KONDYCJA FINANSOWA MAŁYCH I ŚREDNICH EKSPORTERÓW W POLSCE W LATACH 1995 - 1998

Zdzisław Wołodkiewicz-Donimirski

Raport nr 160


Przedmiotem badania są małe i średnie przedsiębiorstwa (MSP), zatrudniające od 6 do 250 pracowników. W 1997 r. liczba takich MSP-eksporterów wynosiła 13718, a wartość ich eksportu 25,5 mld zł (7,77 mld USD).
W raporcie porównano sytuację finansową małych i średnich przedsiębiorstw eksportujących do wyników:
- małych i średnich przedsiębiorstw nie podejmujących działalności eksportowej
- pozostałych (większych) eksporterów.
Przedstawiony jest również ranking małych i średnich eksporterów według osiąganej rentowności.

1. Uwagi metodologiczne

1. Celem niniejszego raportu jest przedstawienie sytuacji finansowej małych i średnich przedsiębiorstw eksportujących na tle: (a) małych i średnich przedsiębiorstw nie podejmujących działalności eksportowej i (b) pozostałych (większych) eksporterów.
2. Grupa badanych przedsiębiorstw eksporterów i nieeksporterów została wyodrębniona ze zbioru przedsiębiorstw przekazujących do GUS sprawozdanie finansowe F-1 o przychodach, kosztach i wyniku finansowym. Obowiązkiem sprawozdawczym w zakresie F-01 są objęte podmioty zatrudniające powyżej 5 osób. Przedmiotem analizy jest więc grupa przedsiębiorstw zatrudniających co najmniej 6 osób.
3. Za małe i średnie przedsiębiorstwa (MSP) przyjmuje się tu podmioty zatrudniające nie więcej niż 250 pracowników. Ze względu na ograniczenia statystyki F-01 (punkt 2), grupa badanych firm nie obejmuje podmiotów najmniejszych, zatrudniających mniej niż 6 osób. Ich rola w eksporcie jest jednak stosunkowo niewielka i systematycznie zmniejsza się. W latach 1993 - 1997 udział tych przedsiębiorstw w eksporcie MSP spadł z 21,7% do 12,5% (według danych statystyki bazującej na dokumentach SAD).
4. Za eksportera został uznany ten podmiot, który przynajmniej część swoich przychodów uzyskiwał z eksportu.
5. Dane o wynikach finansowych badanych przedsiębiorstw obejmują cztery okresy: rok 1995, rok 1996, rok 1997 i I półrocze 1998.
6. Podstawą do określenia sytuacji finansowej MSP są wskaźniki rentowności, a wśród nich wskaźnikiem najbardziej syntetycznym jest rentowność obrotu brutto. Wskaźnik ten stanowi relację wyniku finansowego brutto (zysku brutto lub straty brutto) do przychodów z całokształtu działalności. Uzupełniający charakter mają:
- rentowność obrotu netto (tj. wynik finansowy netto do przychodów z całokształtu działalności (w %),
- rentowność obrotu brutto na podstawie działalności operacyjnej (tzw. rentowność operacyjna), tj. wynik porównania działalności operacyjnej do przychodów ze sprzedaży produktów, towarów (wyrażony w %),
- wskaźnik udziału kosztów pracy w przychodach z całokształtu działalności, tj. relacja wynagrodzeń i innych kosztów z tytułu pracy (w tym składki na ZUS) do przychodów z całokształtu działalności.
7. Z punktu widzenia wielkości zatrudnienia wyodrębniono dwie klasy MSP:
- małe przedsiębiorstwa, zatrudniające od 6 do 50 osób,
- średnie przedsiębiorstwa zatrudniające od 51 do 250 osób. Biorąc pod uwagę udział eksportu w przychodach ogółem wyodrębniono trzy klasy MSP-eksporterów:
- eksporterów "wyspecjalizowanych", a więc firmy, w których eksport stanowił powyżej 50% przychodów,
- eksporterów "niewyspecjalizowanych" - tj. podmioty, w których eksport stanowił od 20% do 50% przychodów,
- eksporterów "marginalnych" - tj. podmioty, w których eksport stanowił poniżej 20% przychodów.
8. Wyniki finansowe MSP-eksporterów przedstawiono według Europejskiej Klasyfikacji Działalności (EKD), stosowanej przez Główny Urząd Statystyczny od 1994 r. EKD dzieli gospodarkę na sekcje, działy, grupy, klasy i podklasy.
9. Zgodnie z ustawą o statystyce publicznej z dnia 29 czerwca 1995 r. nie podaje się danych charakteryzujących wyniki ekonomiczne działalności podmiotów gospodarczych, jeżeli na daną agregację składa się mniej niż trzy podmioty lub udział jednego podmiotu w określonym zestawieniu jest większy niż trzy czwarte całości.
10. Dane przedstawione w niniejszym raporcie pochodzą z opracowania wykonanego przez Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego na zamówienie Departamentu Rzemiosła, Małych i Średnich Przedsiębiorstw Ministerstwa Gospodarki.

