Opinia publiczna o rozszerzeniu Unii Europejskiej - poglądy społeczeństw państw Zachodu

Ewa Karpowicz

Raport nr 158


W krajach o ugruntowanym ustroju demokratycznym ważne decyzje polityczne wymagają akceptacji społecznej. Wiele rozstrzygnięć poddawanych jest pod głosowanie w referendach. Politycy studiują skrupulatnie wyniki badań opinii publicznej i, jak się powszechnie sądzi, uwzględniają je w pewnym stopniu kształtując plany i zamierzenia państwa. Integracja europejska jest obecnie jedną z najważniejszych kwestii podejmowanych przez rządy tego kontynentu. Intencja poszerzenia Unii o kraje Europy Środkowej i Wschodniej jest raczej powszechna, różne są jednak opinie na temat czasu, w jakim miałoby to nastąpić i warunków, jakie nowo przyjmowane kraje powinny spełnić. Warto przyjrzeć się głosom społeczeństw Zachodu na ten temat, mogą one bowiem wpłynąć w istotny sposób na podejmowane przez Unię decyzje.

Społeczeństwa krajów członkowskich Unii inaczej postrzegają i oceniają proces integracji europejskiej, a zwłaszcza poszerzanie jej o nowe kraje, aniżeli mieszkańcy państw kandydujących do przystąpienia. Perspektywa przyłączania nowych podmiotów - właściwa członkom Unii, zasadniczo różni się od perspektywy wchodzenia, którą posiadają kraje kandydackie. Badania opinii publicznej ukazują te różnice wyraziście.
W opracowaniu niniejszym prezentujemy dane świadczące o poglądach społeczeństw Zachodu na temat poszerzania Unii. Pochodzą one z czasopisma Eurobarometer, publikowanego przez Komisję Europejską dwa razy w roku i zawierającego relacje z badań opinii społecznej prowadzonych w krajach członkowskich. Badania prowadzone są wiosną i jesienią każdego roku poczynając od roku 1973.< A HREF="#prz1">1
W latach 1973 - 1980 Eurobarometer przeprowadzał badania w dziewięciu krajach, jesienią 1980 r. włączono do badań Grecję, jesienią 1985 r. - Hiszpanię i Portugalię, a od jesieni 1990 r. przeprowadza się także sondaż we wschodniej części Niemiec. We wszystkich krajach zadawane są identyczne pytania. Do próby należą obywatele w wieku powyżej 15 lat. W większości krajów próba wynosi 1000 osób, w Luksemburgu bada się 500 osób, w Irlandii Północnej - 300 osób (w Anglii, Szkocji i Walii - 1000 osób).
Tematyka dotycząca rozszerzenia granic Unii Europejskiej pojawia się po raz pierwszy w publikacjach Eurobarometer w 1992 r. Trwa do chwili obecnej. Ostatni komunikat na ten temat pochodzi z wiosny 1998 r. Eurobarometer podaje dane dotyczące wszystkich badanych społeczności krajów członkowskich łącznie, z rzadka tylko eksponując wyniki uzyskane w poszczególnych krajach. Dane odnoszące się do poszczególnych krajów były częstokroć wyrywkowe, podawane jedynie tytułem przykładu. Dotyczy to zwłaszcza komunikatów z bardziej odległych lat. Jeśli więc analiza jakiegoś wątku prezentowana w tym czasopiśmie nie była wyczerpująca, dane przedstawione w tym opracowaniu również nie obejmują całości zagadnienia.

1992 r.

W 1992 roku Wspólnoty Europejskie liczyły 12 członków.
W latach poprzedzających publikację badań z 1992 r. kilka krajów europejskich zgłaszało akces do przystąpienia do Wspólnot. Były to: Turcja (1988), Austria (1989), Cypr (1990), Malta (1990), Szwecja (1991) oraz Finlandia (1992) i Szwajcaria (1992).
Badania przeprowadzone w krajach dwunastki w 1992 r. wykazały, że kraje kandydujące do wstąpienia do Wspólnot uzyskały następujące wsparcie ze strony społeczeństw państw - członków:

Państwo kandydujące Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich za
przyjęciem danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich przeciwko
przyjęciu danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Szwecja 80% 7%
Szwajcaria 79% 10%
Norwegia 78% 8%
Finlandia 77% 9%
Austria 77% 10%
Islandia 71% 13%
Malta 69% 20%
Cypr 56% 25%

W ocenie wpływu potencjału nowych członków, którzy mieliby być przyjęci do Unii uzyskano następujące rezultaty:

Państwo Pozytywny wpływ Negatywny wpływ
Szwecja 71% 8%
Szwajcaria 70% 10%
Austria 68% 10%
Norwegia 68% 8%
Finlandia 66% 10%
Islandia 58% 14%
Malta 45% 24%
Cypr 42% 27%

Jak więc widać ogromna większość badanej populacji optuje za rozszerzeniem Wspólnoty, stosunek do poszczególnych kandydatów jest jednak zróżnicowany. Najcieplejsze przyjęcie spotkałoby kraje skandynawskie, Austrię i Szwajcarię. Znacznie więcej zastrzeżeń wzbudza włączenie małych krajów południa Europy: Malty i Cypru.

