu w pełnym brzmieniu i załączana do jego akt osobowych. Szczegóły regulowane są przez ministerstwo obrony.113 Rozporządzenie określa minimalne okresy służby w poszczególnych stopniach oficerskich, wymagane do awansu na kolejny stopień,114 jednak nie określa w sposób bardziej szczegółowy procedur promocyjnych i ich związku z oceną, co regulowane jest zapewne, podobnie jak i same procedury oceny, przez ministerstwo obrony.
Pełny opis i porównanie mechanizmów promocyjnych, zarówno w omówionych szczegółowo przypadkach Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii, jak i wskazanych powyżej przypadkach Francji i Niemiec, wymagałby uwzględnienia szczegółowych przepisów resortowych i faktycznego funkcjonowania systemu. Analiza przeprowadzona na poziomie ustawodawstwa wskazuje jednak, jakie elementy uznawane są w poszczególnych krajach za szczególnie istotne i/lub w jakim zakresie ustawodawca uznaje za właściwe kontrolować politykę kadrową resortu obrony. Jak się wydaje, Kongres Stanów Zjednoczonych jest pod tym względem szczególnie skrupulatny, co wiąże się ze specyfiką ustrojową Stanów Zjednoczonych i tradycyjną skłonością do ścisłego kontrolowania sił zbrojnych. Trudno byłoby - ze względu na przyjęte ograniczenia analizy - wnosić stąd, że procedury amerykańskie są lepsze od tych, które obowiązują w innych krajach NATO. Wydają się one jednak bardziej przejrzyste, sprawiedliwe i zorientowane na promocję najlepszych kandydatów, niż w przypadku krajów, gdzie odpowiednie przepisy wydawane są wewnętrznie przez resort obrony, lub gdzie, jak w Hiszpanii, ustawa w większym stopniu opiera się na koncepcji arbitralnego wyboru i/lub automatyzmu promocyjnego.

