Drugie izby parlamentów i ich rola w ustawodawstwie

Paweł Sarnecki

Raport nr 152


O ile w parlamentach państw współczesnych i demokratycznych izby pierwsze wszędzie są potraktowane przez konstytucje jako polityczne reprezentacje narodu, rozumianego jako podmiot lub przynajmniej źródło władzy suwerennej - to izby drugie parlamentów tych państw tworzone są na zróżnicowanej podstawie. Podobnie też zróżnicowane są ich kompetencje w relacjach z izbami pierwszymi.
W raporcie przedstawiono cechy charakterystyczne tych relacji w odniesieniu do następujących państw: Stany Zjednoczone Ameryki, Szwajcaria, Australia, Niemcy, Austria, Kanada, Rosja, Hiszpania, Włochy, Francja, Holandia, Chorwacja, Słowenia, Norwegia i Wielka Brytania, które potraktowano jako przykłady określonych typów zarówno tworzenia drugich izb, jak i przyznawanych im kompetencji w tworzeniu prawa.

O ile w parlamentach państw współczesnych i demokratycznych izba pierwsza wszędzie jest potraktowana przez konstytucje jako polityczna reprezentacja narodu, rozumianego jako podmiot lub przynajmniej źródło władzy suwerennej - to izby drugie parlamentów tych państw tworzone są na zróżnicowanej podstawie: 1. W państwach federacyjnych podstawą tą jest reprezentowanie państw - jednostek federalnych, takich jak stany (USA, Australia, Brazylia, Meksyk, Indie), landy - kraje (Niemcy, Austria), kantony (Szwajcaria), prowincje (Kanada) i in. W najstarszych, niejako modelowych federacjach (USA, Szwajcaria) jednostki federalne posiadają w izbach drugich jednakową reprezentację, a stanowisko obu izb w realizacji władzy ustawodawczej jest równe. W federacjach późniejszych (Niemcy, Austria, Rosja) nie jest już jednak w sposób konieczny spełniany ani wymóg równej reprezentacji jednostek federalnych w drugiej izbie, ani też stanowisko tej izby nie musi być równoważne stanowisku izby pierwszej.
2. W niektórych państwach jednolitych, ale zregionalizowanych – podstawą tworzenia drugiej izby jest reprezentowanie regionów, a więc założenie podobne do genezy izby drugiej, występującej w państwach federalnych. Regiony nie posiadają jednak charakteru państw, stąd też i stanowisko drugiej izby opartej o to założenie nie musi być stanowiskiem równorzędnym ze stanowiskiem izby pierwszej (nie jest np. w Hiszpanii), choć jest to możliwe (jak we Włoszech).
3. We Francji Senat skonstruowany został głównie jako reprezentacja wspólnot samorządu terytorialnego - gmin, departamentów i regionów. Wybór Senatu następuje poprzez radnych regionalnych i departamentalnych oraz radnych gminnych lub delegatów rad gminnych. Oprócz tego w wyborze senatorów uczestniczą również, w swych okręgach wyborczych, deputowani do izby pierwszej. Jest więc to wybór pośredni, w pewnych sytuacjach nawet trójstopniowy. Stąd też funkcje Senatu, wyłanianego w sposób mniej demokratyczny, nie muszą być równorzędne funkcjom izby pierwszej. Ten typ rozwiązań reprezentuje także konstytucja Holandii, gdzie również jedna z izb parlamentu wybierana jest pośrednio przez reprezentacje poszczególnych prowincji samorządowych. Podobny w końcu charakter i stanowisko przysługuje drugiej izbie (Izbie Żupanii) w Chorwacji, będącej również izbą powoływaną na bazie jednostek samorządu terytorialnego (Żupanii), ale w drodze głosowania powszechnego i bezpośredniego
4. W szczątkowym zakresie występuje druga izba w charakterze reprezentantki grup gospodarczych i zawodowych, składających się również na naród, ale widziany inaczej niż wspólnota polityczna. Z sytuacją taką mamy do czynienia w Słowenii i Bawarii. Struktura taka implikuje raczej nierównorzędną pozycję między izbami; izba druga włącza się w proces ustawodawczy w sytuacji występowania związku ustawy z reprezentowanymi interesami.
5. W Norwegii druga izba parlamentu powstaje poprzez wybór, dokonany przez izbę pierwszą, co także nie sprzyja przyznaniu obu izbom równorzędnej pozycji. Sytuacja taka występowała również, do 1992 r., w Islandii.
6. W dwóch nader ważnych państwach - w Wielkiej Brytanii i (na jej wzór) w Kanadzie, druga izba pochodzi z - w Wielkiej Brytanii - częściowo, w Kanadzie - całkowicie - z nominacji głowy państwa. Praktycznie, z uwagi na funkcjonujący w obu tych państwach system rządów parlamentarnych, o nominacjach tych rozstrzyga premier. O tyle jednak drugiej izby nie można wprost uważać za reprezentację władzy wykonawczej w parlamencie, że lordowie lub senatorowie, pochodzący z nominacji, piastują swój urząd do osiągnięcia wieku emerytalnego, niezależnie więc od trwania rządu, któremu zawdzięczają swe powołanie. Jak wiadomo natomiast, większość lordów w Wielkiej Brytanii stanowią lordowie dziedziczni. Izba druga, pochodząca z tak niedemokratycznej procedury, nie może posiadać większych kompetencji.
7. Najliczniejsze są jednak te drugie izby, które posiadają identyczny charakter polityczny co izby pierwsze, a więc są również reprezentacją polityczną narodu, niezależnie od różnic w sposobie powoływania (różnica wieku co do czynnego lub biernego prawa wyborczego, proporcjonalny czy większościowy system wyborczy i in.) jednej i drugiej izby. Ten identyczny charakter polityczny nie musi jednak prowadzić do identycznego (równorzędnego) ukształtowania funkcji. Występują tu dwa zasadnicze modele izby drugiej: "izby oporu" o równorzędnym stanowisku, lub "izby refleksji i rozwagi", o stanowisku podporządkowanym, hamującym ale nie tamującym działalności ustawodawczej.
Bardziej szczegółowy obraz pozycji drugiej izby w sferze legislacji przedstawia się następująco:

