Traktatowe podstawy NATO

Marcin Mróz

Raport nr 149


Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego - NATO - powstała na mocy zawartego w 1949 roku przez grupę dwunastu państw układu zbiorowej obrony - Traktatu Północnoatlantyckiego. W latach 1951 - 1952 państwa będące stronami Traktatu zawarły trzy następne umowy, które regulowały odpowiednio status sił zbrojnych państw sojuszniczych, status NATO i status międzynarodowych wojskowych kwater głównych na terytoriach sprzymierzonych państw. Umowy te stanowiły podstawę budowy i funkcjonowania cywilnych i wojskowych struktur NATO. W późniejszym okresie państwa członkowskie NATO zawarły kilka kolejnych wielostronnych umów określających podstawy ich współdziałania w realizacji celów traktatowych. Większość z tych umów dotyczyła zasad przepływu i ochrony informacji w ramach Sojuszu. Przystąpienie Polski do Traktatu Północnoatlantyckiego nie oznacza automatycznego związania się wszystkimi tymi umowami. Jednak imperatyw pełnego uczestnictwa Polski w strukturach obronnych Sojuszu wymagać będzie ratyfikacji przynajmniej większości z nich.

Spis treści:
Wprowadzenie
Traktat Północnoatlantycki i Rada Północnoatlantycka jako najwyższy organ NATO
Podstawowe umowy regulujące status sił zbrojnych i struktur Sojuszu w państwach członkowskich
Inne umowy wielostronne zawarte w ramach NATO
Co to jest acquis Sojuszu?
Informacja bibliograficzna

Wprowadzenie

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, którą przyjęło się w Polsce określać angielskim akronimem NATO (North Atlantic Treaty Organization), powstała - jak wskazuje zresztą jej nazwa - na mocy zawartego w 1949 roku Traktatu Północnoatlantyckiego, stanowiącego układ wzajemnej obrony (układ zbiorowej obrony) między jego dwunastoma sygnatariuszami. Układ ten przyjęło się nazywać Sojuszem Północnoatlantyckim (North Atlantic Alliance) lub - krócej - Sojuszem Atlantyckim (Atlantic Alliance). Terminy NATO i Sojusz Północnoatlantycki są i mogą być w wielu kontekstach używane wymiennie, jednak należy pamiętać, że nazwą własną międzynarodowej organizacji stworzonej na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego, posiadającej określoną strukturę i organy, jest NATO, natomiast Sojusz Północnoatlantycki jest raczej określeniem związanej układem wzajemnej obrony grupy państw, która utworzyła służącą realizacji wspólnych celów organizację, ale nie jest z nią tożsama.
Wkrótce po podpisaniu Traktatu Północnoatlantyckiego, państwa Sojuszu zawarły dodatkowe umowy, w których regulowano status sił zbrojnych sprzymierzonych państw, status NATO oraz status międzynarodowych kwater głównych. Umowy te stanowiły podstawę do budowy cywilnych i wojskowych struktur NATO na terytoriach państw sojuszniczych, miały zatem zasadnicze znaczenie dla ukształtowania się tej organizacji. W późniejszych latach państwa Sojuszu zawarły kilka innych wielostronnych umów, istotnych dla jego funkcjonowania. Jednocześnie wiele ważnych ustaleń i decyzji podejmowano w ramach procedur wewnątrzorganizacyjnych, nie miały one zatem formy traktatowej. W ostatnim czasie, podstawowe unormowania regulujące stosunki wewnętrzne Sojuszu poczęto określać - przynajmniej w Polsce - terminem acquis. Ponieważ termin ten nie jest zbyt jasny i jego użycie może prowadzić do nieporozumień, warto przyjrzeć się, jakie akty prawne stanowią podstawę funkcjonowania NATO i powszechnie obowiązują państwa członkowskie Sojuszu. W przedstawionym tutaj tekście przedstawiam krótko główne, wielostronne umowy międzynarodowe zawarte w oparciu o Traktat Północnoatlantycki, stanowiące zasadniczą część owego acquis. Ograniczam się tutaj - siłą rzeczy - do podstaw traktatowych, to jest do dokumentów jawnych i publicznie znanych, rejestrowanych zazwyczaj w Sekretariacie Narodów Zjednoczonych, zgodnie z art. 102 Karty Narodów Zjednoczonych. Zbiór pozostałych aktów, umów i ustaleń zawieranych w ramach wewnątrzorganizacyjnych procedur NATO znany jest jedynie wycinkowo, nie sposób zatem byłoby dokonać jego zobiektywizowanego przeglądu, trudno też byłoby zeń w sposób nie budzący wątpliwości wyodrębnić szczególną kategorię acquis. Niemniej sądzę, iż przedstawiony tu przegląd wielostronnych umów, z którymi w każdym razie warto się zapoznać ze względu na prawdopodobne bliskie członkostwo Polski w NATO (a zatem i prawdopodobną konieczność ich ratyfikacji), rzuca również pewne światło na funkcjonowanie Sojuszu w sferach, które są mniej przejrzyste dla zewnętrznego obserwatora.
W ostatnich dniach, 20 października 1998 roku, wpłynął do Sejmu projekt Ustawy o ratyfikacji Traktatu Północnoatlantyckiego.1 W uzasadnieniu do projektu nie pojawia się ani problem ani termin acquis, a kwestia innych niż Traktat Północnoatlantycki podstaw traktatowych NATO zredukowana jest do uwagi, iż „w trakcie procesu przyjęcia innych umów międzynarodowych związanych z członkostwem Polski w NATO oraz uczestnictwem przedstawicieli Rzeczpospolitej Polskiej w jego strukturach polityczno-wojskowych, może wyniknąć konieczność wprowadzenia zmian w prawie polskim", a „w sprawie tych umów są prowadzone odrębne konsultacje".2 Skoro jednak efektem przystąpienia do Traktatu Północnoatlantyckiego jest członkostwo w NATO, a z członkostwem w NATO wiązać się mają jakieś inne umowy międzynarodowe, to wyrażenie przez Sejm zgody na ratyfikację Traktatu Północnoatlantyckiego wydaje się być właściwym momentem, w którym wskazane relacje zostaną wyjaśnione, zwłaszcza że nie zostały przez Rząd wyjaśnione wcześniej, mimo iż w tak zasadniczej dla Polski sprawie jak przystąpienie do Sojuszu Północnoatlantyckiego należałoby oczekiwać szczególnie rzetelnej polityki informacyjnej.