5. ZASADY PROMOCJI OFICERÓW ZAWODOWYCH W POLSCE

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 listopada 1967 r. z późniejszymi zmianami ustala następujące stopnie oficerskie: oficerowie młodsi - podporucznik, porucznik, kapitan; oficerowie starsi - major, podpułkownik, pułkownik; generałowie - generał brygady, generał dywizji, generał broni. W marynarce istnieje równoległa hierarchia stopni. Najwyższym stopniem wojskowym jest stopień marszałka.115 Nadanie wyższego stopnia wojskowego następuje w drodze mianowania, a "zasady, warunki i tryb mianowania" określa minister obrony narodowej w drodze rozporządzenia.116 Na pierwszy stopień oficerski oraz na stopnie generałów mianuje prezydent na wniosek ministra obrony, zaś na pozostałe stopnie oficerskie - minister obrony. 117
Podstawowym aktem prawnym określającym przebieg kariery oficera zawodowego i zasady nadawania stopni wojskowych jest Ustawa o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych z 30 czerwca 1970 r. z późniejszymi zmianami. 118 Na podstawie tej ustawy wydane zostało przez ministra obrony narodowej Rozporządzenie w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych z dnia 19 grudnia 1996. 119
Ustawa o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych ustanawia "korpus oficerów zawodowych" jako jeden z trzech korpusów kadry zawodowej sił zbrojnych. Zgodnie z Ustawą, minister obrony narodowej w drodze zarządzenia "tworzy i znosi korpusy osobowe oraz ustala ich podział na grupy i specjalności wojskowe".120 Ustawa definiuje "stanowisko służbowe" jako "przewidziane w etacie jednostki organizacyjnej miejsce żołnierza zawodowego w hierarchii służbowej jednostki, z określoną dla tego stanowiska nazwą, stopniem wojskowym, wymaganiami kwalifikacyjnymi, korpusem osobowym, grupą i specjalnością wojskową oraz grupą uposażenia".121
Ustawa przewiduje zasadniczo, że mianowanie żołnierza zawodowego na kolejny stopień wojskowy może nastąpić "stosownie do potrzeb Sił Zbrojnych, w zależności od okresu służby na stanowisku służbowym i w posiadanym stopniu wojskowym oraz od opinii służbowej".122 Oficer zawodowy może być mianowany na kolejny stopień wojskowy, jeżeli odsłużył w posiadanym stopniu wojskowym przynajmniej:
podporucznik - 3 lata;
porucznik - 4 lata;
kapitan - 5 lat;
major - 5 lat;
podpułkownik - 4 lata;
pułkownik - 4 lata;
generał brygady - 3 lata;
generał dywizji - 3 lata.123
Żołnierz zawodowy może zostać mianowany na kolejny stopień wojskowy w drodze wyróżnienia o rok wcześniej, niż to wynika z podanych wyżej ogólnych warunków, jeśli otrzyma odpowiednią opinię służbową ("wzorową ocenę ogólną w opinii służbowej") i posiada kwalifikacje do pełnienia służby na stanowisku służbowym o stopniu etatowym równym ze stopniem wojskowym, na który ma nastąpić mianowanie.124
Oficer może być również mianowany na wyższy stopień nie spełniając powyższych warunków, jaśli "przez co najmniej 2 lata zajmował stanowisko służbowe o stopniu etatowym równym lub wyższym od stopnia, na który ma nastąpić mianowania". 125
O mianowanie żołnierza zawodowego na kolejny stopień wojskowy występuje z wnioskiem dowódca jednostki wojskowej, w której żołnierz zajmuje stanowisko służbowe.126 Szczegółowe zasady, warunki i tryb mianowania na kolejne stopnie wojskowe, do stopnia pułkownika włącznie, określa minister obrony narodowej. 127
Ustawa przewiduje, że oficera zawodowego "zwalnia się z zawodowej służby wojskowej", gdy osiągnie on wiek:
oficer młodszy - 55 lat;
oficer starszy - 58 lat;
generał - 60 lat;
kobiety, niezależnie od stopnia - 50 lat.
Zwolnienie następuje też m.in. w przypadku "otrzymania dwóch kolejnych niedostatecznych ogólnych ocen w opiniach służbowych" lub "braku kwalifikacji niezbędnych do wyznaczenia go na stanowisko służbowe w korpusie kadry, do którego żołnierz ten jest zaliczany".128
Jednocześnie, Ustawa mówi, że oficera "można zwolnić z zawodowej służby wojskowej", gdy osiągnie on wiek:
oficer młodszy - 52 lata;
oficer starszy - 55 lat;
generał - 57 lat.
Oficera można też zwolnić wskutek "otrzymania niedostatecznej ogólnej oceny w opinii służbowej". 129
Ustawa przewiduje, że żołnierz zawodowy "podlega opiniowaniu służbowemu" w formie:
- opiniowania okresowego, przeprowadzanego corocznie;
- opiniowania specjalnego, przeprowadzanego w zależności od potrzeb.
W opinii okresowej, "przełożony zamieszcza ogólną ocenę o opiniowanym żołnierzu", wyrażaną w skali 1 - 6. Przełożony zobowiązany jest zapoznać opiniowanego z wydaną o nim opinią. Żołnierzowi przysługuje prawo odwołania się od wydanej o nim opinii do wyższego przełożonego. Szczegółowe zasady i tryb opiniowania określa w drodze rozporządzenia minister obrony. 130
Zgodnie z Rozporządzeniem w sprawie służby wojskowej żołnierzy zawodowych, "przełożeni wydają o żołnierzu zawodowym opinię opartą na rzetelnej i obiektywnej ocenie wykonywania przez niego zadań służbowych". 131 Opiniowanie okresowe "służy do oceny przydatności żołnierza zawodowego do pełnienia zawodowej służby wojskowej na zajmowanym stanowisku służbowym oraz określenia dalszego przebiegu jego służby wojskowej". 132 W sformułowaniu tym brak jest wskazania podmiotu, który jest ostatecznie odpowiedzialny za ową "ocenę przydatności" i "określenie przebiegu służby". Zwraca przy tym uwagę fakt, że oba wskazane elementy są nie tylko celem, któremu służy opinia okresowa, ale również są elementami samej opinii.133