A. W grupie pierwszej:

1. Stany Zjednoczone Ameryki
Inicjatywa ustawodawcza w parlamencie USA przysługuje formalnie każdemu parlamentarzyście, tak w Izbie Reprezentantów, jak i w Senacie. Izba - jako taka - inicjatywy ustawodawczej nie posiada. Postępowanie ustawodawcze rozpocząć się może - z wniosków członków odpowiednich izb - w każdej izbie, za wyjątkiem ustaw budżetowych, gdyż ich uchwalanie rozpocząć się musi w Izbie Reprezentantów.
Po uchwaleniu ustawy w jednej z izb, przekazywana jest ona do drugiej. Odrzucenie projektu przez drugą izbę lub też nieukończenie jego rozpatrywania, kończy postępowanie ustawodawcze w tej sprawie. W takiej sytuacji żadne dalsze kroki nie są możliwe. Natomiast w razie uchwalenia projektu ze zmianami izba, rozpatrująca projekt jako druga, ma dwie możliwości: przekazać tekst z powrotem izbie (chronologicznie) pierwszej, lub wnioskować o powołanie Komisji Uzgodnień. Izba pierwsza w takiej sytuacji ma znowu dwie możliwości: zmodyfikować swój tekst lub także wnioskować o powołanie Komisji Uzgodnień. Na powołanie Komisji Uzgodnień zawsze muszą się zgodzić obie izby, w przeciwnym razie projekt teoretycznie będzie "żeglował" między izbami.
Komisja Uzgodnień, rekrutowana spośród członków tych komisji Izby Reprezentantów i Senatu, które wcześniej pracowały nad danym projektem w ramach procedury w "swojej" izbie, będzie próbowała doprowadzić do wypracowania tekstu jednolitego. Delegacje obu izb w Komisji Uzgodnień mają po jednym głosie, stąd też liczebność tych delegacji nie ma podstawowego znaczenia. Uprawnienia Komisji Uzgodnień są bardzo daleko idące i może ona dość dowolnie kształtować zintegrowany tekst projektu. Jeśli Komisja Uzgodnień nie dojdzie do porozumienia - projekt upada. Jeśli zdoła wypracować tekst uzgodniony - musi być on formalnie uchwalony przez Izbę Reprezentantów i Senat. Oczywiście izby te nie są formalnie związane ustaleniami Komisji Uzgodnień, teoretycznie więc każda z izb może odrzucić wypracowany przez komisję tekst, lub uchwalić wznowienie postępowania uzgadniającego.

2. Szwajcaria
Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje zarówno każdej z izb, jak i deputowanym z każdej izby indywidualnie lub w drodze wniosku komisji, dalej - rządowi, kantonom, jak również w formie inicjatywy ludowej. Projekt budżetu, który zresztą w Szwajcarii nie jest ustawą lecz uchwałą parlamentu, ma prawo wnosić jedynie rząd. Procedura ustawodawcza rozpocząć się może w obu izbach. W której konkretnie - rozstrzyga porozumienie przewodniczących izb.
Po uchwaleniu ustawy w jednej z izb, przechodzi ona do drugiej; równoległe postępowanie ustawodawcze w obu izbach jest niemożliwe. Jeśli stanowiska izb są odmienne: jeśli w drugiej (chronologicznie) izbie doszło do zmian ustawy, oraz jeśli druga izba odrzuciła ustawę - tekst wraca do izby pierwszej, która może zmodyfikować lub potwierdzić swe pierwotne stanowisko. Odrzucenie ustawy przez jedną z izb nie kończy więc postępowania ustawodawczego, co jest raczej rozwiązaniem wyjątkowym. Przy utrzymywaniu się różnic, muszą być one stwierdzone w ciągu trzykrotnych obrad każdej z izb nad ustawą. Dopiero po takich sześciokrotnych w sumie obradach i wyrażeniu za każdym razem stanowisk, dochodzi do pewnego postępowania pojednawczego. Mianowicie komisje obu izb, które szczegółowo pracowały nad daną ustawą, tworzą tzw. Konferencję Pojednawczą, delegując do niej po 13 członków. Ma ona za zadanie wypracowanie wspólnego, uzgodnionego tekstu. Jeśli to zadanie się nie powiedzie - postępowanie ustawodawcze jest skończone. Jeśli się powiedzie - uzgodniony tekst musi być jeszcze zatwierdzony przez każdą z izb (bez możliwości już – naturalnie - wprowadzania zmian). Gdy to nie nastąpi, oznacza to również koniec postępowania.

3. Australia
Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje parlamentarzystom obu izb: Izby Reprezentantów i Senatu (są nimi również członkowie rządu). Postępowanie ustawodawcze w sprawach ustaw o podziale dochodów między federacją a stanami i o ustanawianiu nowych podatków rozpocząć się może tylko w izbie pierwszej; w pozostałych sprawach - w każdej z obu izb.
Jeśli postępowanie ustawodawcze, w powyższych sprawach, rozpocznie się w Izbie Reprezentantów to, po jego zakończeniu i uchwaleniu tekstu, który konstytucja traktuje w dalszym ciągu jako projekt ustawy, zostaje on przesłany do Senatu. Postępowanie w Senacie jest zróżnicowane w zależności od tego, czy chodzi o ustawy podatkowe lub wprowadzające opłaty od ludności, czy też o ustawy w pozostałych sprawach. W pierwszej z tych sytuacji Senat nie ma prawa uchwalić poprawek, lecz może jedynie ustawę przyjąć lub odrzucić. Stworzono tu jednak pewną dodatkową możliwość: w dowolnym stadium postępowania w Senacie ale przed uchwaleniem ustawy, może on zwrócić projekt do Izby Reprezentantów z propozycją uchwalenia przez izbę pierwszą określonych poprawek. Jest to jakby surogat inicjatywy ustawodawczej Senatu. Izba Reprezentantów może przyjąć propozycję Senatu i uchwalić wnioskowane poprawki lub też przed nad nimi do porządku dziennego. Projekt wraca do Senatu, który go może przyjąć lub odrzucić, na zasadach ogólnych.
W drugiej sytuacji (wszystkie pozostałe ustawy) prawa obu izb są równe: projekt przyjęty przez Izbę Reprezentantów może być uchwalony, poprawiany, lub odrzucony przez Senat. W wypadku uchwalenia przez Senat, tekst kierowany jest do promulgacji Gubernatora Generalnego. W wypadku uchwalenia przez Senat poprawek lub uchwalenia odrzucenia projektu - projekt wraca do Izby Reprezentantów, która winna oświadczyć się w swym głosowaniu co do akceptacji lub odrzucenia poprawek, bądź akceptacji lub odrzucenia uchwały Senatu o odrzuceniu projektu. Akceptacja przez Izbę Reprezentantów poprawek Senatu bądź akceptacja jego uchwały o odrzuceniu projektu kończą postępowanie - odpowiednio ustawa dochodzi lub nie dochodzi do skutku. Dezaprobata przez Izbę Reprezentantów poprawek Senatu bądź dezaprobata jego uchwały o odrzuceniu projektu - powodują kolejne przesunięcie sprawy do Senatu. Senat może przychylić się do tej dezaprobaty i wówczas ustawa dochodzi do skutku w kształcie, nadanym jej przez Izbę Reprezentantów. Senat może także nie przychylić się do tej dezaprobaty swego stanowiska i wówczas Gubernator Generalny rozwiązuje obie izby parlamentarne. Kiedy także obie izby nowej kadencji, po rozpatrzeniu projektu, nie dochodzą do porozumienia, ustawa nie dochodzi do skutku lub też Gubernator Generalny zwołuje wspólne posiedzenie członków obu izb. Następują wówczas wspólne obrady i wspólne głosowanie nad ustawą oraz uchwalonymi i podtrzymywanymi przez Senat poprawkami. Do uchwalenia projektu wymagana jest wówczas bezwzględna większość głosów ogólnej liczby członków obu izb. Należy w związku z tym wskazać, że australijska Izba Reprezentantów jest dwukrotnie liczniejsza niż Senat tego państwa.
Postępowanie ustawodawcze rozpoczynające się w Senacie toczy się z odpowiednim zastosowaniem powyższych przepisów, z tym że projekt ustawy, uchwalony przez Senat kierowany jest do Izby Reprezentantów, a następnie, o ile zostanie przez nią uchwalony, przesyłany jest do Senatu i traktowany przezeń w identyczny sposób jak wyżej przedstawiony. Natomiast odrzucenie go przez Izbę Reprezentantów powoduje już od razu możliwość zastosowania wskazanych wyżej uprawnień Gubernatora Generalnego.