Traktat Północnoatlantycki i Rada Północnoatlantycka jako najwyższy organ NATO

Traktat Północnoatlantycki podpisany został w Waszyngtonie 4 kwietnia 1949 roku przez dwanaście państw - Belgię, Danię, Francję, Holandię, Islandię, Kanadę, Luksemburg, Norwegię, Portugalię, Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię oraz Włochy - i wszedł w życie po ratyfikowaniu go przez wszystkich sygnatariuszy 24 sierpnia 1949 roku. W następnych latach uzupełniony został o trzy protokoły akcesyjne, na mocy których przystąpiły doń Grecja i Turcja (1952; Protokół do Traktatu Północnoatlantyckiego o przystąpieniu Grecji i Turcji, podpisany w dniach 17 - 22 października 1951 roku), RFN (1955; Protokół do Traktatu Północnoatlantyckiego o przystąpieniu Republiki Federalnej Niemiec; podpisany 23 października 1954 roku) oraz Hiszpania (1982; Protokół do Traktatu Północnoatlantyckiego o przystąpieniu Hiszpanii, podpisany 10 grudnia 1981 roku). 16 grudnia 1997 roku państwa członkowskie Sojuszu Północnoatlantyckiego podpisały trzy następne protokoły, o przystąpieniu do Traktatu Północnoatlantyckiego - odpowiednio - Polski, Czech i Węgier. Sfinalizowanie procedury akcesyjnej tych państw nastąpi prawdopodobnie przed kwietniem 1999 roku3.
W arendze do Traktatu Północnoatlantyckiego, jego strony potwierdzają swoją wiarę w cele i zasady Karty Narodów Zjednoczonych oraz swoje pragnienie pokojowego współżycia ze wszystkimi narodami i rządami. Deklarują one jednocześnie, że zdecydowane są bronić wolności, wspólnego dziedzictwa i cywilizacji, opartych na zasadach demokracji, wolności jednostki i praworządności, że będą dążyć do umacniania stabilizacji i dobrobytu na obszarze północnoatlantyckim, oraz że są zdecydowane połączyć swoje wysiłki na rzecz zbiorowej obrony, zachowania pokoju i bezpieczeństwa.
Strony Traktatu zobowiązują się rozstrzygać wszelkie spory międzynarodowe, w które mogłyby być uwikłane, za pomocą środków pokojowych, tak aby nie zagrażało to międzynarodowemu pokojowi, bezpieczeństwu i sprawiedliwości, oraz powstrzymać się w stosunkach międzynarodowych od użycia siły lub groźby użycia siły, które byłyby niezgodne z celami Narodów Zjednoczonych (art. 1). Strony zobowiązują się też ogólnie do rozwijania w stosunkach międzynarodowych warunków pozwalających osiągnąć stabilizację i dobrobyt, w szczególności zaś, w stosunkach między sobą, do współpracy ekonomicznej (art. 2).
Podstawowe mechanizmy, na których opierać się miał powołany przez Traktat do życia system zbiorowego bezpieczeństwa, określone zostały w jego artykułach 3, 4 i 5. Artykuł 3 stanowi, iż strony Traktatu, indywidualnie i zbiorowo, poprzez stałe i efektywne rozwijanie własnych środków i świadczenie sobie wzajemnej pomocy, utrzymywać będą i rozwijać indywidualną i zbiorową zdolność do odparcia zbrojnego ataku. Zgodnie z artykułem 4, w przypadku gdy w opinii którejś ze stron, integralność terytorialna, niezależność polityczna lub bezpieczeństwo którejkolwiek ze stron będzie zagrożone, strony zobowiązane są do konsultacji. W kluczowym artykule 5 strony stwierdzają, że zbrojny atak na którąkolwiek spośród nich w Europie lub Ameryce Północnej uznawać będą za atak na nie wszystkie; w przypadku takiego ataku, każda ze stron udzieli stronie lub stronom zaatakowanym pomocy, przez natychmiastowe podjęcie - indywidualnie i w porozumieniu z innymi stronami - takich działań, jakie uzna za konieczne, włączając w to użycie siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa na obszarze północnoatlantyckiem.
Państwa przystępujące do Traktatu Północnoatlantyckiego stają się członkami Sojuszu Północnoatlantyckiego i - w zasadzie - członkami NATO, czyli Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego. Artykuł 9 Traktatu Północnoatlantyckiego, na mocy którego utworzone zostało NATO, stanowi jedynie co następuje: „Strony niniejszym ustanawiają Radę, w której każda z nich będzie reprezentowana w celu rozpatrywania spraw dotyczących realizacji niniejszego Traktatu. Rada będzie zorganizowana w taki sposób, żeby mogła zbierać się szybko w każdym czasie. Rada utworzy takie organy pomocnicze, jakie okażą się konieczne; w szczególności utworzy ona natychmiast komitet obrony, którego zadaniem będzie zalecanie środków potrzebnych do wykonania postanowień artykułów 3 i 5". Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego zbudowana została w następnych miesiącach i latach na mocy postanowień podejmowanych przez ustanowioną w artykule 9 Radę oraz kilku kolejnych wielostronnych umów sojuszniczych zawieranych przez strony Traktatu. Termin „Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego" pojawia się już w komunikacie końcowym z pierwszej sesji ministerialnej Rady Północnoatlantyckiej (określanej jeszcze jako „Rada ustanowiona na mocy artykułu 9 Traktatu Północnoatlantyckiego"), która odbyła się 17 września 1949 roku w Waszyngtonie. Stwierdza się tam, że „Rada stanowi główny organ Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego", oraz że tenże Traktat Północnoatlantycki określa zakres jej kompetencji. Radzie podlegać mają organy pomocnicze powoływane zgodnie z postanowieniem artykułu 9. W tymże komunikacie końcowym znalazło się znamienne sformułowanie dotyczące sposobu funkcjonowania NATO, które zachowało swą ważność do chwili obecnej i przesądza o charakterze tej organizacji mimo wszelkich zmian jakie w niej nastąpiły w okresie minionego półwiecza: „Organizacja ustanowiona na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego powinna być regulowana z największą możliwą elastycznością i podlegać okresowym przeglądom. Ustanowienie tego mechanizmu nie wyklucza wykorzystania innych środków w celach konsultacji i współpracy między niektórymi ze stron lub wszystkimi stronami, w sprawach, do których Traktat się odnosi". Oznacza to, że już w momencie powoływania NATO zakładano, iż Rada i jej organy pomocnicze nie będą miały wyłączności na realizowanie zadań przewidzianych w artykule 9 w ramach współpracy międzysojuszniczej i, jeśli - mimo starań sojuszników - mechanizm NATO okaże się niewystarczająco elastyczny, będą oni mogli zbiorowo, choć niekoniecznie w pełnym składzie, realizować cele traktatowo również poza strukturami NATO. Przyjęcie takiego założenia zmniejsza oczywiście skuteczność ewentualnego blokowania jakichś decyzji i działań NATO przez któregoś z członków i skłania do poszukiwania consensusu w ustanowionych ramach organizacyjnych.
Ani postanowienia Traktatu, ani powołana na jego podstawie Rada, nie określają trybu podejmowania przez sojuszników wspólnych decyzji, zatem faktycznie mogą być one podejmowane w drodze consensusu, przy milczącej przynajmniej zgodzie wszystkich stron. Taki stan rzeczy sankcjonowany jest właśnie w przywoływanym wyżej sformułowaniu, które zakłada możliwość współpracy w ramach Sojuszu pewnej grupy jego członków, przy braku zaangażowania pozostałych. Założona od początku istnienia NATO elastyczna formuła organizacyjna pozwala zatem stronom Traktatu w rozmaitym stopniu angażować się we wspólne przedsięwzięcia i, choć każda ze stron powinna być zgodnie z artykułem 9 reprezentowana w Radzie, uczestnictwo w NATO w sensie udziału w pracach organów podległych Radzie może być realizowane w sposób bardziej lub mniej aktywny.

Podstawowe umowy regulujące status sił zbrojnych i struktur Sojuszu w państwach członkowskich