1993 r

Kolejne badania na temat stosunku do idei rozszerzenia wspólnot europejskich o nowe państwa oraz do włączenia poszczególnych państw opublikowano w czerwcu 1993 r. Wspólnota Europejska rozpoczęła czwarta fazę rozszerzania swych granic. Osiem krajów aplikowało w tym czasie do członkostwa (Turcja, Austria, Cypr, Malta, Finlandia, Szwecja, Szwajcaria i Norwegia), ale tylko z czterema z nich rozpoczęto procedury negocjacyjne: z Austrią, Finlandią i Szwecją od 1 stycznia 1993, z Norwegią - od 5 kwietnia tego roku.
Do grupy państw kandydujących do wstąpienia dołączyła Turcja. W pytaniu sondującym opinię o nowych kandydatach umieszczono także Islandię, choć to państwo nie było już (w okresie przeprowadzania badań) oficjalnym kandydatem do wstąpienia.
Oto rezultaty badań społeczeństw państw członkowskich na temat nowych kandydatów:

Państwo kandydujące Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich za
przyjęciem danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich przeciwko
przyjęciu danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Szwecja 82% 7%
Szwajcaria 80% 9%
Norwegia 79% 8%
Austria 78% 9%
Finlandia 77% 9%
Islandia 71% 11%
Malta 57% 22%
Cypr 50% 29%
Turcja 39% 42%

1994 r.

W styczniu 1995 r. liczba krajów przynależnych do Wspólnoty powiększyła się o trzy kraje: Austrię, Finlandię i Szwecję, natomiast społeczeństwo Norwegii, kandydującej do Unii, opowiedziało się przeciwko połączeniu ze Wspólnotą (52% populacji Norwegów głosowało przeciw, 48% - za). Liczba członków Unii Europejskiej zwiększyła się do 15.
W badaniach przeprowadzonych w grudniu 1994 r. r. znacznie wzbogacono arsenał pytań na temat rozszerzenia Wspólnoty. Sondowano po raz pierwszy stan wiedzy społeczeństw na temat referendów, jakie odbywały się w czterech państwach kandydujących w ciągu 1994 r., a także znajomość ich rezultatów. Badano również, jak zazwyczaj, społeczne poparcie dla rozszerzenia Unii Europejskiej uwzględniając po raz pierwszy stosunek do krajów Europy Środkowej i Wschodniej.
Oto rezultaty sondaży przeprowadzonych w grudniu 1994 r., w których zadawano pytanie: Czy jesteś za czy przeciw przyjęciu kraju... do Unii Europejskiej w najbliższej przyszłości?

Państwo kandydujące Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich za
przyjęciem danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich przeciwko
przyjęciu danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Szwecja 79% 8%
Austria 78% 8%
Finlandia 76% 9%
Norwegia 75% 10%
Węgry 55% 25%
Polska 51% 28%
Czechy 49% 29%
Bułgaria 46% 32%
Słowacja 45% 32%
Rumunia 45% 34%
Słowenia 44% 33%

Stopień aprobaty dla wstąpienia do Unii krajów północnej Europy i Austrii, które znajdowały się właśnie w przededniu przyjęcia w poczet członków, jest daleko większa aniżeli dla udziału w Unii krajów Europy Środkowej. Polska, Węgry i Czechy otrzymały relatywnie więcej poparcia, niż pozostałe kraje tej strefy, różnice nie przekraczają jednak 11% (55% poparcia dla Węgier, 44% - dla Słowenii).
W odniesieniu do opinii o wstąpieniu krajów Europy Środkowej i Wschodniej nieco więcej było odpowiedzi nie wiem, aniżeli w przypadku ocen wstąpienia krajów Europy północnej.
Zróżnicowane były opinie społeczeństw w poszczególnych krajach UE: w Grecji, Hiszpanii, Irlandii, Holandii, Portugalii i Wielkiej Brytanii oceny przychylne wstąpieniu do Unii krajów Europy Środkowej i Wschodniej przeważały nad ocenami nieprzychylnymi; w przypadku pozostałych krajów obraz jest bardziej skomplikowany, ale w Belgii, Francji, Luksemburgu przeważały negatywne opinie o wstąpieniu Słowacji, Bułgarii, Rumunii i Słowenii. Wysoka przewaga opinii negatywnych o wstąpieniu Rumunii i Słowenii wystąpiła w Belgii, Danii i Niemczech (Wschodnich i Zachodnich).

1995 r.