6. SYSTEM PROMOCJI W POLSCE W PORÓWNANIU Z SYSTEMEM AMERYKAŃSKIM I HISZPAŃSKIM

Mechanizm promocji oficerów zawodowych w Polsce, określony w Ustawie o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, wykazuje kilka istotnych różnic w porównaniu zarówno z systemem obowiązującym na mocy ustawy w Stanach Zjednoczonych, jak i z systemem przyjętym w drodze odpowiedniej ustawy w Hiszpanii.
1. W Polsce o mianowanie na kolejny stopień oficerski występuje dowódca jednostki, uwzględniając opinię bezpośredniego przełożonego danego oficera.
W Stanach Zjednoczonych i w Hiszpanii, wniosek o promocję składany jest w wyniku oceny kandydata przez odpowiednią komisję. Decyzja o przedstawieniu danego kandydata od promocji nie zależy bezpośrednio od żadnego z jego zwierzchników.
Przychylny stosunek przełożonych do danego oficera, niekoniecznie umotywowany jego wysokimi kwalifikacjami zawodowymi, ma zatem, jak się wydaje, większy wpływ na jego awans w Polsce niż w krajach będących przedmiotem porównania.
2. Z polskiej ustawy nie wynika bezpośrednio, że oficer pozostający w służbie musi w odpowiednim tempie awansować.
W Stanach Zjednoczonych i w Hiszpanii podstawowym założeniem ustawy jest, że oficer pozostający w służbie awansuje. W Stanach Zjednoczonych, oficer, który nie zakwalifikuje się w przewidzianym czasie do promocji, musi odejść ze służby. 134 W Hiszpanii, oficer pozostający w służbie, który nie został uznany za trwale niezdolnego do promocji, prędzej czy później awansuje w systemie starszeństwa, nawet jeśli nie uzyska wysokiej pozycji w klasyfikacji.
Różnica w potraktowaniu przez ustawodawcę związku między pozostawaniem przez oficera w służbie czynnej a utrzymaniem tempa jego awansu uwypukla jeszcze wskazane w pierwszym punkcie bezpośrednie uzależnienie promocji oficera od jego stosunków z przełożonymi, w porównaniu z sytuacją we wskazanych krajach NATO.
3. W Polsce, związek oceny oficera z jego promocją nie jest w ustawie określony pozytywnie. Związek ten ustawa precyzuje jedynie w terminach negatywnych, stanowiąc, że oficera można zwolnić (czyli w konsekwencji również pozbawić awansu), jeśli otrzymuje on niedostateczne oceny ogólne w opinii służbowej.
Zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i do pewnego stopnia w Hiszpanii, występuje pozytywny związek oceny z promocją: ci którzy uzyskują lepsze oceny, z mocy ustawy awansują szybciej niż ci, którzy otrzymują gorsze oceny. Jest to szczególnie widoczne w Stanach Zjednoczonych, gdzie oficer może zostać zwolniony ze służby nie dlatego, że uzyskał ocenę niedostateczną, ale dlatego, że uzyskana przezeń ocena nie była wystarczająco wysoka, aby mógł on awansować.
Nieco przejaskrawiając, ująć to można w następujący sposób: podczas gdy w Stanach Zjednoczonych i - w pewnej mierze - w Hiszpanii, ustawowy mechanizm oceny służy w założeniu promocji najlepszych, w Polsce podstawowym założeniem tego mechanizmu jest eliminacja nieprzydatnych.135
4. Zgodnie z ustawą amerykańską i hiszpańską, określa się ustawowo strukturę korpusu oficerskiego tak, aby zachowane były odpowiednie proporcje między oficerami w różnych stopniach. Narzuca to określone ograniczenia polityce kadrowej, w tym polityce promocji, prowadzonej przez resort obrony. Mianowanie oficera na wyższy stopień następuje w momencie powstania wakatu.
W Polsce ustawa mówi jedynie o realizacji "potrzeb" kadrowych sił zbrojnych, nie określając jednak odpowiednich kontyngentów osobowych ani proporcji, zatem łatwo można dokonywać mianowań nie wynikających z rzeczywistych długofalowych planów i potrzeb sił zbrojnych, lecz dla osiągnięcia jakichś doraźnych celów, co w konsekwencji prowadzić może do deformacji struktury korpusu oficerskiego.
5. Charakterystyczne wydaje się być dla Polski traktowanie mianowania na wyższy stopień wojskowy jako swojego rodzaju nagrody. Konkretny oficer w drodze "wyróżnienia" może zostać mianowany na kolejny stopień wojskowy wcześniej, niż jest to generalnie dopuszczalne, jeśli otrzyma odpowiednio wysoką ocenę służbową i posiada kwalifikacje do pełnienia służby na stanowisku służbowym w stopniu etatowym równym ze stopniem wojskowym, na który następuje mianownie. Nieco podobnie, oficer może być wcześniej mianowany na wyższy stopień, jeśli przez dwa lata zajmował stanowisko służbowe o stopniu etatowym równym lub wyższym od stopnia, na które ma nastąpić mianowanie.
Wydaje się, że w Stanach Zjednoczonych i w Hiszpanii zakłada się generalnie, że obsadzanie stanowisk następuje zgodnie z przewidzianymi dla nich stopniami, stopnie zaś nadawane są zgodnie z kwalifikacjami. W każdym razie, szybsza promocja na wyższy stopnień związana ze szczególnymi kwalifikacjami nie jest tam traktowana jako "wyróżnienie", lecz dokonuje się w ustawowo przewidzianym trybie selekcji. Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku Stanów Zjednoczonych, gdzie określa się minimalny okres pozostawania w danym stopniu, konieczny do mianowania na wyższy stopień. Okres ten jest przeciętnie dwukrotnie krótszy, niż odpowiedni okres przyjęty w polskiej ustawie jako modelowy.