W latach 1951 - 1952 państwa będące stronami Traktatu Północnoatlantyckiego podpisały trzy dodatkowe umowy, w których określony został status NATO (1951), status sił zbrojnych państw sojuszniczych (1951) oraz status międzynarodowych kwater głównych sił sojuszniczych (1952). Umowy te stworzyły prawne podstawy funkcjonowania organizacji i sojuszniczych sił zbrojnych na terytoriach państw członkowskich.
W Porozumieniu o statusie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, przedstawicieli narodowych oraz personelu międzynarodowego,4 otwartym do podpisu i podpisanym przez wszystkie ówczesne strony Traktatu Północnoatlantyckiego w Ottawie 20 września 1951 roku, jego sygnatariusze uznają, iż Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, przez którą rozumie się Radę i jej organy pomocnicze (porozumienie nie ma jednak zastosowania do wojskowych kwater głównych ustanowionych na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego) posiada osobowość prawną, jej własność objęta jest immunitetem sądowym, a jej pomieszczenia, archiwa i dokumentacja są nienaruszalne. Organizacja jest ponadto zwolniona z płacenia jakichkolwiek podatków bezpośrednich, ceł, oraz nie podlega ograniczeniom w zakresie transferu środków finansowych. Porozumienie przyznaje przedstawicielom państw sygnatariuszy oraz personelowi międzynarodowemu organizacji immunitety i przywileje analogiczne do immunitetów i przywilejów dyplomatycznych. Zgodnie z procedurą ustanowioną w Porozumieniu, weszło ono w życie po złożeniu instrumentów ratyfikacyjnych przez pierwszych sześciu sygnatariuszy w stosunku do tychże sygnatariuszy w dniu 18 maja 1954 roku (Dania, Holandia, Islandia, Norwegia, Stany Zjednoczone, Turcja), zaś w stosunku do każdego z pozostałych sygnatariuszy z chwilą złożenia odpowiedniego instrumentu ratyfikacyjnego. Wszyscy pierwotni członkowie Sojuszu złożyli je do końca 1955 roku (Portugalia dokonała ratyfikacji z zastrzeżeniem niestosowania artykułu uniemożliwiającego ekspropriację własności organizacji). Członkowie, którzy przystąpili do Sojuszu później, również w swoim czasie umowę podpisali i ratyfikowali (Hiszpania, która przystąpiła do Sojuszu najpóźniej, złożyła podpis 4 marca 1987 roku, a instrument ratyfikacyjny złożyła 10 sierpnia 1987 roku).
Należy podkreślić, że Porozumienie o statusie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego nie określa struktury NATO, a jedynie ustanawia prawne zasady działania organizacji w państwach członkowskich. Struktura organizacji była kształtowana i zmieniana w drodze postanowień Rady również po podpisaniu Porozumienia. W związku z tym, terminologia przyjęta w Porozumieniu nie zawsze odpowiada dzisiejszemu kształtowi NATO. W szczególności, w konsekwencji reorganizacji dokonanej przez Radę na posiedzeniu ministerialnym w Lizbonie w dniach 20 - 25 lutego 1952 roku, w ramach której utworzone zostało stanowisko Sekretarza Generalnego międzynarodowego Sekretariatu, funkcje przewodniczącego Zastępców Rady przeniesione zostały postanowieniem Rady z dnia 4 kwietnia 1952 roku na Sekretarza Generalnego.5
Porozumienie między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotyczące statusu ich sił zbrojnych6 zostało podpisane w Londynie 19 czerwca 1951 roku przez wszystkich ówczesnych członków NATO z wyjątkiem Islandii. Porozumienie określa administracyjne i prawne warunki przebywania sił zbrojnych państw członkowskich Sojuszu na terytoriach innych państw członkowskich w związku z wykonywaniem przez nie uzgodnionych przez strony misji. Reguluje ono m.in. zasady przekraczania granicy i określa niezbędne do tego dokumenty, zasady noszenia munduru, jurysdykcji sądowej, odszkodowań za wyrządzone szkody, podatków i ceł. W szczególności, artykuł VII stanowi, iż władze państwa wysyłającego zachowują na terytorium państwa przyjmującego prawo jurysdykcji karnej i dyscyplinarnej w stosunku do osób podlegających prawu wojskowemu tego państwa, równocześnie zaś władze państwa przyjmującego sprawują jurysdykcję nad żołnierzami i pracownikami cywilnymi oraz członkami ich rodzin w zakresie przestępstw popełnianych na terytorium tego państwa i karalnych zgodnie z jego prawem. W przypadku nakładania się kompetencji jurysdykcyjnych, władze wojskowe państwa wysyłającego mają pierwszeństwo w wykonywaniu jurysdykcji w odniesieniu do przestępstw popełnionych wyłącznie przeciwko mieniu lub bezpieczeństwu danego państwa lub przeciw osobie lub własności innego żołnierza, pracownika cywilnego lub członka rodziny żołnierza lub pracownika cywilnego sił zbrojnych tego państwa, oraz w odniesieniu do przestępstw wynikających z czynu lub zaniechania dokonanego w ramach wykonywania obowiązków służbowych. We wszelkich innych przypadkach nakładania się kompetencji, pierwszeństwo w wykonywaniu jurysdykcji mają władze państwa przyjmującego. Z kolei artykuł VIII stanowi, iż każda z umawiających się stron zrzeka się wszelkich roszczeń wobec drugiej umawiającej się strony z tytułu szkód spowodowanych w posiadanym przez daną stronę i użytkowanym przez jej siły zbrojne mieniu, jeśli szkoda ta spowodowana została przez żołnierza lub pracownika cywilnego sił zbrojnych drugiej strony w trakcie wykonywania jego obowiązków związanych z działaniami prowadzonymi w ramach Traktatu Północnoatlantyckiego, lub jeśli szkoda ta jest wynikiem użycia pojazdu, jednostki pływającej lub samolotu posiadanego przez drugą stronę i używanego przez jej siły zbrojne, o ile użycie to nastąpiło w związku z działaniami prowadzonymi w ramach Traktatu Północnoatlantyckiego. W przypadku szkód powstałych w analogicznych warunkach w posiadanym przez daną stronę i położonym na jej terytorium innego rodzaju mieniu (tzn. mieniu nie używanym przez siły zbrojne tej strony), przewidziana jest odpowiednia procedura arbitrażowa. W przypadku roszczeń z tytułu szkód poniesionych przez osoby trzecie na terytorium państwa przyjmującego w wyniku działań lub zaniechań personelu wojskowego lub cywilnego sił zbrojnych umawiającej się strony, mających miejsce w trakcie wykonywania obowiązków służbowych, lub w wyniku innych zdarzeń, za które siły zbrojne ponoszą prawną odpowiedzialność, rozpatrywane są one zgodnie z prawem i przepisami państwa przyjmującego odnoszącymi się do roszczeń powstających w wyniku działalności jego własnych sił zbrojnych. Państwo przyjmujące może zaspokoić takie roszczenia, a następnie rozliczyć je z państwem wysyłającym. W przypadku, gdy odpowiedzialność ponosi wyłącznie państwo wysyłające, pokrywa ono 75% kwoty odszkodowania, 25% zaś pokrywane jest przez państwo przyjmujące. Trzecią z najistotniejszych sfer regulowanych przez Porozumienie, stanowią kwestie podatkowe i celne. Personel wojskowy i cywilny państwa wysyłającego zwolniony jest zasadniczo z obowiązku podatkowego w państwie przyjmującym (art. X). Z opłat celnych zwolnione jest wyposażenie sił zbrojnych państwa wysyłającego oraz mienie osobiste personelu sił zbrojnych (art. XI). Spory między umawiającymi się stronami związane z interpretacją i stosowaniem zawartych w umowie przepisów rozstrzygane są między nimi w drodze negocjacji, bez odwoływania się do jakiejkolwiek zewnętrznej jurysdykcji i - ewentualnie - przedkładane do rozpatrzenia Radzie Północnoatlantyckiej (art. XVI). Każda ze stron może też w dowolnym czasie zażądać zmiany któregoś z artykułów Porozumienia (art. XVIII).