Wiosną 1995 r, przeprowadzono sondaż na temat wstąpienia w styczniu tego roku trzech nowych krajów: Austrii, Finlandii i Szwecji. Społeczność dwunastki oceniła to wstąpienie w następujący sposób:

Ocena przyłączenia Austrii, Finlandii i Szwecji do Unii Europejskiej

Sfera, na którą
przyłączenie
ma wpływ
Wpływ
pozytywny
Wpływ
negatywny
brak
wpływu
1.Na Unię Europejską 64% 6% 13%
2.Na mój kraj 49% 12% 22%
3.Na konkurencyjność w skali świata 47% 11% 21%
4.Na równouprawnienie płci w UE 43% 5% 32%
5.Na politykę wobec Europy Wschodniej 38% 10% 27%
6.Na ludzi takich jak ja 29% 6% 53%
7.Na bezrobocie w UE 28% 18% 35%

Najbardziej pozytywne oceny przyłączenia Austrii, Finlandii i Szwecji dla Unii Europejskiej (pkt. 1 tabeli) pochodziły od społeczeństw Holandii (74%), Danii, Grecji, Luksemburga, Finlandii i Szwecji (po 73%). Na pozytywne strony dla mojego kraju zwracali uwagę przede wszystkim obywatele Danii (73%), najbardziej sceptyczni byli w tym względzie Hiszpanie (33% pozytywnych ocen).
W tym samym badaniu przeprowadzonym wiosną 1995 r. zapytano respondentów, czy uważają za realne rozszerzenie Unii Europejskiej o kraje takie jak Polska, Czechy czy Słowacja do roku 2010?
Większość badanych (56%) uznała taki stan rzeczy za realny, 24% uznało, że tak się nie stanie. Szczegółowe wyniki prezentuje poniższa tabela.

Realność przyłączenia krajów takich jak Polska, Czechy, Węgry czy Słowacja do UE przed 2010 r. w poszczególnych krajach.

Kraj Przyłączenie jest realne Przyłączenie nie jest realne
Dania 74% 20%
Finlandia 72% 21%
Szwecja 69% 22%
Wielka Brytania 66% 21%
Austria 64% 18%
Irlandia 59% 15%
Grecja 58% 17%
Niemcy 58% 24%
Holandia 57% 31%
Unia Europejska 56% 24%
Włochy 52% 20%
Luksemburg 52% 29%
Portugalia 51% 16%
Francja 50% 36%
Belgia 49% 27%
Hiszpania 43% 21%

Jak wykazuje tabela, najwięcej przekonanych o przyłączeniu krajów Europy Wschodniej do UE było w Danii (74%), Finlandii (72%) i Szwecji (69%), a także w Wielkiej Brytanii (66%) i Austrii (64%). Najwięcej sceptycyzmu wobec możliwości wstąpienia tych krajów do Unii wyrażali Francuzi (36%) i Holendrzy 31%), a także Luksemburczycy 29%) i Belgowie (27%).
Najwięcej osób bez wyrobionej opinii w tej sprawie zamieszkuje Hiszpanię (36%) i Portugalię (33%) oraz Włochy (28%) i Irlandię (26%). [Tabela nie zawiera danych o odpowiedziach nie wiem].

1996 r.

Pytania na temat przyszłości Unii Europejskiej zadawane były w sondażach 1996 r. W styczniu, lutym i marcu przeprowadzono w krajach UE badania, w których zawarte było pytanie: Która z poniższych opcji wydaje się Panu(i) najlepsza na najbliższe lata?
- Unia Europejska pozostanie bez zmian,
- Unia Europejska pozostanie w obecnych granicach, ale kraje członkowskie powinny zintensyfikować starania o zacieśnienie więzów,
- Unia Europejska powinna włączyć nowych członków.

65 000 respondentów tych badań odpowiedziało na to pytanie następująco:
- 16% wybrało pierwszą opcję,
- 55% wybrało drugą opcję,
- 13% wybrało trzecią opcję.
Niewielka część badanych (5%) opowiedziało się za zlikwidowaniem Unii Europejskiej.
Większość respondentów wybrało rozwiązanie polegające na udoskonaleniu działania Unii w obecnych granicach.
Wyniki sondażu w rozbiciu na poszczególne kraje prezentują się następująco:

Przyszłość Unii Europejskiej - najlepsze rozwiązanie


Kraj Pozostanie bez zmian Zacieśni więzi Przyjmie nowych członków
Unia Europejska 16% 55% 13%
Austria 18% 48% 10%
Belgia 21% 50% 8%
Dania 22% 39% 27%
Niemcy 24% 49% 11%
Grecja 10% 67% 10%
Hiszpania 11% 48% 18%
Francja 14% 63% 8%
Irlandia 21% 35% 28%
Włochy 9% 69% 11%
Luksemburg 25% 49% 10%
Holandia 11% 67% 15%
Portugalia 14% 53% 17%
Szwecja 5% 55% 19%
Finlandia 10% 61% 18%
Wielka Brytania 21% 44% 15%

W omawianych badaniach przeprowadzanych w 1996 r. sondowano także kwestie poparcia dla ewentualnych nowych kandydatów, o ile ci będą się ubiegać o wstąpienie do Unii Europejskiej. Pytanie skierowane do respondentów brzmiało: Czy byłbyś za przyjęciem kraju...do Unii Europejskiej w przyszłości?