Aneks I. Przykładowe współczynniki promocji (promotion rate, stosunek liczby oficerów, którzy uzyskali promocję, do liczby oficerów, których kandydatury zostały rozpatrzone przez komisję selekcyjną) w siłach zbrojnych Stanów Zjednoczonych

Tabela1. Współczynnik promocji w lotnictwie w zakresie stopni od kapitana do podpułkownika w latach 1989 - 1994 (w %)
Promocja na stopień W strefie promocji Poniżej s.p. Powyżej s. p.
Pułkownika 43,0 3,0 2,1
Podpułkownika 64,1 2,5 3,7
Majora 77,6 1,7 9,7
Źródło: K. G. Boggs, D. A. Bourque, K. M. Grabowski, H. K. James, J. K Stanley, The Goldwater-Nichols Department of Defense Reorganization Act of 1986: An Analisis of Air Force Implementation of Title IV and its Impact on the Air Force Officer Corps, A Research Paper Presented to the Directorate of Research Air Command and Staff College in Partial Fulfillment of the Graduation Requirements of ACSC, ACS/DEA/206/95-05, May 1995 s. 146

Tabela II. Współczynnikpromocji w poszczególnych rodzajach sił w roku budżetowym 1996 w zakresie stopni od majora do generała brygadiera

IIa. Wojska lądowe
Promocja na stopień Lb. wypromowanych Współczynnik promocji
W strefie promocji Poniżej s. p. powyżej s.p
Generała majora 32 46,4 nie dot. nie dot.
Generała bryg 45 2,4 nie dot. nie dot.
Pułkownika 365 44,4 1,4 3,3
Podpułkownika 1210 60,0 1,5 2,5

IIb. Marynarka
Promocja na stopień Lb. wypromowanych Współczynnik promocji
W strefie promocji Poniżej s. p. powyżej s.p
Kontradmirał górny 22 44,9 nie dot. nie dot.
Kontradmirał dolny 33 2,6 nie dot. nie dot.
Kapitan 336 47,6 0,9 4,3
Komandor 646 62,4 3,0 4,8

IIc. Piechota morska
Promocja na stopień Lb. wypromowanych Współczynnik promocji
W strefie promocji Poniżej s. p. powyżej s.p
Generała majora 6 30 nie. dot nie.dot.
Generała bryg 8 1,4 nie. dot. nie. dot.
Pułkownika 95 44,9 0 0,9
Podpułkownika 350 65,5 0 5,6

IId. Lotnictwo
Promocja na stopień Lb. wypromowanych Współczynnik promocji
W strefie promocji Poniżej s. p. powyżej s.p
Generała majora 27 28,7 nie. dot nie.dot.
Generała bryg 51 2,8 nie. dot. nie. dot.
Pułkownika 591 41,9 3,7 nie dot.
Podpułkownika 1502 63,0 2,8 nie dot.