W stosunku do czterech sygnatariuszy, którzy jako pierwsi złożyli instrumenty ratyfikacyjne, to jest Francji, Norwegii, Belgii i Stanów Zjednoczonych, Porozumienie weszło w życie 23 sierpnia 1953 roku (w 30 dni po złożeniu ostatniego z dokumentów, zgodnie z art. XVIII), odpowiednio później zaś w stosunku do pozostałych sygnatariuszy. Pozostali pierwotni członkowie NATO, którzy podpisali Porozumienie, dopełnili procedury ratyfikacyjnej przed końcem 1955 roku. Dokument ratyfikacyjny Stanów Zjednoczonych zawierał oświadczenie Senatu, w którym Stany Zjednoczone zastrzegały sobie prawo do podjęcia „właściwych działań" w przypadku gdyby osoba podlegająca wojskowej jurysdykcji Stanów Zjednoczonych miała być sądzona przez władze państwa przyjmującego bez zapewnienia jej właściwej ochrony przysługującej jej konstytucyjnie w Stanach Zjednoczonych. Do Porozumienia przystąpiły również wszystkie cztery państwa, które związały się Traktatem Północnoatlantyckim na zasadzie przystąpienia (ostatnie z nich, Hiszpania, złożyło instrument akcesyjny 10 sierpnia 1987 roku).
Protokół w sprawie statusu międzynarodowych wojskowych kwater głównych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego7 podpisany został w Paryżu 28 sierpnia 1952 roku przez wszystkich czternastu ówczesnych członków Sojuszu (do członków pierwotnych dołączyły na początku owego roku Grecja i Turcja). Umowa ta stanowi protokół do omówionego wyżej Porozumienia między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotyczącego statusu ich sił zbrojnych. Stanowi ona, iż na zasadach w niej określonych, Porozumienie stosuje się do sojuszniczych kwater głównych na terytoriach stron Porozumienia oraz do wojskowego i cywilnego personelu i rodzin personelu tychże kwater głównych (art. 2). Artykuł 4 Protokołu stanowi, iż prawa i obowiązki państwa wysyłającego w odniesieniu do jego sił zbrojnych, określone w Porozumieniu, w zakresie dotyczącym sojuszniczych kwater głównych przyznane zostają bądź scedowane na właściwą Naczelną Kwaterę Główną. Od zasady tej uczyniono kilka istotnych wyjątków, z których najważniejszym jest zachowanie przez państwo wysyłające jurysdykcji kryminalnej i dyscyplinarnej nad osobami podlegającymi jej prawu wojskowemu (art. 4). Zobowiązanie do zrzeczenia się przez strony roszczeń odszkodowawczych (art. VIII Porozumienia) rozciągnięte jest przez Protokół na stosunki między stronami Porozumienia a sojuszniczymi kwaterami głównymi (art. 6). Ponadto, Protokół zawiera postanowienia dotyczące zwolnień podatkowych i celnych oraz immunitetów w odniesieniu do własności i dokumentacji kwater głównych.
Wśród międzynarodowych wojskowych kwater głównych Protokół wyróżnia „Naczelne Kwatery Główne" (Supreme Headquarters) oraz „Sojusznicze Kwatery Główne" (Allied Headquarters), które obejmują naczelne kwatery główne oraz wszelkie inne międzynarodowe kwatery główne utworzone na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego i podporządkowane bezpośrednio naczelnym kwaterom głównym (art. 1). Jedynie naczelne kwatery główne posiadają osobowość prawną nadaną im explicite przez Protokół (art. 10). Protokół pozostawia jednak Radzie Północnoatlantyckiej dużą swobodę w kształtowaniu struktury kwater głównych i stosowania do nich postanowień Protokołu i Porozumienia: „Niniejszy Protokół lub Porozumienie mogą być w całości lub w jakiejkolwiek swojej części stosowane decyzją Rady Północnoatlantyckiej do każdej międzynarodowej wojskowej kwatery głównej lub do każdej [innej] międzynarodowej organizacji wojskowej [...] ustanowionej na mocy Traktatu Północnoatlantyckiego" (art. 14, § 1).
Protokół wszedł w życie 10 kwietnia 1954 roku, zgodnie ze swoim art. 16 w trybie analogicznym do Porozumienia, po ratyfikowaniu go przez czterech pierwszych sygnatariuszy (Norwegię, Islandię, Stany Zjednoczone i Belgię). Pozostali sygnatariusze złożyli instrumenty ratyfikacyjne do końca 1955 roku, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii, która uczyniła to dopiero w 1965 roku i Kanady, która nie złożyła dokumentu ratyfikacyjnego do chwili obecnej. Niemcy przystąpiły do Protokołu w 1969 roku, a Hiszpania w 1995 roku (instrument akcesyjny złożyła 10 sierpnia 1995 roku). W 1966 roku Protokół wypowiedziała Francja.
Omówione wyżej trzy umowy, określające status sił zbrojnych państw członkowskich Sojuszu i jego struktur organizacyjnych na terytoriach tych państw mają podstawowe znaczenie dla funkcjonowania NATO. Każdą z tych trzech umów związane są obecnie wszystkie lub prawie wszystkie państwa sojusznicze (Islandia nie jest stroną Porozumienia między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotyczącego statusu ich sił zbrojnych, zaś Francja i Kanada nie są stronami Protokołu w sprawie statusu międzynarodowych wojskowych kwater głównych). Umowy te nie określają zasadniczo ani struktur ani funkcji NATO jako systemu zbiorowej obrony (choć w pewnym zakresie czynią to pośrednio), a jedynie stwarzają podstawowe warunki do rozwinięcia tych struktur i funkcji na terytoriach państw sojuszniczych i w tym właśnie rozumieniu mają one znaczenie podstawowe dla Sojuszu. Są one też jedynymi spośród wielostronnych umów międzynarodowych zawartych w ramach NATO i otwartych dla wszystkich stron Traktatu Północnoatlantyckiego, które są tradycyjnie publikowane przez NATO w kolejnych edycjach zbioru podstawowych dokumentów tej organizacji, co także wskazuje na szczególną rangę przypisywaną im wewnątrz Sojuszu.8