Tabela poniższa prezentuje wyniki tego sondażu:

Państwo kandydujące Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich za
przyjęciem danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich przeciwko
przyjęciu danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Szwajcaria 72% 14%
Norwegia 70% 15%
Islandia 57% 25%
Węgry 51% 30%
Malta 50% 29%
Polska 49% 33%
Czechy 44% 36%
Cypr 43% 36%
Łotwa 38% 39%
Rumunia 38% 42%
Słowacja 38% 41%
Bułgaria 37% 42%
Estonia 37% 40%
Litwa 37% 40%
Turcja 36% 44%
Słowenia 34% 43%
Rosja 33% 41%
Chorwacja 31% 48%
Ukraina 31% 46%
Mołdawia 30% 44%
Bośnia-Hercegowina 29% 51%
Jugosławia 29% 49%
Białoruś 28% 48%
Albania 26% 50%

Jak wynika z tabeli najwięcej poparcia udzielono Szwajcarii i Norwegii, mimo, że społeczeństwo tego ostatniego kraju opowiedziało się w referendum przeciwko wejściu do Unii. Wyraźna przychylność niemal 3/5 badanych uzyskała Islandia, zaś Węgry, Malta i Polska otrzymały poparcie połowy społeczeństw Zachodniej Europy. Przeciwko uczestnictwu naszego kraju w Unii opowiedziała się jedna trzecia res- pondentów. Ponad czterech obywateli Unii na dziesięciu głosowało za przyjęciem Czech i Cypru, pozostałe kraje europejskie uzyskały wsparcie mniej niż 40% badanych.
Po raz pierwszy Eurobarometer zaprezentował dane świadczące o skali wsparcia dla kandydatów do Unii w poszczególnych krajach członkowskich. Miarą była tu średnia udzielonego wsparcia dla wszystkich państw wymienionych w pytaniu. Dane te prezentujemy poniżej.

Kraj, w którym
prowadzono badanie
Przeciętny odsetek udzielonego wsparcia
dla wszystkich krajówktóre ubiegałyby się oczłonkostwo w UE
Holandia 57%
Szwecja 53%
Grecja 52%
Hiszpania 51%
Włochy 50%
Finlandia 50%
Dania 41%
Wielka Brytania 40%
Irlandia 37%
Niemcy 35%
Portugalia 34%
Belgia 31%
Luksemburg 29%
Austria 29%
Francja 29%

Jak widać najwięcej przychylności dla nowych członków wspólnoty europejskiej spotkać można w Holandii, najmniej we Francji, Austrii i Luksemburgu. W sześciu krajach Unii: Holandii, Szwecji, Grecji, Hiszpanii, Finlandii i we Włoszech skala poparcia dla poszerzenia wspólnoty europejskiej jest wyraźnie większa niż w pozostałych dziewięciu krajach.
O stosunku do ewentualnego rozszerzenia Unii o nowe kraje świadczą też odpowiedzi udzielone na pytanie dotyczące Europy Centralnej i Wschodniej. Pytanie brzmiało następująco:
Jeśli kraje Europy Centralnej i Wschodniej staną się członkami Unii Europejskiej, jakie powinno być, Pana(i) zdaniem postępowanie Komisji Europejskiej wobec mniej rozwiniętych regionów Unii?
* Powinno się udzielać im pomocy na takiej samej zasadzie jak dotychczas (przed włączeniem ich do Unii), mimo że koszty udzielania tej pomocy będą po ich wstąpieniu do Unii znacznie wyższe.
* Powinno się udzielać im pomocy, ale przy zastosowaniu bardziej surowych kryteriów po to, by ograniczyć wzrastające koszty tej pomocy, spowodowane ich wstąpieniem do Unii.
* (Spontaniczne odpowiedzi) Kraje Europy Centralnej i Wschodniej nie powinny stać się członkami Unii Europejskiej.
Wybory zaprezentowanych wyżej trzech odpowiedzi były następujące:
- za pierwszym rozwiązaniem optowało 22% respondentów,
- za drugim rozwiązaniem optowało 53% respondentów,
- trzecią możliwość wybrało 11% respondentów,
- nie wiem odpowiedziało 15% respondentów.
Wyniki uzyskane w poszczególnych krajach członkowskich były bardzo zróżnicowane. Oto dane uzyskane w analizowanym pytaniu w każdym z krajów Unii (uwzględniono wyłącznie wybory pierwszych dwóch opcji).

Kraj członkowski Należy stosować te same kryteria
niesienia pomocy mniej rozwiniętym
regionom, mimo większych
kosztów (opcja 1)
Należy stosować bardziej surowe
kryteria niesienia pomocy mniej
rozwiniętym regionom, by
ograniczyć koszty (opcja 2)
Grecja 35% 41%
Hiszpania 33% 36%
Portugalia 27% 46%
Włochy 26% 50%
Dania 25% 61%
Irlandia 25% 48%
Holandia 24% 65%
Unia Europejska 22% 53%
Luksemburg 21% 40%
Austria 20% 49%
Wielka Brytania 20% 61%
Finlandia 19% 69%
Niemcy 16% 59%
Francja 16% 50%
Szwecja 16% 62%
Belgia 13% 46%

(W tabeli nie uwzględniono odpowiedzi: Kraje Europy Centralnej i Wschodniej nie powinny stać się członkami Unii Europejskiej oraz Nie wiem)

1997 r.