Źródło:Annual Report to the President and the Congress, (Annual Defense Report 1997), William S. Cohen, Secretary of Defense, March 1997, Appendix F.

Aneks II. Fragmenty hiszpańskich aktów prawnych określających etaty sił zbrojnych

Ustawa o etatach Sił Zbrojnych z 23 grudnia 1993 136

PREAMBUŁA
Artykuł 31 Ustawy 17/1989, z 19 lipca, o uregulowaniu sytuacji zawodowego personelu wojskowego stanowi, że maksymalne etaty w kategoriach wojskowych, ujęte zbiorczo dla każdego rodzaju wojsk i dla całości korpusów wspólnych sił zbrojnych, określane będą przez ustawę.
Etaty te powinny być zgodne z uchwałą Kongresu Deputowanych, o modelu Sił Zbrojnych i służby wojskowej, podjętą na posiedzeniu plenarnym w dniu 27 czerwca 1991 roku. Z tego względu wskazane jest również określenie etatów zawodowych żołnierzy i marynarzy.
Określenie wielkości etatów, wraz z określeniem kontyngentu poboru /.../ uchwalanym corocznie przez Rząd, służyć ma osiągnięciu w bieżącym dziesięcioleciu Sił Zbrojnych liczących 180 tysięcy wojskowych i współczynnika uzawodowienia przekraczającego 50%.
/.../

Artykuł 1. Etaty kadry
Ustanawia się następujące maksymalne etaty kadry, tworzonej przez wojskowych zawodowych służby stałej i wojskowych kontraktowych w kategorii oficerów, dla każdego z rodzajów wojsk oraz całości korpusów wspólnych Sił Zbrojnych:

Kategoria / Wojska Lądowe / Marynarka / Wojska Powietrzne / korpusy wspólne Sił Zbrojnych / Razem
Generałowie / 121 / 51 / 52 / 43 / 267
Starsi oficerowie / 3798 / 1294 / 1148 / 1269 / 7509
Oficerowie / 6376 / 2149 / 2174 / 1979 / 12678
Starsi podoficerowie / 4153 / 1165 / 1500 / 146 / 6964
Podoficerowie / 12460 / 4079 / 5250 / 513 / 22302
Razem / 26908 / 8728 / 10124 / 3950 / 49720

Artykuł 2. Etaty zawodowych żołnierzy i marynarzy
Ustanawia się następujące maksymalne etaty wojskowych kontraktowych w kategorii żołnierzy i marynarzy zawodowych w każdym z rodzajów wojsk:

Kategoria / Wojska Lądowe / Marynarka / Wojska Powietrzne / Razem
Żołnierze i marynarze zawodowi / 26500 / 13000 / 10500 /50000
/.../

Artykuł 4. Podział etatów
Rada Ministrów, biorąc pod uwagę przewidywania wynikające z planowania obronnego, średnie okresy pozostawania w stopniach wojskowych określone Ustawą 17/1989, z 19 lipca, o uregulowaniu sytuacji zawodowego personelu wojskowego oraz jej przepisami wykonawczymi, oraz kredyty przydzielone w Ustawach budżetowych, określa wielkość etatów przypadających na poszczególne stopnie, korpusy i skale.
/.../

Postanowienie przejściowe 1.
1. Rada Ministrów wyda przepisy konieczne w celu stopniowego przystowowania aktualnych stanów osobowych kadry do etatów ustanowionych niniejszą Ustawą. W nieprzekraczalnym terminie pięciu lat od jej wejścia w życie powinny zostać osiągnięte globalne stany etatów w w rodzajach wojsk i w całości korpusów wspólnych Sił Zbrojnych /.../.
/.../

Postanowienie końcowe. Wejście w życie
Niniejsza Ustawa wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 1994 roku.