4. Niemcy
Należałoby tu omówić uprawnienia tzw. Rady Federalnej, która choć nie jest właściwie drugą izbą parlamentarną, gdyż Parlament Federalny (Bundestag) w Niemczech jest organem jednoizbowym. Natomiast Rada Federalna jest organem, poprzez który kraje federalne (landy) biorą udział w tworzeniu ustaw federalnych i sprawowania administracji federalnej. W tym pierwszym zakresie Rada Federalna spełnia więc rolę analogiczną do drugiej izby.
Po pierwsze, Rada Federalna posiada inicjatywę w pełnym zakresie materii ustawodawczej i konstytucja niemiecka nie zna żadnych ograniczeń przedmiotowych dla tej inicjatywy.
Po drugie, Rada Federalna posiada konstytucyjne prawo opiniowania projektów ustaw, pochodzących od rządu Federalnego, a przesyłanych do parlamentu. W praktyce stadium to w niemałym zakresie odpowiada sytuacji "normalnego" rozpatrywania projektu ustawy przez drugą izbę, czyli jakby konstytucja jako regułę przyjmowała rozpoczynanie się procedury ustawodawczej, w obu tych sytuacjach (własnej inicjatywy Rady Federalnej i inicjatywy ustawodawczej rządu), od drugiej izby.
Po trzecie, po przyjęciu przez parlament ustaw, Rada Federalna posiada wobec nich dwojakiego rodzaju uprawnienia:
a) Wobec ustaw wydawanych w pewnych, ściśle określonych w konstytucji sprawach (syntetycznie ujmując - chodzi o sprawy bezpośrednio powiązane z federacyjnym charakterem RFN), Radzie Federalnej przysługuje prawo uchwalania "zgody" (Zustimmung) na te ustawy. W takich sytuacjach Rada Federalna odgrywa rolę pełnoprawnej, drugiej izby parlamentarnej, której odmienne wobec izby pierwszej stanowisko nie może zostać pominięte. Uchwalenie odmowy zgody kończy postępowanie ustawodawcze i ustawa nie dochodzi do skutku. Formalnie więc Rada Federalna nie posiada prawa uchwalania poprawek i może jedynie zająć całościowe (sumaryczne) stanowisko.
Zanim nastąpi podjęcie uchwały w sprawie wyrażenia zgody, w okresie 3 tygodni od otrzymania ustawy, Rada Federalna może (fakultatywnie) żądać zwołania Komisji Mediacyjnej, celem "wspólnego przedyskutowania" ustawy. Komisja ta składa się z 32 członków, 16 z parlamentu i 16 z Rady Federalnej. Ci ostatni nie są wówczas skrępowani wytycznymi Rady Federalnej, posiadają więc identyczny status jak deputowani. Komisja może wyrazić ocenę pozytywną i wówczas ustawa przechodzi do prac w Radzie Federalnej, celem udzielenie lub odmowy zgody. Komisja może jednak wyrazić także zastrzeżenia wobec ustawy, sprawa trafia wówczas "z powrotem" do parlamentu, który może ustawę zmodyfikować, potwierdzić jej tekst lub zaniechać kontynuowania postępowania. W dwu pierwszych sytuacjach (modyfikacji i potwierdzenia), po pracach w parlamencie ustawa przechodzi do Rady Federalnej celem podjęcia uchwały w sprawie wyrażenia zgody. Powyższa więc teza, o braku prawa Rady Federalnej do uchwalania poprawek, wymaga w świetle uprawnień Komisji Mediacyjnej, pewnej modyfikacji.
O ile Rada Federalna odmówi swej zgody, z żądaniem zwołania Komisji Mediacyjnej może wystąpić z kolei parlament lub rząd federalny i to niezależnie od tego, czy Komisja ta funkcjonowała już przedtem, na żądanie Rady Federalnej, czy nie. Żądania parlamentu i rządu nie wykluczają się przy tym, tak że teoretycznie do prac Komisji, przy tym samym tekście, może dojść nawet trzykrotnie.
Stanowisko Komisji Mediacyjnej adresowane jest w tym wypadku do Rady Federalnej, która pod jej wpływem może teraz wyrazić swą zgodę. Jeśli to jednak nie nastąpi, projekt upada.
b) Wobec ustaw, wydawanych we wszystkich pozostałych sprawach, Rada Federalna w razie posiadania zastrzeżeń może uchwalić wobec nich "sprzeciw" (Einspruch). Nie może jednak tego uczynić, bez zwołania prac Komisji Mediacyjnej (a więc tu: obligatoryjnie); natomiast zatwierdzenie ustawy przez Radę Federalną nie musi być poprzedzone pracami Komisji. Komisja Mediacyjna posiada tu te same uprawnienia, co wskazane wyżej, a więc może także wnioskować do parlamentu o modyfikację tekstu ustawy, oprócz tego, że może formułować pod adresem Rady Federalnej opinię (ocenę) ustawy. Wniosek Komisji Mediacyjnej może zostać przez parlament uwzględniony lub nie, może też być przyczyną zaniechania dalszych prac. Tutaj więc również Rada Federalna nie posiada prawa uchwalania poprawek (modyfikacji tekstu). Do ewentualnych zmian dochodzić może drogą pośrednią, via Komisja Mediacyjna.
W analizowanej tu sytuacji prawa Rady Federalnej do sprzeciwu, ani parlamentowi ani rządowi federalnemu nie przysługuje prawo żądania podjęcia prac przez Komisję Mediacyjną. Tłumaczy się to faktem, że sprzeciw Rady Federalnej jest wzruszalny i może być przez parlament odrzucony uchwałą, podjętą większością ogólnej (ustawowej) liczby deputowanych. Jeśli jednak Rada Federalna uchwaliła swój sprzeciw większością kwalifikowaną 2/3 głosów (ustawy konstytucyjne), to i odrzucenie tego sprzeciwu przez parlament musi nastąpić taką samą większością (obecnych), musi to jednak równocześnie stanowić co najmniej większość ogólnej liczby deputowanych.