Inne umowy wielostronne zawarte w ramach NATO

Poza wskazanymi wyżej trzema umowami, państwa członkowskie Sojuszu zawarły między sobą szereg innych wielostronnych umów dotyczących lub związanych z funkcjonowaniem NATO. Stronami tych umów niekoniecznie były wszystkie państwa członkowskie, choćby dlatego, że umowy owe często odnosiły się do sytuacji, w których zaangażowane były bezpośrednio tylko niektóre z nich. Dotyczy to na przykład umów związanych ze stacjonowaniem sił zbrojnych państw sojuszniczych na terytorium RFN. W tym samym czasie, kiedy podpisywano protokół akcesyjny RFN do Traktatu Północnoatlantyckiego, trzy mocarstwa okupacyjne, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Francja oraz RFN podpisały Protokół o zakończeniu reżimu okupacyjnego w Federalnej Republice Niemiec (Paryż, 23 października 1954 r.). Aneks I do tego protokołu wprowadzał zmiany do Konwencji dotyczącej stosunków między Trzema Mocarstwami a Republiką Federalną Niemiec, podpisanej w Bonn 26 maja 1952 roku. Zgodnie ze zmienioną Konwencją, trzy mocarstwa zachowywały do czasu wejścia w życie uzgodnień dotyczących „niemieckiego wkładu obronnego" swoje dotychczasowe prawa związane ze stacjonowaniem sił zbrojnych w RFN, a RFN wyrażało zgodę, aby również później „siły tych samych narodów i o tej samej efektywnej wielkości" mogły na jej terytorium stacjonować. Konwencja o obecności obcych sił w Federalnej Republice Niemiec, podpisana również w Paryżu 23 października 1954 roku przez te same cztery państwa, uszczegółowiając te postanowienia, zawierała pewne odniesienia do państw członkowskich NATO i stanowiła, iż mogą do niej przystąpić państwa nie będące sygnatariuszami, których siły stacjonowały w tym czasie na terytorium RFN. Do konwencji tej przystąpiły w 1955 roku Belgia, Holandia, Kanada, Dania i Luksemburg. 3 sierpnia 1959 roku Belgia, Francja, Holandia, Kanada, RFN, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania podpisały w Bonn Porozumienie uzupełniające do Porozumienia między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotyczącego statusu ich sił zbrojnych w odniesieniu do obcych sił stacjonujących w Republice Federalnej Niemiec. Porozumienie to weszło w życie 1 lipca 1963 roku, w miesiąc po złożeniu przez RFN w dniu 1 czerwca 1963 roku instrumentu akcesyjnego do Porozumienia między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotyczącego statusu ich sił zbrojnych. 7 lutego 1969 roku Stany Zjednoczone, RFN i Wielka Brytania podpisały w Bonn Porozumienie w sprawie udostępnienia przez siły zbrojne Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Północnej Irlandii oraz Stanów Zjednoczonych Ameryki nieruchomości w celu ulokowania międzynarodowych wojskowych kwater głównych NATO w Republice Federalnej Niemiec. W tym samym miejscu i czasie Stany Zjednoczone, Belgia, Kanada, RFN, Holandia i Wielka Brytania podpisały Porozumienie dotyczące statusu personelu państw wysyłających należącego do międzynarodowych wojskowych kwater głównych NATO w Republice Federalnej Niemiec. Oba porozumienia weszły w życie 21 grudnia 1969 roku. Jak widać z tego niepełnego przeglądu wielostronnych umów dotyczących sił zbrojnych państw członkowskich NATO stacjonujących w Niemczech, nie wszystkie one zawierane były explicite na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego i/lub w ramach NATO. Jednak również w przypadku umów odwołujących się do podstawowych traktatów NATO, ich sygnatariuszami było po kilka tylko państw członkowskich Sojuszu. Przykład ten, dotyczący centralnej kwestii bezpieczeństwa Europy w okresie zimnej wojny, stanowi dobrą egzemplifikację cytowanej wcześniej zasady elastyczności organizacyjnej NATO i wykorzystywania rozmaitych środków współpracy między niektórymi ze stron lub wszystkimi stronami Traktatu, w sprawach do których się on odnosi.
W publikowanej przez amerykański departament stanu liście obowiązujących umów międzynarodowych, których stroną są Stany Zjednoczone, w sekcji obejmującej wielostronne umowy związane z NATO odnotowanych zostało ponad trzydzieści umów, zaś w sekcji porozumień dwustronnych zawartych z NATO - kilkanaście. Przynajmniej jedna umowa wielostronna dotycząca NATO umieszczona została jednak w innej sekcji. W innych miejscach umieszczone są też wszystkie umowy dwustronne zawierane z państwami członkowskimi Sojuszu, w tym umowy związane z obronnością (w sekcji umów dwustronnych z RFN dotyczących obronności odnotowanych zostało na przykład około pięćdziesięciu porozumień).9Trudno powiedzieć bez dokładniejszej analizy tekstów, czy wszystkie te wielo- i dwustronne umowy, zawarte między państwami członkowskimi NATO i realizujące bardzo ogólnie sformułowane cele Traktatu Północnoatlantyckiego, angażują w jakiś sposób struktury organizacyjne Sojuszu i powołują się na Traktat Północnoatlantycki, co mogłoby stanowić kryterium uznania ich za umowy zawarte „w ramach NATO", czy też są one faktycznie niezależne od struktur sojuszniczych, co jest szczególnie prawdopodobne w przypadku porozumień dwustronnych. Jednoznaczna odpowiedź na tak postawione pytanie nie miałaby zresztą w praktyce większego znaczenia, skoro Sojusz jako całość funkcjonuje na zasadzie consensusu i nie dysponuje formalnymi środkami wymuszającymi podporządkowanie się wszystkich członków woli większości. Niewątpliwie jednak, obok omówionych wcześniej trzech porozumień konstytuujących działanie Sojuszu na terytoriach państw członkowskich, wskazać można jeszcze inne wielostronne umowy o szczególnym znaczeniu dla funkcjonowania Sojuszu i NATO jako całości. W szczególności, wśród wielostronnych umów, których stronami (ewentualnie sygnatariuszami) są wszystkie bądź prawie wszystkie państwa - strony Traktatu Północnoatlantyckiego, wyróżnić można grupę umów, których wspólną cechą jest to, iż regulują one przepływ informacji niejawnych w obrębie Sojuszu. Do grupy tej należą obecnie cztery umowy, dotyczące odpowiednio zabezpieczenia tajemnicy patentów, wymiany informacji „atomowej", wymiany informacji technicznej dla celów obronnych oraz generalnego zabezpieczenia informacji niejawnych.
Porozumienie o wzajemnym zabezpieczeniu tajemnicy wynalazków dotyczących obronności, na które zgłoszono wnioski patentowe10 podpisane zostało w Paryżu 21 września 1960 roku przez wszystkie ówczesne państwa członkowskie Sojuszu z wyjątkiem Islandii. W stosunku do dwóch pierwszych państw, które złożyły instrument ratyfikacji lub zatwierdzenia, Stanów Zjednoczonych i Norwegii, weszło ono w życie już w styczniu następnego roku, zaś w stosunku do pozostałych sygnatariuszy odpowiednio później. Kilku sygnatariuszy złożyło dokumenty ratyfikacyjne dopiero w latach siedemdziesiątych (Holandia - 1971, Kanada - 1972, Włochy - 1974). Hiszpania zatwierdziła porozumienie i złożyła odpowiedni dokument 10 sierpnia 1987 roku.
Celem Porozumienia było, aby wniosek o udzielenie patentu na wynalazek związany z obronnością i jako taki utrzymywany w tajemnicy w jednym państwie, mógł być złożony w każdym innym państwie Sojuszu będącym stroną Porozumienia, bez narażania wynalazku na ujawnienie. Porozumienie stanowi, iż każdy związany nim rząd zobowiązany jest zachować tajemnicę odnośnie wynalazku, na który otrzymał zgodnie z uzgodnioną procedurą wniosek patentowy, jeśli wynalazek ten został utajniony wcześniej ze względu na interes obrony narodowej przez inny rząd, który jako pierwszy otrzymał odpowiedni wniosek patentowy. Postanowienie to nie narusza prawa rządu, który jako pierwszy otrzymał wniosek patentowy, do zakazania składania wniosku w innym państwie będącym stroną Porozumienia.
Porozumienie miedzy stronami Traktatu Północnoatlantyckiego o współpracy w zakresie informacji atomowej,11 otwarte do podpisu w Paryżu 18 czerwca 1964 roku i podpisane w czerwcu i lipcu przez wszystkie państwa członkowskie Sojuszu, zgodnie z określoną w nim procedurą weszło w życie 12 marca 1965 roku, po „otrzymaniu przez Rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki od wszystkich Stron Traktatu Północnoatlantyckiego notyfikacji, iż jest ich wolą związanie się warunkami niniejszego Porozumienia".12 Hiszpania nie stała się stroną Porozumienia.