W grudniu 1997 r. na posiedzeniu Rady Europy w Luksemburgu uchwalono program pod nazwą Agenda 2000 zawierający strategię mającą na celu powiększenie Unii o nowe kraje i służący opracowaniu procedur zmierzających do osiągnięcia tego celu. Przypomnijmy, że najbliższe spełnienia wymogów członkostwa w Unii są: Cypr, Czechy, Estonia, Polska, Słowenia i Węgry; pozostałe kraje kandydujące: Bułgaria, Rumunia, Litwa, Łotwa i Słowacja uznane są za kandydatów, którzy mają szansę wstąpić do Unii w bardziej odległej przyszłości.
W badaniu z października i listopada 1997 r. przedstawiano respondentom twierdzenia dotyczące problematyki rozszerzenia Unii Europejskiej. Zadaniem respondentów było ustosunkowanie się do tych twierdzeń przez wskazanie, czy zgadzają się z nimi czy też uważają je za nietrafne.
Oto lista twierdzeń wraz z odsetkiem odpowiedzi świadczących o stosunku do nich.

Twierdzenie Raczej się
zgadzam
Raczej się
nie zgadzam
Im więcej państw będzie należeć
do Unii tym większe będzie jej
znaczenie w świecie
67% 17%
Mając więcej członków w Unii
Europa będzie bogatsza
kulturalnie
61% 21%
Większa liczba członków oznacza
większą gwarancję bezpieczeństwa
i pokoju w Europie
59% 25%
Przed włączeniem nowych członków
Unia musi zreformować działalność
swoich instytucji
54% 16%
Rozszerzenie Unii o nowych
członków oznacza zmniejszenie
pomocy finansowej dla mojego kraju
47% 26%
Jednolitą monetę - Euro
trzeba wprowadzić przed włączeniem
nowych członków do Unii
43% 34%
Im więcej krajów znajdzie się w
Unii tym większe będzie bezrobocie
w moim kraju
35% 41%
Powiększenie Unii o nowe kraje
oznacza zmniejszenie znaczenia
mojego kraju w Europie
34% 47%
Kraje kandydujące do Unii powinny
już teraz korzystać z pomocy
finansowej Unii by się do
członkostwa lepiej przygotować
31% 47%
Powiększenie Unii nie oznacza
większych kosztów dla obecnych
jej członków
28% 49%

Prezentowane powyżej średnie odsetki uzyskane w odpowiedzi na poszczególne pytania we wszystkich państwach członkowskich są zróżnicowane, gdy je rozpatrywać na płaszczyźnie krajowej. Np. W odpowiedzi na pytanie o wpływ poszerzenia Unii Europejskiej na bezrobocie w danym kraju z twierdzeniem, że im większa liczba krajów w Unii tym większe bezrobocie zgodziło się 35% Europejczyków, ale było wśród nich 51% Austriaków, 47% Niemców i 46% Greków. Bardziej skłonni do dostrzegania zależności tego rodzaju są obywatele krajów sąsiadujących z państwami Centralnej i Wschodniej Europy.
Mieszkańcy Holandii (62%), Niemiec (60%) i Austrii (58%) częściej niż inni przyznawali, że włączenie nowych krajów do Unii przyniesie istotne koszty poniesione przez ich kraj, zaś obywatele Irlandii (68%), Danii (62%), Grecji i Finlandii (po 61%) częściej twierdzili, że powiększenie Unii spowoduje zmniejszenie pomocy finansowej dla ich kraju.
Koszty przyłączania nowych członków są istotną kwestią wpływającą na postawy społeczeństw Unii wobec procesu jej rozszerzania. Świadczą o tym oceny kryteriów decydujących o przyznaniu członkostwa w Unii. Względy finansowe okazały się tu najważniejsze.

Znaczenie kryteriów przystąpienia do Unii Europejskiej

Kryterium przystąpienia
do Unii
WażneNieważne
Kraj musi respektować
prawa człowieka i zasady
demokracji
93% 2%
Kraj musi walczyć z
przestępczością zorgani-
zowaną i handlem
narkotykami
91% 4%
Kraj musi dbać o
ochronę środowiska
90% 5%
Kraj musi być zdolny
do partycypacji w
budżecie Unii
80% 9%
Przyłączenie tego kraju
nie może się wiązać z
dużymi kosztami dla
krajów członkowskich
77% 13%
Kraj musi akceptować
decyzje Unii i przyczy-
niać się do budowania
Europy
75% 13%
Poziom gospodarki kraju
nie może odbiegać od
poziomu krajów Unii
72%18%
Kraj musi przedkładać
interesy Unii nad swoje
własne
62% 22%

Kolejna kwestia związana z rozszerzeniem Unii Europejskiej dotyczyła koncesji finansowych krajów członkowskich niezbędnych w przypadku włączenia do Unii nowych członków. Respondentom dano do wyboru dwie możliwości:
W przypadku rozszerzenia Unii pomoc finansowa Unii będzie rozdzielana pomiędzy większą liczbę krajów. Które z poniższych rozwiązań jest wobec tego słuszniejsze Pana(i) zdaniem?
* zwiększenie budżetu Unii tak, by mój kraj otrzymywał nie mniejszą pomoc niż przed rozszerzeniem,
* utrzymanie budżetu Unii na tym samym poziomie, co oznacza, że mój kraj może otrzymywać mniejszą pomoc niż przed rozszerzeniem
.
Jedno z tych dwóch rozwiązań należało dopasować do konkretnych poczynań wymagających środków finansowych. Poniżej przedstawiamy dane świadczące o wyborach rozwiązania.