5. Austria
Parlament federalny składa się z dwu izb: Rady Narodowej i Rady Federalnej. Stanowisko drugiej izby w Austrii należy jednak do najsłabszych wśród ogółu parlamentów, mimo iż mamy tu do czynienia z państwem federacyjnym.
Po pierwsze, izba druga (Rada Federalna) posiada prawo inicjatywy ustawodawczej; takie samo prawo przysługuje również grupie, liczącej minimum 1/3 składu tej izby. Projekty te przesyła się Radzie Narodowej, gdyż tylko tam rozpocząć się może postępowanie ustawodawcze.
Po drugie, nie wszystkie teksty ustaw, uchwalone przez Radę Narodową, podlegają rozpatrzeniu przez Radę Federalną. W szeregu ważnych zagadnień, na mocy art. 42 ust. 5 konstytucji, ustawy te posiadają charakter ostateczny już po ich uchwaleniu przez Radę Narodową. Należą tu zwłaszcza ustawy budżetowe i ustawy dotyczące majątku państwowego.
Po trzecie, wobec pozostałych ustaw, rozpatrywanych przez Radę Federalną, izbie tej w większości przypadków przysługuje jedynie prawo wyrażenia "sprzeciwu", przy czym jednak, odmiennie niż w Niemczech, nie jest przewidziane jakiekolwiek postępowanie mediacyjne ani też możliwość uchwalenia poprawek. Celowość poprawek może być najwyżej zaznaczona w obowiązkowym uzasadnieniu sprzeciwu. Sprzeciw Rady Federalnej powoduje konieczność zajęcia się ponownie ustawą w izbie pierwszej. Ta może albo uchwalić "potwierdzenie" swej pierwotnej ustawy, co winno jednak nastąpić przy nieco podwyższonej frekwencji w tej izbie: połowa deputowanych zamiast wymaganej normalnie 1/3 - albo uchwalić formalnie "nową" ustawę w danej materii, przy możliwości uwzględnienia wówczas pewnych postulatów drugiej izby. Ta nowa ustawa podlega normalnemu rozpatrzeniu w izbie drugiej.
Po czwarte, pewne ustawy - zwłaszcza konstytucyjne, związane z federalnym charakterem Austrii i inne, wspomniane w kilku szczegółowych przepisach konstytucyjnych wymagają zgody drugiej izby. Wszystko to przypomina, ale bez podstawowej tu instytucji Komisji Mediacyjnej, rozwiązania niemieckie, z tym że zakres tej drugiej sytuacji jest w Austrii o wiele węższy niż w Niemczech. Brak zgody oznacza oczywiście niedojście ustawy do skutku.

6. Kanada
Postępowanie ustawodawcze może rozpocząć się w każdej z dwu izb parlamentarnych (Izbie Gmin i Senacie) za wyjątkiem ustaw finansowych, które rozpocząć się mogą jedynie w Izbie Gmin.
W stosunku do wszystkich ustaw, poza ustawami budżetowymi, prawa obu izb są formalnie zrównane: Każdy tekst, przyjęty w Izbie Gmin, Senat może odrzucić lub zmodyfikować. Gdy postępowanie rozpocznie się w Senacie – postępuje się analogicznie. Jednakże w praktyce, wobec słabej legitymacji politycznej Senatu, od dawna nie zdarza się sytuacja odrzucenia przez niego ustawy, przyjętej przez Izbę Gmin. Natomiast uchwalone przez niego modyfikacje ustawy są rozpatrywane przez Izbę Gmin, co w praktyce poprzedzone jest nieformalnymi rozmowami uzgadniającymi między izbami. Jeżeli jednak Izba Gmin odrzuci te modyfikacje, ustawa nie dochodzi do skutku. Zaakceptowanie modyfikacji oznacza naturalnie dojście do skutku ustawy z poprawkami Senatu.
Izba Gmin posiada analogiczne uprawnienia wobec ustaw, uchwalonych w Senacie jako w izbie chronologicznie pierwszej. Większa legitymacja polityczna Izby Gmin sprawia również, że w praktyce korzysta ona z konstytucyjnego prawa odrzucenia projektu ustawy, uchwalonego w Senacie, co powoduje koniec postępowania ustawodawczego. Uchwalenie przez Izbę Gmin poprawek do takiej ustawy powoduje jej przejście do ponownego rozpatrzenia przez Senat. Akceptacja Senatu w takiej sytuacji oznacza uchwalenie ustawy z poprawkami Izby Gmin. Dezaprobata Senatu (praktycznie bardzo rzadka) oznacza nie dojścia ustawy do skutku; Izbie Gmin nie przysługują tu możliwości zniwelowania przeciwnego stanowiska Senatu.
W stosunku do ustaw budżetowych, obejmujących odrębne ustawy dotyczące dochodów i odrębne dotyczące wydatków państwowych) Senatowi nie przysługuje prawo uchwalania poprawek, formalnie więc ogranicza się jedynie do zatwierdzenia tych ustaw.

7. Rosja
Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje także drugiej izbie parlamentu (noszącego wspólną nazwę - Zgromadzenia Federalnego), tj. Radzie Federacji i jej członkom. Oprócz tego przysługuje ono rządowi, prezydentowi, deputowanym izby pierwszej, podmiotom federacji oraz najwyższym instancjom sądowym. Postępowanie ustawodawcze może jednak rozpocząć się jedynie w izbie pierwszej, tj. w Dumie Państwowej.
Uchwalone przez Dumę ustawy w ciągu pięciu dni przedłożone być muszą Radzie Federacji. Izba ta posiada wobec nich prawo wyrażenia aprobaty lub odrzucenia. Nie posiada natomiast prawa uchwalania poprawek. Jako milczącą aprobatę konstytucja traktuje również sytuację nierozpatrzenia ustawy przez Radzie Federacji w ciągu 14 dni.
Po odrzuceniu ustawy przez Radę Federacji może być, na podstawie porozumienia się izb, utworzona komisja rozjemcza, w celu przezwyciężenia zaistniałej różnicy zdań. Następnie uzgodniony tekst jest rozpatrywany i oceniany przez obie izby. Gdy stanowiska obu izb nadal różnią się między sobą, czego wyrazem są stosowne rozstrzygnięcia - o powstaniu ustawy może jednostronnie zadecydować Duma Państwowa, uchwalając ją głosami 2/3 ogólnej liczby swych deputowanych. Stanowisko izby pierwszej jest więc wyraźnie dominujące.

B. W grupie drugiej:

1. Hiszpania
Izbie drugiej parlamentu hiszpańskiego (noszącego ogólną nazwę Kortezów Generalnych), tj. Senatowi, przysługuje inicjatywa ustawodawcza, obok rządu i izby pierwszej (Kongresu Deputowanych). Jednakże postępowanie ustawodawcze rozpocząć się może jedynie w izbie pierwszej.
Po przyjęciu ustawy w izbie pierwszej, kierowana jest ona do Senatu. Senatowi przysługują wówczas, w terminie dwu miesięcy:
a) prawo zgłoszenia weta wobec ustawy w formie orędzia, zawierającego również uzasadnienie - uchwalonego bezwzględną większością głosów;
b) prawo uchwalenia poprawek do ustawy, przyjmowanych zwykłą większością głosów.
W pierwszej sytuacji Kongres Deputowanych ma możliwość ponownego uchwalenia (potwierdzenia) ustawy albo większością bezwzględną albo, ale dopiero po dwu miesiącach od otrzymania weta, większością zwykłą. Natomiast w wypadku poprawek - Kongres Deputowanych akceptuje je lub odrzuca większością zwykłą. W tej ostatniej sytuacji termin wypowiedzenia się co do poprawek nie jest konstytucyjnie ustalony, wobec czego dopóki nie dojdzie do ich rozpatrzenia w Kongresie Deputowanych - ustawa nie zaistnieje. Po odrzuceniu poprawek Senatu, izba ta nie posiada już dalszych możliwości obrony swego stanowiska.