Rozporządzenie określające etaty Sił Zbrojnych na okres 1996/1997

/.../
Artykuł 1.
Ustanawia się etaty kadry złożonej z wojskowych zawodowych służby stałej i wojskowych kontraktowych w kategorii oficerów, w każdym ze stopni każdego korpusu i skali rodzajów wojsk oraz korpusów wspólnych Sił Zbrojnych, obowiązujące od 1 lipca 1996 roku do 30 czerwca 1997 roku włącznie, w wielkościach wskazanych w aneksie do niniejszego Królewskiego Rozporządzenia.

Artykuł 2.
Ustanowione etaty dotyczą maksymalnych stanów osobowych w każdym stopniu /.../.

Artykuł 3.
1. W tych stopniach, w których istnieją przerosty, powstające wakaty ulegają likwidacji w następującej formie:
a) wakaty, które pojawią się w dniu 1 lipca zostają zlikwidowane w całości,
b) poczynając od ww. daty do dnia 31 grudnia włącznie, likwidacji ulega jeden wakat z każdych dwóch, które się pojawią,
c) po ww. dacie likwidacji ulegają wszystkie wakaty.
Powyższe obowiązuje do momentu osiągnięcia stanów osobowych odpowiadających ustanowionym etatom/.../.

Przypisy


1) Podstawy systemu kierowania siłami zbrojnymi w krajach będących przedmiotem niniejszego opracowania przedstawione zostały w: M. Mróz, System kierowania siłami zbrojnymi w Hiszpanii (regulacje ustawowe), BSE, Informacja nr 333, sierpień 1995, oraz M. Mróz, System kierowania siłami zbrojnymi w Stanach Zjednoczonych (regulacje ustawowe), BSE, Informacja nr 334, sierpień 1995.
2) Warto przypomnieć, że w Informacji Rządu RP o stanie realizacji uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 lutego 1995 roku w sprawie podstawowych problemów obronności państwa (Druk Sejmowy nr 1287 z 2 października 1995 r.) deklarowano "przedłożenie Sejmowi w I półroczu 1996 roku konkretnych programów w formie projektu ustawy, dotyczących rozwoju Sił Zbrojnych RP /.../, liczebności i struktury stanów osobowych /.../ wraz z ustaleniem wysokości wydatków na ich realizację w okresie 5 lat". Deklaracja ta nie doczekała się realizacji, ani w założonym terminie, ani później.
3) Tytuł 10 - Siły Zbrojne, Część II - Personel. W poniższym omówieniu korzystam z wydania z 1988, oddającego stan prawny na dzień 3 stycznia 1989: United States Code, 1988 Edition, Containing the General and Permanent Laws of the United States, in force on January 3, 1989, Title 10 - Armed Forces, Part II - Personnel; Kodeks cytowany jest poniżej jako USC.
4) USC, § 741 (a).
5) USC, § 741 (a).
6) USC, § 741 (b), (c), (d).
7) USC, § 521 (a).
8) USC, § 522.
9) USC, § 523.
10) USC, § 525 (a).
11) USC, § 525 (b).
12) USC, § 531 (1).
13) USC, § 532 (a).
14) USC, § 533.
15) Jeśli wynika to z potrzeb sił zbrojnych, pewna część znajdujących się w takiej sytuacji oficerów, na zasadzie odstępstwa od reguły, może być jednak zatrzymywana w służbie w posiadanym przez nich stopniu, z zachowaniem statusu oficera "wybieralnego".
16) USC, § 619 (a) (1).
17) USC, § 619 (a) (2).
18) USC, § 619 (e) (1).
19) USC, § 621.
20) USC, § 622.
21) USC, § 623 (a).
22) Zgodnie z USC, § 523, zob. wyżej.
23) USC, § 623 (b).
24) Komisja selekcyjna rozpatruje każdorazowo kandydatury "wybieralnych" oficerów znajdujących się w strefie promocyjnej i powyżej strefy promocyjnej, USC, § őŚˆ (c) (1).