Zgodnie z Porozumieniem, Stany Zjednoczone zobowiązują się, w stopniu w jakim będzie to leżeć w interesie ich obronności i bezpieczeństwa, udzielać NATO i jej państwom członkowskim „informacji atomowej", tak długo jak NATO i jej państwa członkowskie będą w znaczący sposób przyczyniać się do wzajemnej obrony i bezpieczeństwa (art. I). Podobne zobowiązanie do przekazania informacji uzyskanej u siebie, w zakresie w jaki uznają za właściwy, przyjmują na siebie również pozostałe strony Porozumienia (art. II). W szczególności, rząd Stanów Zjednoczonych przekazywać ma NATO i państwom członkowskim informacje, które uzna za konieczne do przygotowania planów obrony, szkolenia personelu w zakresie użycia broni atomowej i obrony przed nią oraz innych wojskowych zastosowań energii atomowej, oceny zdolności potencjalnych przeciwników w zakresie użycia broni atomowej i innych wojskowych zastosowań energii atomowej, a także w zakresie rozwoju systemów przenoszenia, które mogą być zastosowane do broni atomowej (art. III). Informacje udostępniane przez Stany Zjednoczone na podstawie Porozumienia wykorzystana może być jedynie w celu realizacji planów NATO i rozwoju systemów przenoszenia leżących we wspólnym interesie NATO. Wszelka informacja udostępniana na podstawie Porozumienia podlega ochronie zgodnie z odpowiednimi przepisami i procedurami NATO. W szczególności, informacje udostępniane przez Stany Zjednoczone kierowane być mogą jedynie uzgodnionymi kanałami, a te z nich, które służyć mają realizacji określonych misji NATO rozprowadzane być mogą jedynie wśród odbiorców zaangażowanych w realizację danych misji.
Porozumienie nie zobowiązuje kategorycznie żadnej ze stron do przekazywania określonych informacji innym stronom, poza jednym przypadkiem: wszelkie wynalazki i odkrycia, poczynione w efekcie uzyskania przez którąś ze stron informacji atomowej na podstawie Porozumienia, udostępniane mają być nieodpłatnie Stanów Zjednoczonych do wykorzystania w celach obronnych (Art. VII). Zasadniczo zatem, konkretne zobowiązania stron Porozumienia dotyczą sposobu przekazywania, dystrybucji i ochrony informacji, w szczególności zaś i przede wszystkim informacji dostarczanych przez Stany Zjednoczone.
Szczególna asymetria między postanowieniami Porozumienia w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych i pozostałych członków Sojuszu wynika z faktycznej asymetrii w zasobach informacji między stronami umowy. Zwraca uwagę, że Porozumienie jest jedyną z referowanych tutaj umów, która weszła w życie w opisywanym wyżej trybie - po przyjęciu na siebie wynikających z niej zobowiązań przez wszystkie państwa - strony Traktatu Północnoatlantyckiego. Wynikło to z woli i możliwości narzucenia przez Stany Zjednoczone rozwiązania, które ujednolicałoby zabezpieczenie i sposób rozprowadzania informacji przez związanie ich ze strukturami, procedurami i misjami NATO. Podmiotowa rola NATO jest tu zatem większa, niż na przykład we wcześniej przedstawionym Porozumienie o wzajemnym zabezpieczeniu tajemnicy wynalazków, które regulować mogło stosunki nawet między dwoma tylko stronami Traktatu Północnoatlantyckiego, bez konieczności zinstytucjonalizowanego angażowania NATO.
Porozumienie NATO o przekazywaniu informacji technicznej dla celów obronnych13 podpisane zostało w Brukseli 19 października 1970 roku przez wszystkie państwa Sojuszu z wyjątkiem Islandii. W stosunku do dwóch pierwszych państw, które złożyły instrument ratyfikacji lub zatwierdzenia, Kanady i Stanów Zjednoczonych, weszło w życie w lutym następnego roku, w stosunku do pozostałych sygnatariuszy w następnych miesiącach 1971 lub w 1972 roku, z wyjątkiem Luksemburga i Portugalii, które go nie ratyfikowały. Hiszpania złożyła instrument zatwierdzający 10 sierpnia 1987 roku.
Porozumienie dotyczy przekazywania pomiędzy rządami państw - stron Traktatu Północnoatlantyckiego i organami NATO (Radą Północnoatlantycką i jej organami pomocniczymi, w tym międzynarodowymi wojskowymi kwaterami głównymi) w celach obronnych (indywidualnych lub zbiorowych) informacji technicznej stanowiącej przedmiot własności, zdefiniowanej jako „informacja o technicznym charakterze, wystarczająco jasno sformułowana, aby można jej było użyć i posiadająca zastosowanie w przemyśle, która znana jest jedynie właścicielowi i osobom pozostającym z nim w stosunkach uzasadniających jej znajomość, i nie jest w konsekwencji powszechnie dostępna". Państwa i organy NATO będące odbiorcami takiej informacji zobowiązane są do jej ochrony. W przypadku, gdy właściciel informacji technicznej, która została przekazana w celach obronnych, poniesie szkodę w wyniku nieuprawnionego ujawnienia lub wykorzystania informacji przez odbiorcę, odbiorca zobowiązany jest wobec niego do odszkodowania zgodnie z ustawodawstwem narodowym odbiorcy (gdy jest nim rząd) lub zgodnie z ustawodawstwem kraju, na którego terenie znajduje się siedziba odbiorcy (gdy jest nim organ NATO). Odszkodowanie takie przekazywane jest albo bezpośrednio właścicielowi informacji, albo rządowi lub organowi, który przekazał informację, jeśli ten rząd lub organ ze swej strony wypłaca odszkodowanie właścicielowi (art. III). Strony Porozumienia zobowiązują się do rozwinięcia w ramach Rady Północnoatlantyckiej procedur w celu jego wdrożenia (art. IV). Porozumienie nie dotyczy przekazywania ani wykorzystywania informacji technicznej odnoszącej się do energii atomowej.
Ostatnią z serii czterech umów dotyczących przepływu informacji i jej ochrony jest Porozumienie między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego w celu ochrony informacji,14 otwarte do podpisu 6 marca 1997 roku w Brukseli i podpisane do połowy lipca 1998 roku przez wszystkich członków Sojuszu, z wyjątkiem Wielkiej Brytanii. Porozumienie wchodzi w życie w trzydzieści dni po ratyfikowaniu go przez dwóch sygnatariuszy w stosunku do tychże sygnatariuszy i odpowiednio później w stosunku do pozostałych. Do połowy lipca bieżącego roku procedury ratyfikacyjnej dopełniła tylko jedna strona - Stany Zjednoczone (24 czerwca 1998 roku).15
Strony Porozumienia zobowiązują się do ochrony i zabezpieczenia informacji „klasyfikowanej" (tzn. sklasyfikowanej jako informacja chroniona ze względów bezpieczeństwa przez nieuprawnionym ujawnieniem) powstającej w NATO lub przekazywanej do NATO przez państwa członkowskie, a także informacji przekazywanej przez jedno państwo członkowskie innemu państwu członkowskiemu w ramach programu, projektu lub kontraktu NATO, do utrzymywania klasyfikacji nadanej informacji i zachowywania odpowiedniego do tej klasyfikacji poziomu zabezpieczenia i do „niewykorzystywania sklasyfikowanej informacji do innych celów niż te, które określa Traktat Północnoatlantycki oraz związane z nim decyzje i postanowienia" (art. 1). Zgodnie z Porozumieniem, jego strony mają powołać narodowy organ bezpieczeństwa do spraw dotyczących działalności NATO, który wprowadzi odpowiednie środki bezpieczeństwa, oraz ustanowić i wprowadzić standardy w zakresie bezpieczeństwa, które zapewnią ten sam poziom ochrony sklasyfikowanej informacji (art. 2). Państwa - strony dokonać też mają odpowiedniego sprawdzenia posiadających ich obywatelstwo osób mogących mieć dostęp do informacji sklasyfikowanej przed powierzeniem im związanych z tym dostępem obowiązków, przy czym każda ze stron zobowiązana jest do współpracy z innymi stronami, które się o to zwrócą, w przeprowadzeniu procedury sprawdzającej (art. 3).
Inną wielostronną umową, zawartą w ostatnich latach przez państwa Sojuszu jest Porozumienie o statusie misji i przedstawicieli państw trzecich przy Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego.16 Porozumienie to, uzgodnione w Brukseli 14 września 1994 roku i podpisane przez wszystkie państwa członkowskie, zobowiązuje państwo członkowskie, na którego terytorium znajduje się siedziba NATO, do przyznania misjom państw trzecich przy NATO immunitetów i przywilejów przyznawanych misjom dyplomatycznym i ich personelowi. Umowa wchodzi w życie z chwilą dopełnienia procedur ratyfikacyjnych przez dwóch sygnatariuszy, w tym przez państwo, na którego terytorium znajduje się siedziba NATO, w stosunku do tychże sygnatariuszy, i odpowiednio później w stosunku do pozostałych sygnatariuszy. Specyficzny charakter tej umowy wynika stąd, iż określone w niej zobowiązania ciążą w praktyce na jednym państwie, tym które gości siedzibę NATO. Zauważyć można przy okazji, że podczas gdy depozytariuszem wszystkich innych omówionych wyżej traktatów wyznaczano rząd Stanów Zjednoczonych, w tym przypadku funkcja ta powierzona została rządowi belgijskiemu.17