2. Włochy
Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje deputowanym i senatorom oraz rządowi a ponadto Narodowej Radzie Gospodarki i Pracy tudzież regionom. Postępowanie ustawodawcze rozpocząć się może w każdej z dwu izb parlamentu - Izbie Deputowanych i w Senacie. Druga izba posiada też prawo formułowania dowolnych poprawek.
Włochy są krajem, w którym równouprawnienie obu izb zaznacza się może najsilniej. W procedurze ustawodawczej wyraża się to w konieczności prowadzenia prac nad każdą ustawą aż do osiągnięcia porozumienia, bez możliwości uzyskania ostatecznej przewagi przez którąkolwiek z izb. Izba Deputowanych lub Senat, pracując nad projektem ustawy jako druga w kolejności izba, mogą dowolnie modyfikować otrzymaną ustawę lub uchwalić jej odrzucenie. W tym drugim przypadku postępowanie ustawodawcze jest zakończone, oczywiście bez pozytywnego rezultatu. W wypadku modyfikacji projektu natomiast, wraca on do izby poprzednio się nim zajmującej, która może tę zmianę zaaprobować, odrzucić, bądź uchwalić jakieś jeszcze inne ujęcie. Sprawa jednak powraca do poprzedniej izby. W dalszym ciągu postępowania projekt może wielokrotnie "żeglować" między izbami, aż dojdzie do uchwalenia jednolitych tekstów lub też, po zakończeniu kadencji, ustawa nie zostanie uchwalona. Postępowanie uzgadniające nie jest przewidziane, żadna też z dwu izb nie ma prawa rozstrzygnąć ostatecznie, w sytuacji braku uzgodnienia między izbami.

C. W grupie trzeciej:

1. Francja
Druga izba parlamentu francuskiego, Senat, nie posiada inicjatywy ustawodawczej. Natomiast postępowanie ustawodawcze może rozpocząć się w tej izbie z wniosku podmiotu uprawnionego, za wyjątkiem projektów ustaw finansowych, których parlamentarne rozpatrywanie rozpocząć się musi w Zgromadzeniu Narodowym. Druga izba może również, przy zachowaniu konstytucyjnych warunków, formułować poprawki do projektu, przyjętego przez pierwszą i vice versa.
Punktem wyjścia dla oceny pozycji Senatu francuskiego w postępowaniu ustawodawczym jest zasada równouprawnienia izb. Zgodnie z nią, jeżeli jedna izba projekt uchwali a druga, zajmująca się nim następnie, odrzuci go - postępowanie ustawodawcze uważa się za ukończone. Jeżeli projekt zostanie uchwalony w identycznym brzmieniu, kolejno przez obie izby, to naturalnie staje się ustawą (po promulgacji). Jeśli jednak izba, rozpatrująca projekt jako druga w kolejności, uchwali go w odmiennej postaci niż poprzednia, to projekt ów wraca do poprzedniej izby. Jeśli podtrzyma ona swe pierwotne stanowisko i nie zaaprobuje tej odmiennej postaci, postępowanie ustawodawcze ulega zakończeniu i projekt nie staje się ustawą. Jeżeli jednak dokona ona znowu pewnych modyfikacji w otrzymanym od poprzedniej izby projekcie, projekt znowu wraca do tamtej izby. Teoretycznie to "żeglowanie" projektu trwać może do końca kadencji Zgromadzenia Narodowego.
Przerwanie tego błędnego koła zależy od rządu, co jest jednym z nader wyraźnych przejawów pewnej degradacji roli parlamentu w konstytucji V Republiki Francuskiej. Już po pierwszych debatach nad projektem w obu izbach, może on zadeklarować "pilność" projektu, a następnie zarządzić zebranie się komisji mieszanej, składającej się z równej reprezentacji obu izb, która ma zadanie doprowadzić do powstania uzgodnionego tekstu. Co do projektów, nie objętych klauzulą pilności, takie zarządzenie może mieć miejsce dopiero po dwóch bezskutecznych debatach w obu izbach. Wypracowany przez komisję tekst, aby stał się ustawą, musi być naturalnie zaaprobowany przez obie izby. Do tego stadium więc prawa obu izb parlamentarnych pozostają nadal równe. Brak aprobaty projektu przez którąkolwiek z izb powoduje niedojście ustawy do skutku.
Rozwiązanie takiej patowej sytuacji znów uzależnione jest od woli rządu. Tylko on mianowicie może zażądać, aby ostateczną decyzję podjęło Zgromadzenie Narodowe. W takim wypadku izba ta może uchwalić zarówno tekst przygotowany przez komisję mieszaną, jak i tekst projektu, przyjęty jako ostatni przez samo Zgromadzenie Narodowe. Wspomniane prawo żądania ostatecznego rozstrzygnięcia przez Zgromadzenie Narodowe przysługuje rządowi również wówczas, gdy komisja mieszana nie zdoła wypracować jednolitego tekstu.

2. Holandia
Dwie izby Stanów Generalnych czyli parlamentu holenderskiego nie posiadają nazw imiennych lecz oficjalne numery; przy tym izbę pochodzącą z głosowania powszechnego Konstytucja określa jako izbę drugą, natomiast izbę pochodzącą z wyboru przez organy przedstawicielskie prowincji, określa jako izbę pierwszą. Jest to więc schemat odwrotny niż przywykło się powszechnie stosować.
Kompetencje izby pierwszej są nader bliskie modelowi zakładającemu równorzędność izb.
Wprawdzie postępowanie ustawodawcze rozpocząć się może tylko w izbie głosowania powszechnego (drugiej), a izba pochodząca z wyboru rad prowincjonalnych nie ma prawa formułować poprawek, to jednak ustawy ostatecznie muszą uzyskać zgodę obu izb i nie ma możliwości obalenia sprzeciwu którejkolwiek z nich.
Początek postępowaniu ustawodawczemu może dać, po pierwsze, inicjatywa ustawodawcza rządu (formalnie: monarchy). Brak akceptacji tego projektu przez izbę drugą (izbę głosowania powszechnego) kończy postępowanie ustawodawcze; izba pierwsza nie ma żadnych możliwości ewokowania tego projektu na swe obrady. Izba druga może projekt rządowy uchwalić w brzmieniu pierwotnym lub z poprawkami i przesłać do izby pierwszej (izby reprezentującej prowincje). Izba pierwsza może ten tekst jedynie zatwierdzić lub odrzucić; prawo uchwalania poprawek jej nie przysługuje. Odrzucenie projektu posiada charakter weta absolutnego, gdyż Konstytucja nie przewiduje już dalszych możliwości postępowania, w szczególności zaś nie przewiduje postępowania uzgadniającego ani też powrotu projektu do izby drugiej.
Również parlamentarna inicjatywa ustawodawcza rozpocząć się może jedynie w izbie drugiej. Wypracowany przez nią projekt przesyłany jest do izby pierwszej, która - jeśli go akceptuje - przesyła monarsze (formalnie do merytorycznej akceptacji, faktycznie, z uwagi na zasadę kontrasygnaty, jedynie do promulgacji), jeżeli zaś nie aprobuje - odsyła izbie drugiej, co kończy postępowanie ustawodawcze.