25) USC, § 619.
26) USC, § 611 (a). Zgodnie z informacją United States Total Army Personnel Command, w celu promocji oficerów w siłach lądowych w roku budżetowym 1997 przewidywano powołanie 54 komisji selekcyjnych; Officer Promotions, http://www-perscom.army.mil.
27) Typowa komisja w wojskach lądowych składa się z 18-21 oficerów, a jej przewodniczący ma zazwyczaj stopień generała; Officer Promotions, op. cit.
28) USC, § 612 (a).
29) USC, § 613.
30) USC, § 614 (a).
31) USC, § 614 (b).
32) USC, § 615 (a).
33) USC, § 668.
34) USC, § 616 (a).
35) USC, § 616 (b).
36) USC, § 616 (c).
37) USC, § 616 (d).
38) USC, § 617 (a).
39) USC, § 618 (a).
40) USC, § 618 (b) (1).
41) USC, § 616(b) (2), (3).
42) USC, § 618(b) (4).
43) USC, § 618(b) (5).
44) USC, § 618(c) (1).
45) USC, § 618(d).
46) USC, § 618 (e).
47) USC, § 618 (f).
48) USC, § 624(a) (1).
49) USC, § 624(a) (2).
50) USC, § 624 (c).
51) USC, § 625 (a).
52) USC, § 627.
53) USC, § 629 (a), (b).
54) USC, § 630.
55) USC, § 631.
56) USC, § 632. W Aneksie I przedstawiłem przykładowe współczynniki promocji dla wybranych stopni i rodzajów sił.
57) USC, § 637 (a) (1), § 611 (b).
58) USC, § 637 (a) (2), (3).
59) USC, § 633.
60) USC, § 634.
61) USC, § 635.
62) USC, § 636.
63) USC, § 637 (b) (2).
64) USC, § 611 (b).
65) USC, § 638 (a).
66) Ley 17/1989, de 19 de julio, reguladora del regimen del personal militar profesional; poniżej cytowana jako LPMP.
67) LPMP, art. 10.
68) LPMP, art. 10.3, art. 2.
69) LPMP, art. 10.6.
70) LPMP, art. 11.
71) LPMP, art. 12.
72) LPMP, art. 14.
73) LPMP, art. 31.1.
74) LPMP, art. 31.2.
75) Ustawa o etatach sił zbrojnych - Ley 14/1993, de 23 de diciembre, de plantillas de las fuerzas armadas; fragmenty w Aneksie II.
76) Rozporządzenie określające etaty sił zbrojnych na okres 1996/1997 - Real decreto 1534/1996, de 26 de junio, por el que se establecen las plantillas de las fuerzas armadas para el ciclo 1996/1997; fragmenty w Aneksie II.
77) LPMP, art. 63.
78) LPMP, art. 47.
79) LPMP, art. 73.
80) LPMP, art. 74.1.
81) LPMP, art. 74.2.
82) LPMP, art. 75.
83) LPMP, art. 76.
84) LPMP, art. 81.1.
85) LPMP, art. 82.
86) LPMP, art. 83.
87) LPMP, art. 84.1.
88) LPMP, art. 85.
89) LPMP, art. 87.
90) LPMP, art. 103.1.
91) LPMP, art. 103.2.
92) LPMP, art. 88.1.
93) LPMP, art. 88.2.
94) LPMP, art. 88.3.
95) LPMP, art. 88. 4.
96) LPMP, art. 88.5.
97) LPMP. art. 89.2.
98) LPMP, art. 89.3.
99) LPMP, art. 90.1.
100) LPMP, art. 9.
101) LPMP, art. 90.2.
102) LPMP, art. 90.3.
103) W art. 84 LPMP; zob. wyżej.
104) LPMP, art. 91.
105) W art 84 LPMP; zob wyżej.
106) LPMP, art. 92.
107) Różnicę tę dostrzec można m. in. w przyjętej terminologii. W Hiszpanii mówi się o "niezdolności żołnierza zawodowego służby stałej do promocji" i o "ostatecznej niezdolności do promocji" (zob. rozdz. 3.3.2). W wydawanej przez odpowiednie służby wojsk lądowych Stanów Zjednoczonych informacji dotyczącej systemu promocji stwierdza się natomiast m. in.: "Proces selekcji jest procesem skrajnie konkursowym, opartym na koncepcji całościowej oceny oficera. Jest nie do uniknięcia, że niektórzy oficerowie, których promocja jest rozważana, nie zostaną wybrani do promocji. Zawsze jest więcej wybitnych oficerów, w pełni kwalifikowanych do wykonywania obowiązków na następnym wyższym stopniu, którzy nie zostaną wybrani ze względu na ograniczenia liczbowe selekcji" (Centralized Army Officer Promotion System, U.S. Total Army Personnel Command, http://www-perscom.army.mil./select/centpro.htm).