Co to jest acquis Sojuszu?

Wyróżnione powyżej osiem umów uznawane jest niekiedy, wraz z samym Traktatem Północnoatlantyckim i protokołami akcesyjnymi, za podstawę prawną Sojuszu. Interpretacja taka rozpowszechniła się w Polsce w okresie rozmów akcesyjnych i związana jest, jak można sądzić, z zadeklarowaniem przez Polskę woli związania się owymi umowami po przystąpieniu do Traktatu Północnoatlantyckiego. W tym samym czasie upowszechniło się stosowanie w odniesieniu do tych umów terminu acquis, rozciąganego niekiedy na rozmaite inne akty Sojuszu, których charakter ani liczba nie zostały jednak nigdzie zdefiniowane.18 Jednak w publikacjach NATO umowy owe nie są w szczególny sposób wyróżniane.19 Nie istnieje też żadna wcześniejsza praktyka stosowania terminu „dorobek prawny" lub acquis w odniesieniu do jakiegoś określonego zespołu norm traktatowych i wewnątrzorganizacyjnych NATO (a i obecnie termin ten nie jest wewnątrz NATO używany). W tej sytuacji, posługiwanie się terminem acquis, bez zdefiniowania go, tworzy analogię do acquis communautaire, i można sądzić, że z taką intencją termin ten został wprowadzony do użytku. Jeśli jednak nawet zdefiniować roboczo acquis enumeratywnie, a zatem restrykcyjnie, jako Traktat Północnoatlantycki i osiem omówionych wyżej umów, analogia ta prowadzi do nieporozumień. Przede wszystkim, nie wszystkie postanowienia traktatowe konstytuujące Unię Europejską stanowią acquis communautaire. W szczególności, postanowienia Traktatu o Unii Europejskiej dotyczące drugiego filaru Unii, czyli wspólnej polityki zagranicznej i polityki bezpieczeństwa, nie stanowią acquis wspólnotowego, lecz jedynie zobowiązanie do współpracy między rządami państw Unii, w takim samym sensie, w jakim Traktat Północnoatlantycki stanowi zobowiązanie do współpracy między rządami związanych nim stron.
Innym nieporozumieniem związanym w dużej mierze ze stosowaniem w odniesieniu do NATO terminu acquis jest spotykane często przekonanie, iż wszystkie państwa będące stronami Traktatu Północnoatlantyckiego ów acquis przyjęły i że przystąpienie Polski do Sojuszu pociąga za sobą automatycznie konieczność jego przyjęcia. Jak jednak widać z dokonanego wyżej przeglądu ośmiu traktatów, jedynie jeden z nich, Porozumienie o statusie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, wiąże wszystkich bez wyjątku członków Sojuszu. Inne znaczenie dla Sojuszu ma oczywiście to, iż Islandia, nie posiadająca sił zbrojnych, nie podpisała Porozumienia między stronami Traktatu Północnoatlantyckiego dotyczącego statusu ich sił zbrojnych, niż to, że Francja wypowiedziała Protokół w sprawie międzynarodowych wojskowych kwater głównych ustanowionych na podstawie Traktatu Północnoatlantyckiego. Z formalnego punktu widzenia jednak obie sytuacje są podobne. W przypadku Hiszpanii, która przystąpiła do Sojuszu jako ostatnia, zauważyć można, że nie związała się ona żadną z omawianych umów wcześniej, niż po upływie pięciu lat od przystąpienia do Traktatu Północnoatlantyckiego. To, czy Polska zwiąże się wszystkimi tymi umowami bezzwłocznie po przystąpieniu do Traktatu, czy nie, jest funkcją jej własnej oceny swoich interesów w zakresie bezpieczeństwa, w tym również jej własnej percepcji korelacji między decyzją w tej sprawie a zachowaniem sojuszniczej wiarygodności.
Obok zasady „elastyczności", drugim istotnym czynnikiem utrudniającym przejrzyste przedstawienie traktatowych i pozatraktatowych norm regulujących funkcjonowanie NATO jest to, że wiele uzgodnień i decyzji podejmowanych na poziomie Rady Północnoatlantyckiej i jej organów pomocniczych ma charakter niejawny. Również z tego powodu, iż systematyczne poznanie unormowań i ustaleń podejmowanych poniżej poziomu traktatowego nie jest dla zewnętrznego obserwatora możliwe, analogia z acquis wspólnotowym, z jego przejrzystą strukturą aktów prawnych, nie jest właściwa. Na poziomie traktatowym można zauważyć, na co wskazałem wcześniej, że poza trzema umowami dotyczącymi statusu NATO, kwater głównych i sił zbrojnych państw członkowskich, które faktycznie konstytuują struktury NATO na terytorium państw sojuszniczych, niemal wszystkie pozostałe wielostronne umowy zawarte z intencją związania nimi wszystkich członków NATO dotyczą przepływu informacji związanej z obronnością i ochrony tej informacji.20 Szczególny nacisk położony na traktatowe zabezpieczenie informacji wynika z faktu, że w przeciwieństwie do innych elementów właściwych dla struktur obronnych, może ona być stosunkowo łatwo przenoszona niezauważalnie poza sferę obronności i poza obszar kontrolowany przez struktury NATO i/lub struktury obronne sojuszników. W innych dziedzinach transfer taki trudno sobie wyobrazić, z drugiej zaś strony trudniej byłoby zapewne podjąć powszechnie obowiązujące uzgodnienia (np. w zakresie wspólnej produkcji przemysłowej na cele obronne).
Warto na koniec zauważyć, że sądząc po tempie ratyfikacji czterech umów dotyczących wskazanej wyżej sfery, ich promotorem były Stany Zjednoczone, podczas gdy inne państwa wykazywały często pewną powściągliwość. Jednakże dopiero w okresie rozmów dotyczących akcesji Polski, Czech i Węgier, umowy te uzyskały rangę acquis, i nawet jeśli trudno ustalić, kto pierwszy użył tego terminu, niewątpliwie stało się to z inspiracji NATO. Termin ten, choć niezbyt fortunny, bowiem odsyła do niezdefiniowanego desygnatu i tworzy fałszywe analogie, posiada jedną niewątpliwą zaletę - elegancję. W elegancki sposób przypomina on mianowicie przyszłym członkom Sojuszu, iż ich przystąpienie budzi w NATO szczególne obawy o bezpieczeństwo informacji, która zostanie im udostępniona.
Reasumując, przyjąwszy jako punkt odniesienia relacje między Polską a NATO i jej państwami członkowskimi, przez acquis można ewentualnie rozumieć te umowy międzynarodowe i ustalenia wewnątrzorganizacyjne, które Polska zobowiązuje się przyjąć po przystąpieniu do Sojuszu. Takie użycie nie zakłada jednak konieczności istnienia ani nie definiuje jakiejś szczególnej kategorii aktów prawnych obowiązujących powszechnie wewnątrz Sojuszu, bowiem takie acquis nie jest tożsame z tymi acquis, które przyjęte zostały przez innych członków Sojuszu. Na poziomie traktatowym, taka kategoria obejmować by mogła dzisiaj jedynie dwie umowy, sam Traktat Północnoatlantycki (z protokołami akcesyjnymi) i Porozumienie o statusie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego, którymi związane są wszystkie bez wyjątku państwa Sojuszu, i nie stanowiłaby, ze względu na swój restrykcyjny charakter, poręcznego instrumentu analitycznego, ułatwiającego zrozumienie funkcjonowania NATO.

Status wielostronnych umów zawartych w oparciu o Traktat Północnoatlantycki
(wskazany rok wejścia w życie umowy lub wypowiedzenia)

Państwo
Traktat
BelgiaKanadaDaniaFrancja NiemcyGrecjaIslandiaWłochyLuk-
semburg
Holan-
dia
Norwe-
gia
Portu-
galia
Hiszpa-
nia
TurcjaWlk.
Brytania
Stany
Zjedn.
Traktat Północnoatlantycki 19491949195519521949198219521949
Porozumienie /.../ dotyczące statusu /.../ sił zbrojnych 1951195319531955195319631954__195619541953195319551987195419541953
Porozumienie o statusie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego /.../ 19511955195419541955195819561954195519541954195419551987195419541954
Protokół w sprawie statusu międzynarodowych wojskowych kwater głównych /.../ 19521954__19551955/67 __196919541954195619541954195419551995195419651954
Porozumienie o wzajemnym zabezpieczeniu tajemnicy wynalazków /.../ 1960196119721961196519641963__197419671971196119651987196219611961
Porozumienie /.../ o współpracy w zakresie informacji atomowej 19641965__1965
Porozumienie NATO o przekazywaniu informacji technicznej /.../ 1970197219711971197219721972__1974__19711972__1987197219711971
Porozumienie /.../ w celu ochrony informacji 1997__ *
Porozumienie o statusie misji i przedstawicieli państw trzecich /.../ 1994brak danych **

* Stan z 24 lipca 1998 roku. Podpisane przez wszystkie państwa z wyjątkiem Wlk. Brytanii. Procedura ratyfikacyjna dopełniona jedynie przez Stany Zjednoczone (24.06.98).
** Podpisane przez wszystkie państwa.