Sfera spraw Należy zwiększyć
budżet
Należy utrzymać
ten sam budżet
Walka z terroryzmem,
brutalnością i handlem
narkotykami
78% 13%
Pomoc regionom, które
przeżywają trudności
(bezrobocie, kryzys
gospodarczy itp)
71% 18%
Oświata, doskonalenie
zawodowe
70% 19%
Pomoc małym i średnim
przedsiębiorstwom
58% 28%
Badania naukowe i nowa
technologia
56% 30%
Pomoc regionom mniej
rozwiniętym
55% 31%
Pomoc dla regionów
miejskich przeżywających
problemy
53% 32%
Rolnictwo 48% 38%
Rozwój sieci transportowej 45% 40%

Społeczeństwa krajów Unii są, jak wykazuje tabela, bardziej skłonne do powiększania budżetu Unii aniżeli do powściągliwości w wydatkowaniu środków i utrzymywania ich na poziomie sprzed rozszerzenia Unii.
W badaniach z 1997 r. pytano także bezpośrednio o poparcie dla wstępowania do Unii nowych państw. Na jesieni tego roku skala poparcia społeczeństw państw członkowskich dla rozszerzenia Unii była następująca:

Państwo kandydujące Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich za
przyjęciem danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich przeciwko
przyjęciu danego państwa
(średnia wyników badanych społeczeństw)
Węgry 47% 29%
Polska 43% 34%
Czechy 41% 33%
Cypr 40% 33%
Słowacja 36% 37%
Bułgaria 36% 38%
Estonia 35% 37%
Łotwa 35% 37%
Litwa 35% 37%
Słowenia 33% 40%
Rumunia 33% 41%

Wyniki uzyskane w poszczególnych krajach Unii różnią się znacząco między sobą. Relatywnie największe wsparcie dla nowych członków wykazują mieszkańcy Danii, Grecji, Holandii, Finlandii i Szwecji - stopień ich poparcia dla rozszerzenia Unii wykracza poza średnia europejską. Poniżej tej średniej plasują się wyniki uzyskane w Belgii, Francji i Luksemburgu. W niektórych krajach obserwuje się szczególne poparcie dla jednego kandydata, lub szczególną niechęć do innego, np. Grecy bardzo silnie popierają wejście do Unii Cypru (88% głosów poparcia), zaś np. w Austrii i w Niemczech bardzo daleko posunięty jest sceptycyzm wobec włączenia Rumunii (tylko 14% wsparcia w Austrii i 17% w Niemczech).)
Charakterystyczne są zmiany w nastawieniach respondentów Eurobarometer wobec państw kandydujących do Unii, jakie nastąpiły w ciągu 1997 r. W porównaniu z danymi uzyskanymi w badaniach z wiosny 1997 r. (niedostępnych w archiwach MSZ) wyraźnie zmieniły się opinie w niektórych krajach członkowskich o włączeniu nowych państw: np. znacząco spadło poparcie dla Polski i Węgier (dla Polski w 6 krajach, dla Węgier - w 5 krajach). Jednocześnie wsparcie dla obu tych krajów wyraźnie wzrosło w Danii. Zmieniła się też skala poparcia dla Czech, Estonii i Słowenii, natomiast stabilne jest poparcie dla Cypru (choć zmieniło się i ono w takich krajach jak Finlandia i Irlandia).
Poniżej przedstawiamy zmiany w skali poparcia dla członkostwa 6 państw, które weszły w fazę rozmów negocjacyjnych. Zmiany te nastąpiły w okresie pomiędzy wiosną a jesienia 1997 r.

Kraj członkowski Cypr Czechy Estonia Węgry Polska Słowenia
Belgia -2 -3 -4 -3 -5 -4
Dania +2 +7 +7 +8 +10 +2
Niemcy +3 -2 +2 -4 -1 -4
Grecja -2 +6 +7 +2 -2 +4
Hiszpania -2 -4 -5 -4 -9 -4
Francja +1 -4 -4 -4 -6 -4
Irlandia +4 +4 +3 +7 -1 +5
Włochy -2 +1 0 -4 -8 0
Luksemburg -2 -3 -2 -9 -7 -3
Holandia +3 -2 -1 0 -2 -2
Austria -2 +1 -6 -4 -5 +1
Portugalia +3 +3 -1 0 0 +1
Finlandia +5 -3 0 +4 +2 +3
Szwecja .0 +1 +4 +3 +8 +1
Wielka Bryt. 0 -4 -1 +1 0 +1
UE 0 -2 -1 -2 -3 -1

1998 r.