108) Loi no. 72-662 du 13 juillet 1972 portant statut géneral des militaires; podstawowa nowelizacja: Loi no. 75-1000 du 30 octobre 1975 modifiant la loi du 13 juillet 1972 portant statut géneral des militaires et édictant des dispositions concernant les militaires de carričre ou servant en vertu d'un contrat.
109) Loi no 72-662, art. 40.
110) Loi no 72-662, art. 41.
111) Loi no 72662, art. 42.
112) Verordnung über die Laufbahnen der Soldaten, cytowana poniżej jako SLV (Soldatenlaufbahnverordnung); ostatnie uwzględnione zmiany z 1994 roku.
113) SLV, § 2.
114) SLV, § 20.
115) Ustawa o powszechnym obowiązku obrony RP, art. 74; ustawa cytowana jest niżej jako UPOO.
116) UPOO, art. 76.2.
117) UPPO, art. 76.4, 76.5.
118) Poniżej cytowana jako USŻZ.
119) Niżej cytowane jako RSŻZ. Rozporządzenie to zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie - o takim samym tytule - z 28 lipca 1992 roku.
120) USŻZ, art. 3.
121) USŻZ, art. 7.
122) USŻZ, art. 29.1.
123) USŻZ, art. 29.2.
124) USŻZ, art. 31.
125) USŻZ, art. 29.3.
126) USŻZ, art. 29.4.
127) USŻZ, art. 29.5.
128) USŻZ, art. 75.1.
129) USŻZ, art. 76.1.
130) USŻZ, art. 25.
131) RSŻZ, § 79.1.
132) RSŻZ, § 81.
133) "W opinii okresowej uwzględnia się /.../ prognozę dalszego przebiegu służby wojskowej żołnierza /.../ /i/ przydatność żołnierza na zajmowanym stanowisku służbowym" (RSŻZ, § 83.1). Jeśli utożsamia się wnioski z opinii z zawartymi w opinii przesłankami tych wniosków, to trudno oczekiwać, aby opiniujący pozostawał bezstronny. Rozporządzenie sankcjonuje explicite taką dwuznaczną sytuację, bowiem przewiduje, że przy opiniowaniu dowódców "należy dodatkowo ocenić ich umiejętność opiniowania (oceniania podwładnych) oraz trafność prognozowania przebiegu służby wojskowej podwładnych żołnierzy" (RSŻZ § 83.2).
134) Oficer taki może co prawda pozostać w służbie, ale tylko wtedy, gdy uzna się, że wymaga tego szczególny interes sił zbrojnych i zgodnie ze specjalną procedurą określoną przez ustawę.
135) Dla uniknięcia nieporozumień, podkreślę raz jeszcze, że mówię tu o mechanizmach ustawowych, które stanowią ustawową gwarancję, że oficer zostanie oceniony zgodnie z obiektywnymi kryteriami i zgodnie z nimi będzie szybciej lub wolniej awansował. Jeśli brak jest takiej gwarancji, to nie można co prawda wykluczać istnienia pozaustawowego pozytywnego mechanizmu selekcyjnego, ale trudno jest jego istnienie zweryfikować, bowiem brak jest układu odniesienia (zasad i kryteriów selekcji), w stosunku do którego ocenić by można tempo awansu danego oficera.
136) Ley 14/1993, de 23 de diciembre, de plantillas de las Fuerzas Armadas, Iberlex.
137) Real decreto 1534/1996, de 26 de junio, por el que se establecen las plantillas de las Fuerzas Armadas para el ciclo 1996/1997, Iberlex.

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1998 r.