Informacja bibliograficzna

W opracowaniu wykorzystałem kopie oryginalnych umów w językach angielskim i francuskim, będących oficjalnymi językami NATO, udostępnione mi uprzejmie przez MSZ, wraz z informacją o ich aktualnym statusie, pochodzącą, podobnie jak i same kopie, z amerykańskiego Departamentu Stanu, jako że rząd Stanów Zjednoczonych jest depozytariuszem większości przedstawionych tu umów. Większość z dawniejszych umów, w obu wersjach językowych i z kompletnym opisem, opublikowana została w odpowiednich tomach wydawanej przez ONZ Treaty Series. Niektóre z umów znaleźć można w publikacjach NATO. W szczególności, Traktat Północnoatlantycki, protokoły akcesyjne oraz trzy umowy z lat 1951 - 1952 o statusie odpowiednio sił zbrojnych, NATO i międzynarodowych wojskowych kwater głównych, zamieszczone zostały w NATO Basic Documents, NATO Information Service, Brussels 1981. Publikacja ta posiada również wersję francuską: OTAN. Documents Fondamentaux, Bruxelles 1989. W wydaniach tych nie uwzględnia się jednak statusu umów, a niekiedy spotkać można nawet drobne różnice w stosunku do oryginału (np. rzymska lub arabska numeracja artykułów). Inne wydawnictwa informacyjne NATO, z których korzystałem, ograniczają się zazwyczaj do zamieszczenia tekstu samego Traktatu Północnoatlantyckiego, np. NATO Handbook, NATO Office of Information and Press, Brussels 1995, niekiedy zaś dodatkowo protokołów akcesyjnych - The North Atlantic Treaty Organization. Facts and Figures, NATO Information Service, Brussels 1989. Warte są jednak polecenia - zwłaszcza druga z wymienionych pozycji - jako źródło podstawowych informacji na temat NATO. Publikacje te nie omawiają jednak kwestii związanych z prawnymi podstawami funkcjonowania NATO. Nie powstała też, o ile mi wiadomo, żadna monografia dotycząca tego tematu.
Niektóre z omówionych dokumentów znaleźć można także na serwerze NATO, pod adresem www.nato.int/docu/basics.htm.
Wszystkie omówione przeze mnie umowy, z jednym wyjątkiem, opublikowane zostały w języku polskim i angielskim przez Bartosza Jabłońskiego i Sławomira Kamińskiego w zbiorze NATO Acquis, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1998. Pozycja ta stanowi unikatową próbę kompletnego ujęcia podstawowej dokumentacji Sojuszu, co czyni ją cenną dla czytelników zainteresowanych problematyką NATO, choć zauważyć należy, że przedstawione w niej tłumaczenia mają nierówną wartość i przy korzystaniu z nich konieczna jest konsultacja z wersją oryginalną. Część z owych tekstów publikowana była wcześniej w wydawanym przez BBN Biuletynie Departamentu Integracji z NATO (1997 - 1998), który uległ likwidacji przed zakończeniem cyklu. Polska wersja samego Traktatu Północnoatlantyckiego zamieszczona została również m.in. w NATO Vademecum, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1995, stanowiącym tłumaczenie wskazanej wyżej pozycji NATO Handbook, a najnowszy - przygotowany przez MSZ - przekład, który stanie się zapewne polską wersją oficjalną, załączony został do projektu Ustawy o ratyfikacji Traktatu Północnoatlantyckiego opublikowanego w sejmowym Druku Sejmowym nr 662 z 20 października 1998 roku.

Przypisy
1. Druk Sejmowy nr 662, 20 października 1998 r.
2. Uzasadnienie wniosku o ratyfikację Traktatu Północnoatlantyckiego, ibid., ss. 7 - 8.
3. Na temat procedury akcesyjnej zob.: M. Mróz, Przystąpienie Polski do Traktatu Północnoatlantyckiego - procedura prawna, Informacja nr 572, BSE, listopad 1997. W ostatnim czasie Polska czyni starania o możliwie szybkie zakończenie procedury akcesyjnej, czego wyrazem jest m.in. złożenie projektu Ustawy o ratyfikacji Traktatu Północnoatlantyckiego przed zakończeniem procesów ratyfikacyjnych we wszystkich państwach Sojuszu i zasadniczo jest możliwe, że procedura zostanie zamknięta jeszcze w bieżącym roku.
4. Agreement on the Status of the North Atlantic Treaty Organization, National Representatives and International Staff.
5. W momencie swojego powstawania, Rada składała się „normalnie” z ministrów spraw zagranicznych lub, w razie potrzeby, z posiadających właściwe pełnomocnictwa przedstawicieli stron. Odpowiednimi pełnomocnictwami dysponowali stale przedstawiciele dyplomatyczni stron w Waszyngtonie. Radzie przewodniczył zmieniający się corocznie - na każdej sesji zwykłej Rady - Przewodniczący. Na sesji w Londynie w dniach 15 - 18 maja 1950 roku Rada, w celu zapewnienia sobie możliwości „pełnego realizowania swojej roli jako głównego i kierowniczego ciała Traktatu Północnoatlantyckiego”, postanowiła iż każdy rząd wyznaczy Zastępcę swojego przedstawiciela w Radzie. Zastępcy mieli wybrać spośród siebie Stałego Przewodniczącego oraz utworzyć odpowiednią stałą organizację o charakterze sekretariatu. Przewodniczący przewodniczyć miał spotkaniom Zastępców i „odpowiadać za kierowanie organizacją i jej pracą”. Na posiedzeniu w Lizbonie, w dniach 20 - 25 lutego 1952 roku, Rada postanowiła działać w formie stałej sesji, na której strony reprezentowane będą przez Stałych Przedstawicieli (z zachowaniem tradycji okresowego odbywania posiedzenia ministerialnego), oraz powołać Sekretarza Generalnego kierującego międzynarodowym Sekretariatem. Rada Stałych Przedstawicieli, z chwilą dokonania się odpowiednich zmian, przejęła funkcje Zastępców Rady.
6. Agreement between the Parties to the North Atlantic Treaty Regarding the Status of Their Forces.
7. Protocol on the Status of International Military Headquarters Set up Pursuant to the North Atlantic Treaty.
8. Np.: NATO Basic Documents, NATO Information Service, Brussels 1981; OTAN. Documents Fondamentaux, Bruxelles 1989. Zwraca uwagę, że w żadnej edycji nie wskazuje się, którzy z sojuszników są w danym momencie stronami owych trzech umów, sugerując tym samym, że wiążą one wszystkich członków NATO. Trudno powiedzieć, czy jest to bardziej efektem polityki propagandowej, czy też nieprzywiązywania wagi do prawnych aspektów funkcjonowania NATO. W wydawanych przez NATO informatorach spotkać można co najwyżej wzmianki o fakcie zawarcia owych umów; por.: The North Atlantic Treaty Organization. Facts and Figures 1949 - 1989, NATO Information Service, Brussels 1989; NATO Handbook, NATO Office of Information and Press, Brussels 1995.
9. Treaties in Force. A list of Treaties and Other International Agreements of the United States in Force on January 1, 1996, United States Department of State, Washington 1996.
10. Agreement for the Mutual Safeguarding of Secrecy of Inventions Relating to Defence and for which Applications for Patents Have Been Made.
11. Agreement between the Parties to the North Atlantic Treaty for Co-operation Regarding Atomic Information.
12. Przekład z tekstu angielskiego. Ciekawe - i zapewne nieprzypadkowe w kontekście ówczesnych wysiłków czynionych przez Francję w celu zbudowania wlasnej bomby wodorowej - jest, że tekst francuski, będący również tekstem autentycznym, mówi raczej, iż strony mają notyfikować, że „są w stanie stosować postanowienia niniejszego Porozumienia” (art. X, punkt 1).
13. NATO Agreement on the Communication of Technical Information for Defence Purposes.
14. Agreement between the Parties to the North Atlantic Treaty for the Security of Information.
15. Porozumienie zastępuje w stosunku do stron wobec których wchodzi w życie Porozumienie w sprawie bezpieczeństwa przyjęte przez Radę Północnoatlantycką 19 kwietnia 1952 roku, stanowiące wewnętrzny dokument NATO.
16. Agreement on the Status of Missions and Representatives of Third States to the North Atlantic Treaty Organization.
17. Nie mam informacji dotyczących stanu procesu ratyfikacyjnego, nie wydaje się jednak, aby umowa ta mogła budzić jakieś kontrowersje.
18. Omawiane umowy zostały przedstawione jako „podstawowe prawa Sojuszu” w opracowaniu Kazimierza Nalaskowskiego i Henryka Latkowskiego, Studium dotyczące możliwości przyjęcia dorobku prawnego Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego do systemu prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, z uwzględnieniem uzupełnień legislacyjnych, w tym o charakterze traktatowym, MON, Departement Prawny, Warszawa, listopad 1997. Podjęta przez BBN publikacja polskich przekładów owych umów w Biuletynie Departamentu Integracji z NATO (numery 6 - 11, 1997 - 1998) została przerwana z powodu likwidacji biuletynu. Siedem z nich wydanych zostało ostatnio przez Bartosza Jabłońskiego i Sławomira Kamińskiego w książce NATO Acquis, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 1998. Ta ostatnia pozycja obejmuje ponadto kilka innych dokumentów, w tym również akty o charakterze politycznym.
19. W zestawieniach chronologicznych zamieszczonych w The North Atlantic Treaty Organization. Facts and Figures 1949 - 1989 oraz w NATO Handbook nie został nawet zarejestrowany fakt podpisania żadnej z umów, z wyjątkiem trzech pierwszych z lat 1951 - 1952. Por przyp. 8.
20. Mutatis mutandis, można tu dostrzec pewną paralelę ze swobodą przepływu towarów, osób, usług i kapitału, stanowiącą podstawę rynku wewnętrznego WE.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.