3. Chorwacja
Druga izba parlamentu chorwackiego (Saboru Republiki Chorwacji), zwana Izbą Żupanii, posiada prawo inicjatywy ustawodawczej. Postępowanie ustawodawcze może się jednak rozpocząć jedynie w izbie pierwszej, Izbie Przedstawicielskiej. Materia inicjatywy ustawodawczej Izby Żupanii nie podlega żadnym ograniczeniom. Projekt odrzucony przez izbę pierwszą nie może być ewokowany w izbie drugiej.
Oprócz inicjatywy ustawodawczej Izba Żupanii posiada nader interesującą kompetencję do "wstępnego opiniowania" ustaw, podejmujących regulację określonej problematyki. Należą tu, syntetycznie rzecz ujmując: zmiany Konstytucji, prawa i wolności obywatelskie, system wyborczy i ustrój organizacyjny państwa (art. 81 Konstytucji). Trafna wydaje się ocena, że prawo to dotyczy znakomitej większości ustaw, rozpatrywanych w Izbie Przedstawicielskiej. Jak się wydaje, te wstępne opinie wnoszone być mogą w toku pierwszego rozpatrywania projektu przez Izbę Przedstawicielską i nie wymagają żadnego odrębnego ustosunkowania się do nich tej izby.
Wszystkie ustawy, uchwalone przez izbę pierwszą są następnie rozpatrywane przez Izbę Żupanii. Izba Żupanii nie posiada jednak możliwości uchwalania poprawek do tych ustaw. Niewykluczone, że twórca konstytucji uznał, że prawo to jest już pochłonięte przez wspomniane prawo "wstępnego opiniowania" projektów. Izba Żupanii może jedynie ustawę "skierować do Izby Przedstawicielskiej do ponownego rozpatrzenia", co musi być jednak uzasadnione. Tak skierowaną do siebie ustawę Izba Przedstawicielska może ponownie uchwalić lub też, uznając racje Izby Żupanii, odstąpić od kontynuacji postępowania ustawodawczego. Ponowne uchwalenie ustawy przez Izbę Przedstawicielską może nastąpić dopiero absolutną większością ogólnej liczby deputowanych (uchwalenie ustawy w Izbie Przedstawicielskiej po raz pierwszy odbywa się przy znacznie niższych wymaganiach: zwykłą większością głosów, przy obecności ponad połowy ogólnej liczby deputowanych). Nieosiągnięcie większości, wymaganej w ponownym głosowaniu, powoduje niedojście ustawy do skutku.

D. W grupie czwartej:

Słowenia
Wprawdzie Konstytucja Słowenii nie określa ekspressis verbis Rady Państwa jako drugiej, po Zgromadzeniu Państwowym izby parlamentarnej, ale wynika tak jednoznacznie z kompetencji tego organu, jego przedstawicielskiego charakteru, immunitetu członków, równego immunitetowi parlamentarnemu, miejsca w systematyce konstytucyjnej, przyjęcia przez konstytucję zasady trójpodziału władz oraz, w końcu, z przyjmowanej w tym kraju interpretacji rozwiązań konstytucyjnych.
Uprawnienia Rady Państwa są jednak nader ograniczone. Po pierwsze, posiada ona prawo inicjatywy ustawodawczej, przy czym mimo jej szczególnego charakteru politycznego ("izba samorządowa") może wnosić projekty ustaw w dowolnej materii. Po drugie, co zbliża jej charakter raczej do rozmaitych "rad społeczno- gospodarczych" (jakie funkcjonują np. we Francji czy Włoszech), niż do drugiej izby parlamentarnej - może przedstawiać Zgromadzeniu Państwowemu swe opinie, należy sądzić, że także do rozpatrywanych przez Zgromadzenie Państwowe projektów ustaw. Po trzecie, przysługuje jej prawo żądania od Zgromadzenia Państwowego ponownego rozpatrzenia uchwalonej już ustawy. Nie przysługuje jej prawo uchwalania modyfikacji (poprawek) uchwalonej ustawy, ale sugestie w tym zakresie Rady Państwa może uzewnętrznić w swym uzasadnieniu do żądania ponownego rozpatrzenia. W odpowiedzi na żądanie Rady Państwa ponownego rozpatrzenia ustawy, może być ona uchwalona przez Zgromadzenie Państwowe większością ogólnej liczby posłów, podczas gdy do "pierwszego" uchwalenia ustawy wystarczająca jest zwykła większość posłów obecnych na posiedzeniu, przy minimalnym quorum wynoszącym większość ogólnej liczby posłów. Niemożliwość ponownego uchwalenia ustawy wymaganą większością głosów powoduje niedojście ustawy do skutku.

E. W grupie piątej:

Norwegia
Po wyborach do parlamentu norweskiego – stu sześćdziesięcio pięcio osobowego Stortingu ("wielkiego zgromadzenia") - dzieli się ona na dwie części: na pierwszym swym posiedzeniu wybiera on 42 deputowanych (25, 45%), tworzących tzw. Lagting ("zgromadzenie prawne"), natomiast pozostali deputowani tworzą tzw. Odelsting ("zgromadzenie ludu"). Nazwy sugerują, że Lagting powołano kiedyś w zamyśle czuwania nad poprawnością funkcji ustawodawczej, współcześnie nie przypisuje mu się już jednak takiego znaczenia.
Lagting i Odelsting funkcjonują w wielu sytuacjach na podobieństwo dwu izb parlamentarnych, choć formalnie nie są za takie uważane, a tylko za odrębne części jednego parlamentu. Tym bardziej że w niemałej liczbie przypadków, a są to przypadki rozstrzygania kwestii o największym ciężarze gatunkowym - działa jedynie Storting jako jednoizbowy parlament.
W tej pierwszej sytuacji, tj. działania odrębnego, która jako jedyna wchodzi w zakres niniejszego opracowania, należy zauważyć, że funkcją Lagtingu jest wyraźnie rola "izby refleksji i rozwagi". Nie przysługuje mu inicjatywa ustawodawcza, proces ustawodawczy rozpocząć się może jedynie w Odelstingu. Przysługuje mu natomiast prawo proponowania poprawek.
Po uchwaleniu ustawy w Odelstingu, przesyłana jest ona do Lagtingu. Ten z kolei, po przynajmniej 3 dniowej przerwie, może projekt ustawy ostatecznie zatwierdzić lub też zaproponować poprawki i odesłać do Odelstingu. Ten z kolei organ, także po minimum 3 dniach przerwy: a) może zrezygnować z dalszych prac ustawodawczych, b) może zmienić swój projekt (uwzględniając ewentualnie poprawki) i ponownie przesłać do Lagtingu, bądź też c) potwierdzić swe pierwotne stanowisko i także odesłać do Lagtingu. Żadna z tych decyzji Odelstingu nie wymaga większości kwalifikowanej i zapada, podobnie jak pierwsze uchwalenie ustawy, zwykłą większością głosów. Jeśli z kolei Lagting (po minimum 3 dniach), rozpatrując już po raz drugi kwestię, zatwierdzi tekst - ustawa kierowana jest do promulgacji. Jeśli jednak ponownie nie przyjmie projektu w wersji, którą nadał mu Odelsting - z mocy prawa zbiera się wówczas, także po co najmniej 3-dniowej przerwie, cały Storting dla rozstrzygnięcia tej kwestii. Rozstrzygnięcie Stortingu w takiej sytuacji wymaga kwalifikowanej większości 2/3 głosów, co jednak w praktyce stanowić może już znaczną ochronę stanowiska Lagtingu.