31 marca 1998 r. rozpoczął się proces negocjacyjny Unii z Cyprem, Czechami, Estonią, Polską Słowenią i Węgrami. Pięć innych krajów europejskich: Bułgaria, Litwa, Łotwa, Rumunia i Słowenia weszły w etap przygotowań do niego.
W badaniach przeprowadzonych w kwietniu i maju poproszono respondentów o ustosunkowanie się do twierdzeń identycznych, jak te zastosowane w badaniach z jesieni 1997 r.
Oto uzyskane wyniki:

Twierdzenie Raczej się
zgadzam
Raczej się
nie zgadzam
Im więcej państw będzie należeć
do Unii tym większe będzie jej
znaczenie w świecie
74% 12%
Mając więcej członków w Unii
Europa będzie bogatsza
kulturalnie
66% 17%
Większa liczba członków oznacza
większą gwarancję bezpieczeństwa
i pokoju w Europie
66% 20%
Przed włączeniem nowych członków
Unia musi zreformować działalność
swoich instytucji
55% 14%
Rozszerzenie Unii o nowych
członków oznacza zmniejszenie
pomocy finansowej dla mojego kraju
47% 26%
Jednolitą monetę - Euro
trzeba wprowadzić przed włączeniem
nowych członków do Unii
47% 26%
Im więcej krajów znajdzie się w
Unii tym większe będzie bezrobocie
w moim kraju
35% 41%
Powiększenie Unii o nowe kraje
oznacza zmniejszenie znaczenia
mojego kraju w Europie
34% 47%
Kraje kandydujące do Unii powinny
już teraz korzystać z pomocy
finansowej Unii by się do
członkostwa lepiej przygotować
36% 42%
Powiększenie Unii nie oznacza
większych kosztów dla obecnych jej
członków
31% 45%

Z ostatnim twierdzeniem szczególnie chętnie zgadzają się Holendrzy (64%), Duńczycy (63%) i Niemcy (62%). Koszty, jakie w wyniku rozszerzenia Unii poniesie własny kraj respondenta (otrzymując mniejszą pomoc finansowa), podkreślane są szczególnie często przez Irlandczyków, Duńczyków (60%), Finów (60%), Portugalczyków (59%) i Greków (58%). Jednocześnie jednak tylko w Grecji, Irlandii i Portugalii ponad połowa mieszkańców uznaje, że kraje kandydujące do Unii powinny już teraz korzystać z jej pomocy finansowej.
Na zagrożenie bezrobociem zwracają uwage przede wszystkim obywatele krajów sąsiadujących z krajami kandydującymi do Unii: Austriacy (55%), Niemcy (48%) i Grecy (48%).
Wiosną 1998 r. w następujący sposób oceniano kryteria, jakie powinny spełniać kraje nowo przyjmowane do Unii:

Kryterium
przystąpienia
do Unii
Ważne Nieważne
Kraj musi respektować
prawa człowieka i zasady
demokracji
95% 2%
Kraj musi walczyć z
przestępczością zorgani-
zowaną i handlem
narkotykami
92% 3%
Kraj musi dbać o
ochronę środowiska
92% 4%
Kraj musi być zdolny
do partycypacji w
budżecie Unii
84% 7%
Przyłączenie tego kraju
nie może się wiązać z
dużymi kosztami dla
krajów członkowskich
79% 12%
Kraj musi akceptować
decyzje Unii i przyczy-
niać się do budowania
Europy
79% 9%
Poziom gospodarki kraju
nie może odbiegać od
poziomu krajów Unii
77% 14%
Kraj musi przedkładać
interesy Unii nad swoje
własne
66% 29%

Porównanie danych uzyskanych wiosną 1998 r. z wynikami ustalonymi pół roku wcześniej - jesienią 1997 r. wykazuje tendencje do częstszego wyrażania przekonania, iż dane kryterium jest ważkie i powinno być tym samym przez kraj kandydujący do Unii spełnione. Oznacza to pośrednio pewną radykalizację nastawień społecznych w krajach członkowskich i bardziej surowy stosunek do przyszłych partnerów w Unii.
Biorąc pod uwagę średnią ocen świadczących o wymaganiu spełnienia wszystkich ośmiu wskazanych w pytaniu kryteriów w poszczególnych krajach członkowskich otrzymujemy następujący ranking surowości stosowanych w danym kraju wymogów:

- Francuzi (87%),
- Austriacy (87%),
- Holendrzy (87%),
- Belgowie (86%),
- Niemcy (86%),
- Grecy (85%),
- Irlandczycy (83%),
- mieszkańcy Unii Europejskiej (83%)
- Luksemburczycy (82%),
- Brytyjczycy (81%),
- Włosi (80%),
- Szwedzi (80%),
- Hiszpanie (79%),
- Finowie (79%),
- Portugalczycy (78%),
- Duńczycy (73%)

Najbardziej wymagający wobec nowych członków są więc Francuzi, Austriacy i Holendrzy, najmniej - Duńczycy, Portugalczycy, Hiszpanie i Finowie.

Państwo kandydujące Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich za
przyjęciem danego państwa
Odsetek głosów oddanych
przez społeczeństwa
państw członkowskich przeciwko
przyjęciu danego państwa
Węgry 53% 24%
Polska 49% 29%
Czechy 48% 28%
Cypr 46% 29%
Słowacja 43% 32%
Bułgaria 42% 33%
Estonia 41% 32%
Łotwa 41% 32%
Litwa 41% 33%
Słowenia 39% 35%
Rumunia 39% 37%

Poparcie dla wszystkich jedenastu krajów jest wyższe aniżeli jesienią 1997 r.
Przeciętne wsparcie dla całej jedenastki kandydatów było w poszczególnych państwach członkowskich następujące:

Kraj
członkowski
Przeciętne
wsparcie
Przeciętna
zmiana w
porównaniu z
jesienią'97
(w %)
Szwecja 63% +2
Dania 61% 0
Holandia 57% +3
Finlandia 56% +6
Grecja 56% -3
Hiszpania 54% +9
Włochy 47% +6
Portugalia 46% +9
Unia Europejska 44% +6
Irlandia 44% +2
Wielka Brytania 43% +5
Luksemburg 38% +6
Niemcy 36% +7
Francja 35% +7
Austria 33% +4
Belgia 32% +6

Przychylność poszczególnych krajów członkowskich Unii wobec każdego z sześciu krajów kandydujących, z którymi rozpoczęły się już negocjacje prowadzące do pełnego uczestnictwa we Wspólnocie zmieniała się podobnie choć niejednakowo. Dane wskazują na istnienie określonych sympatii i antypatii niektórych krajów członkowskich dla pewnych krajów kandydujących. Okazuje się również, że poziom generalnej przychylności dla rozszerzenia Unii nie ewaluował we wszystkich krajach będących członkami Unii, w jednakowym kierunku. W tym samym czasie skłonność do poszerzenia granic Unii w jednym państwie wzrastała, w innym zaś wyraźnie malała. Szczegółowe dane na temat zmian zaistniałych w tym względzie w okresie jesień 1997 r - wiosna 1998 r prezentuje poniższa tabela.

Kraj członkowski Cypr Czechy Estonia Węgry Polska Słowenia
Belgia +7 +6 +7 +5 +6 +4
Dania +3 0 -4 +1 -2 0
Niemcy +5 +7 +7 +6 +8 +6
Grecja -3 -4 -5 -3 -2 -3
Hiszpania +10 +8 +11 +10 +10 +10
Francja +11 +9 +11 +9 +8 +10
Irlandia +3 +4 +4 +1 +1 +3
Włochy +8 +7 +7 +6 +7 +5
Luksemburg +2 +5 +4 +9 +7 +6
Holandia +5 +5 +4 +3 +4 +1
Austria +2 +1 +4 0 +5 +3
Portugalia +8 +7 +11 +9 +6 +10
Finlandia +4 +8 +5 +8 +6 +4
Szwecja +4 +5 +1 +3 +1 +5
Wielka Bryt. +3 +7 +4 +4 +2 +5
UE +6 +7 +6 +6 +6 +6

Tabela wykazuje jasno, że wiosną 1998 r. nastąpił wśród obywateli państw członkowskich Unii wyraźny wzrost postaw przychylnych sześciu państwom aplikującym do uczestnictwa w Unii, z którymi toczą się procesy negocjacyjne.
Raz jeszcze zwróćmy uwagę na fakt sygnalizowany we wstępie: w państwach Europy Środkowo-Wschodniej integracja z Europą jest czymś innym niż w krajach Zachodu. Społeczności Polski, Węgier, Czech i innych krajów tego regionu postrzegają integrację jak element, a po części i konsekwencję transformacji systemowej. Integracja oznacza dla nich dalszy postęp w gospodarce rynkowej, wzrost ekonomiczny, pogłębianie się zasad działania społeczeństwa obywatelskiego. Negocjacje zmierzające do aktu przystąpienia wprowadzają w tych krajach konieczność adaptacji nowych reguł działania i nowych mechanizmów gospodarczych. Dla krajów kandydujących do Unii integracja jest nie tylko pokłosiem zmian, ale i bodźcem stymulującym do dalszych modyfikacji struktury społecznej, instytucji, mechanizmów gospodarczych. Państwa Zachodu natomiast od dawna kształtowały warunki niezbędne dla funkcjonowania zintegrowanych struktur: kształtowały instytucje demokratyczne, uczestniczyły w konkurencji ponadkrajowej, usprawniały działanie firm, mechanizmów finansowych itp.
Jest zrozumiałe, że w odmiennej sytuacji społeczno-ekonomicznej kształtują się odmienne postawy. Zwróćmy także uwagę, że stosunek do innych narodów i postrzeganie innych krajów zależy od wielu czynników takich jak istniejące stereotypy, pamięć historyczna dotycząca wzajemnych relacji, sytuacja ekonomiczna, poziom cywilizacyjny itp. Tym czynnikom przypisać trzeba zapewne różnice poglądów występujących w poszczególnych krajach europejskich. Generalnie jednak zasadne jest chyba założenie, że w w ocenie innych społeczeństwa Europy - zwłaszcza zachodniej jej części - bardziej kierują się racjonalną kalkulacją niż emocjami, a w kształtowaniu ich postaw mniejszą rolę odgrywają względy sentymentalne, a większą - wyobrażenie korzyści wynikających z zacieśnionych kontaktów.
Sceptycyzm społeczeństw Zachodniej Europy wobec znacznego poszerzenia ram Unii jest na razie o wiele bardziej wyraźny aniżeli niepokój społeczeństw krajów kandydackich.2 Nadzieję budzi fakt, że topnieje on jednak z czasem.

Przypisy

1.Przypomnijmy, że chronologia przystępowania do Wspólnot europejskich była następująca:
2. Por. opracowanie Justyny Osieckiej na temat postaw Polaków wobec integracji europejskiej

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.