F. W grupie szóstej:

Wielka Brytania
Pozycja Izby Lordów, a zwłaszcza pozycja tej jej zasadniczej części, którą stanowią lordowie dziedziczni, uległa już na początku obecnego stulecia (od wydania w 1911 r. Ustawy o Parlamencie, uzupełnionej w 1949 r.) znacznej redukcji, w szczególności właśnie co do funkcji ustawodawczej parlamentu brytyjskiego.
Formalnie procedura ustawodawcza może rozpocząć się w każdej izbie, a inicjatywa ustawodawcza przysługuje każdemu z członków obu izb. rząd zgłasza swe projekty ustaw wykorzystując fakt, że każdy z ministrów piastuje równocześnie mandat parlamentarzysty i w tym charakterze występuje jako inicjator ustawy. Jedynie projekty ustaw o charakterze finansowym, zwłaszcza dotyczące podatków oraz wydatków z funduszy publicznych, składane być muszą w Izbie Gmin. Ponieważ jednak w Izbie Lordów nie występuje - tak jak w Izbie Gmin - zjawisko dominacji czynników rządowych nad debatami ustawodawczymi, do Izby Lordów, dla rozpoczęcia tam procedury ustawodawczej, trafiają projekty mniej kontrowersyjne. Najbardziej znamiennym przykładem na poparcie tej tezy jest chyba fakt, że nad projektem ustawy w Izbie Lordów nie obradują poszczególne komisje, lecz tzw. Komisja Całej Izby (Lordów), czyli pełny jej skład, w znacznie bardziej niesformalizowanym postępowaniu. Izba Lordów posiada również prawo zgłaszania poprawek i formalnego odrzucania projektu ustawy, przyjętego w Izbie Gmin.
Dla pełniejszego zobrazowania kompetencji Izby Lordów w procesie ustawodawczym, należy rozróżnić procedurę uchwalania ustaw nie-finansowych i finansowych (money bills). W tej pierwszej procedurze należy z kolei wyróżnić sytuacje: 1) rozpoczęcia procedury ustawodawczej w Izbie Gmin i 2) rozpoczęcia procedury ustawodawczej w Izbie Lordów.
Ad 1)
Projekt uchwalony przez Izbę Gmin przechodzi do rozpatrzenia przez Izbę Lordów. Ta może projekt zaakceptować, odrzucić lub zaproponować poprawki. Akceptacja kończy procedurę ustawodawczą. Odrzucenie projektu powoduje zajęcie się nim przez Izbę Gmin, ale dopiero w następnej sesji parlamentu. Uchwalenie poprawek powoduje konieczność zajęcia się nimi w ciągu tej samej sesji. W dalszym ciągu procedury ustawodawczej dyskusja dotyczy już tylko uchwalonych przez Izbę Lordów zmian; zaakceptowane fragmenty projektu nie stają się już przedmiotem dyskusji i rozstrzygnięć. Po uchwaleniu przez Izbę Lordów poprawek, Izba Gmin może: a) zaakceptować poprawki, co zresztą w praktyce występuje nader często, gdyż Izba Gmin, będąc znacznie przeciążona pracami ustawodawczymi, nierzadko popełnia takie czy inne błędy legislacyjne; b) odrzucić poprawki Izby Lordów; c) zmienić poprawki Izby Lordów. W dwu ostatnich przypadkach sprawa trafia powtórnie do Izby Lordów która może: a) zaakceptować odrzucenie poprawek bądź zaakceptować zmianę poprawek, co kończy postępowanie ustawodawcze; b) nie zaakceptować odrzucenia swych poprawek bądź nie zaakceptować zmiany swoich poprawek. Druga z tych sytuacji powoduje konieczność zajęcia się projektami przez Izbę Gmin po raz trzeci, ale dopiero w trakcie następnej sesji parlamentarnej, praktycznie w następnym roku (sesje parlamentu brytyjskiego trwają od listopada do końca października). To zajęcie się jest już ostateczne i jeśli Izba Gmin podejmie wówczas rozstrzygnięcie pozytywne, projekt staje się ustawą i to w takiej wersji, jaką ona wybierze, tj. z uwzględnieniem poprawek Izby Lordów bądź z ich pominięciem.
Ad 2)
Projekt uchwalony przez Izbę Lordów przechodzi do Izby Gmin. Ta może projekt zaakceptować, odrzucić lub wprowadzić zmiany. Dwie pierwsze sytuacje oznaczają koniec postępowania ustawodawczego, pozytywny lub negatywny. Natomiast zmiana poprawek przez Izbę Gmin powoduje konieczność zajęcia się tymi zmianami przez Izbę Lordów. Jeżeli Izba Lordów zaakceptuje te zmiany, kończy to postępowanie ustawodawcze. Jeżeli Izba Lordów te zmiany odrzuci, sprawa wraca do Izby Gmin, która będzie się nią zajmować w ciągu następnej sesji, z możliwością definitywnego rozstrzygnięcia.
Pewną wersją obu tych procedur jest postanowienie izby, która daną ustawę uchwaliła jako pierwsza, w sytuacji gdy ustawa ta nie spotkała się z aprobatą izby zajmującej się projektem w drugiej kolejności - wprowadzenia postępowania negocjacyjnego. Dla tego celu izby powołują wspólną komisję, mającą na celu wypracowanie uzgodnionego tekstu. Jego uchwalenie przez obie izby oznacza dojście ustawy do skutku. Uchwalenie tylko przez Izbę Gmin a nieuchwalenie przez Izbę Lordów oznacza przesunięcie sprawy na następną sesję. Uchwalenie tylko przez Izbę Lordów a nieuchwalenie przez Izbę Gmin oznacza nie dojście ustawy do skutku i zamknięcie procedury ustawodawczej.
Przy uchwalaniu ustaw finansowych, co jak wspomniano musi rozpocząć się w Izbie Gmin, procedura różni się w sposób zasadniczy, gdyż Izba Lordów nie posiada tu prawa uchwalania żadnych poprawek, może odpowiednie projekty jedynie zatwierdzić lub odrzucić, po debatach w Komisji Całej Izby. W tym drugim przypadku projekt wraca do Izby Gmin, która oczywiście może zgodzić się z Izbą Lordów i nie podejmować dalszych prac albo może projekt uchwalić ponownie, i to już na tej samej sesji.

G. W grupie siódmej:

1. Czechy
Senat Republiki Czeskiej zajmuje nader wysoką pozycję w procedurze ustawodawczej. Już na wstępie należy zaznaczyć, że posiada inicjatywę ustawodawczą, prawo uchwalania poprawek do ustaw, w niektórych sytuacjach prawo współ-uchwalania ustawy a także , w określonej sytuacji, prawo samodzielnego uchwalania dekretów z mocą ustawy w przypadku rozwiązania Izby Poselskiej (pierwszej izby parlamentarnej).
W ramach zwykłej procedury ustawodawczej, która jednak rozpocząć się może tylko w izbie pierwszej, Senat rozpatruje wszystkie projekty, które zostały tam uchwalone. Może je zaakceptować, odrzucić lub uchwalić propozycje zmian. Zakres zmian nie jest konstytucyjnie ograniczony. Pewną osobliwością jest konstytucyjna możliwość uchwalenia przez Senat oświadczenia, że nie będzie się zajmował określonym projektem, co jest równoważne z jego akceptacją.
Akceptacja projektu przez Senat kończy procedurę ustawodawczą. Natomiast odrzucenie projektu przez tę izbę nie kończy jej, los projektu zależy teraz od Izby Deputowanych. Prawa izb nie są więc równorzędne. Mimo dezaprobaty Senatu projekt może stać się ustawą, wraca bowiem do Izby Deputowanych i tam może zostać ponownie i ostatecznie uchwalony, tym razem większością głosów ogólnej liczby posłów. "Pierwsze" uchwalenie ustawy zapada przy znacznie niższych wymogach formalnych w Izbie Deputowanych: bezwzględna większość głosów w obecności minimum 1/3 deputowanych.
Uchwalenie przez Senat poprawek powoduje konieczność zajęcia się projektem ponownie przez Izbę Deputowanych. Konstytucja ustala przy tym, że przedmiotem prac Izby Deputowanych jest tekst projektu w takim kształcie, jaki nadał mu Senat, a nie tylko same poprawki jego autorstwa. Izba Deputowanych ma pozytywnie lub negatywnie oświadczyć się wobec całego tego tekstu, a nie osobno nad poszczególnymi poprawkami. Możliwości czeskiego Senatu są przez ten wymóg dalej idące, niż możliwości Senatu polskiego. Ustawa w tym senackim brzmieniu dochodzi do skutku, gdy Izba Deputowanych uchwali projekt większością głosów ogólnej liczby posłów.
W końcu, na podst. art. 40 Konstytucji Czech, ustawy uchwalane w wymienionych tam sprawach (ordynacje wyborcze, regulacja obradowania i wzajemnych kontaktów izb parlamentarnych, uregulowanie toku prac Senatu) wymagają "przyjęcia" zarówno przez jedną, jak i drugą izbę. W tym więc zakresie stanowisko Senatu jest równorzędne ze stanowiskiem Izby Deputowanych.

2. Rumunia
Jeszcze dalej idące kompetencje niż w Czechach posiada Senat w Rumunii. Postępowanie ustawodawcze może rozpocząć się zarówno w Izbie Deputowanych, jak i w Senacie. Senatorzy na równi z deputowanymi posiadają też indywidualną inicjatywę ustawodawczą.
Po uchwaleniu ustawy w jednej z izb, w Izbie Deputowanych lub w Senacie, zostaje ona przekazana do drugiej. Nieuchwalenie projektu przez izbę, rozpatrującą projekt jako pierwsza, kończy postępowanie ustawodawcze, bez możliwości ewokowania projektu przez izbę, która go nie rozpatrywała. Po przesłaniu, pierwszą z możliwości izby, rozpatrującej projekt jako izba druga, jest odrzucenie projektu. Zostaje on wówczas zwrócony izbie, która projekt uchwaliła. Może ona wycofać się z dalszej procedury lub też ponownie projekt uchwalić, przy tych samych wymogach formalnych, powodując tym samym ponowne przesłanie go do drugiej izby. Jeśli ta "rozmyśli się" i uchwali projekt - staje się on ustawą, natomiast jeśli go ponownie odrzuci, kończy to postępowanie ustawodawcze i ustawa nie zaistnieje.
Drugą z możliwości izby, rozpatrującej projekt w drugiej kolejności jest możliwość, jak mówi Konstytucja, "przyjęcia projektu ustawy w innej redakcji" czyli może być to coś więcej niż tylko zwykła zmiana pewnych artykułów projektu. W przypadku wystąpienia tej sytuacji, jej konsekwencją nie jest powrót projektu do izby pierwszej, lecz przeprowadzenie postępowania mediacyjnego. Jest ono prowadzone w komisji, specjalnie do tego celu powołanej w drodze porozumienia przewodniczących obu izb i składającej się z delegatów obu izb w równej liczbie. Jej zadaniem jest wypracowanie uzgodnionego tekstu. Jeżeli okaże się to niemożliwe, Izba Deputowanych i Senat odbywają wspólne posiedzenie, w trakcie którego uchwalenie ustawy nastąpić może zwykłą większością głosów. Przy przeszło dwukrotnie większej liczebności Izby Deputowanych w stosunku do liczby członków Senatu ujawnia się tu pewna przewaga izby pierwszej.
Jeżeli jednak komisja mediacyjna wypracowała jednolity projekt, jest on przedstawiany na odrębnych posiedzeniach izb w celu uchwalenia. Uchwalenie lub odrzucenie wówczas projektu przez obie izby kończy postępowanie ustawodawcze (pozytywnie lub negatywnie). Natomiast wyrażenie różnych stanowisk powoduje także zwołanie wspólnego posiedzenia obu izb i ostateczne uchwalenie lub nieuchwalenie ustawy.

Na zakończenie powyższego przeglądu można dokonać następującego, syntetycznego zestawienia:
1. Drugiej izbie przysługuje inicjatywa ustawodawcza w: Szwajcarii, Niemczech, Austrii, Rosji, Hiszpanii, Chorwacji, Słowenii, Czechach.
2. Postępowanie ustawodawcze może się rozpocząć:
A. Tylko w izbie pierwszej: Rosji, Hiszpanii, Holandii, Chorwacji, Norwegii i Czech.
B. W pierwszej lub drugiej izbie: Szwajcarii, Włoch, Francji, Rumunii, USA (z ograniczeniami), Wielkiej Brytanii (z ograniczeniami) i Kanady (z ograniczeniami).
3. Drugiej izbie przysługuje prawo opiniowania projektów dla izby pierwszej w: Niemczech, Chorwacji i Słowenii.
4. Izba druga nie może rozpatrywać wszystkich ustaw, uchwalonych przez izbę pierwszą w: Austrii.
5. Możliwość rozpoczęcia postępowania mediacyjnego występuje w: USA, Szwajcarii, Niemczech, Rosji, Francji, Wielkiej Brytanii i Rumunii.
6. Izbie drugiej przysługuje prawo zgłaszania poprawek w: USA, Szwajcarii, Hiszpanii, Włoszech, Francji, Wielkiej Brytanii, Czechach, Austrii (nie do wszystkich ustaw) i Kanadzie (oprócz budżetu).
7. Izbie drugiej przysługuje prawo wzruszalnego sprzeciwu w: Niemczech (częściowo), Austrii (w znacznej większości), Rosji, Hiszpanii, Chorwacji, Słowenii, Wielkiej Brytanii i Czechach (w znacznej większości).
8. Izbie drugiej przysługuje prawo wyrażenia niewzruszalnej zgody w: USA, Szwajcarii, Australii, Niemczech (częściowo), Austrii (w niewielkim zakresie), Kanadzie (czysto formalnie), Włoszech, Holandii, Francji (wzruszalna za zgodą rządu), Norwegii (dotyczy poprawek), Czechach (w niewielkim zakresie) i Rumunii.
9. Kontrowersje między izbami rozwiązywane są w drodze ich wspólnego posiedzenia w: Australii, Norwegii i Rumunii.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.