2. Wartość i struktura eksportu MSP

Strukturę eksportu realizowanego przez grupę małych i średnich przedsiębiorstw scharakteryzowano na podstawie danych za 1997 r., tj. ostatniego okresu dla jakiego dostępne są informacje za cały rok.
W 1997 r. wartość eksportu badanych MSP, a więc takich przedsiębiorstw, które zatrudniały od 6 do 250 pracowników, wynosiła 25,5 mld zł. W tym samym roku wartość eksportu pozostałych przedsiębiorstw, a więc firm zatrudniających powyżej 250 osób wynosiła 55,6 mld USD. Oznacza to, że udział MSP w eksporcie rejestrowanym przez firmy składające sprawozdania F-01 (a więc te podmioty, które zatrudniają powyżej 5 osób) wynosił 31,4%.
Na firmy prywatne przypadało 80,6% eksportu MSP w 1997 r.
W eksporcie firm małych udział sektora prywatnego wynosił 73,1%, a w eksporcie przedsiębiorstw średnich 87,7%.
W eksporcie MSP pięć sekcji EKD odgrywa dominującą rolę. Są to sekcja D (działalność produkcyjna), sekcja G (handel), sekcja I (transport i łączność), sekcja K (obsługa nieruchomości, wynajem i działalność związana z prowadzeniem interesów) oraz sekcja F (budownictwo). W 1997 r. udział tych sekcji w eksporcie MSP był następujący:
- sekcja D - 42,7%,
- sekcja G - 28,5%,
- sekcja I - 18,9%,
- sekcja F - 4,5%,
- sekcja K - 3,2%,
Łącznie na wyżej wymienione pięć sekcji przypadało 97,8% całego eksportu MSP w 1997 r.
W przemyśle przetwórczym (sekcja działalności produkcyjnej) nieco ponad połowa eksportu MSP przypadało na cztery działy (rys. 1):
- produkcji artykułów spożywczych i napojów (19% eksportu),
- produkcji mebli (11,8%),
- produkcji drewna i wyrobów z niego (10,3%),
- produkcji wyrobów metalowych (9,6%).

Kolejne 25% eksportu MSP tej sekcji przypadało na cztery następujące działy:
- produkcji maszyn i urządzeń, gdzie indziej nie sklasyfikowanej (8,5%),
- produkcji odzieży (8%),
- produkcji wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (5,2%),
- produkcji chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych (2,9%).
Eksport MSP należących de sekcji handel był zdominowany przez firmy zaliczane do działu handlu hurtowego. W 1997 r. przypadało na nie 92% eksportu tej sekcji.
Z 25,5 mld zł eksportu MSP w 1997 r. 48,5% przypadało na firmy małe zatrudniające od 6 do 50 pracowników, a 51,5% na firmy średnie zatrudniające od 51 do 250 osób.
Nieco ponad 52% eksportu MSP przypadało w 1997 r. na eksporterów wyspecjalizowanych, a więc takich, dla których eksport stanowi główne źródło przychodów. Wśród eksporterów wyspecjalizowanych największy eksport realizowały przedsiębiorstwa z przemysłu przetwórczego (48% eksportu tej podgrupy MSP), z sekcji handel (22,5%) oraz z sekcji transport i łączność (18,5%).
Na eksporterów nie wyspecjalizowanych przypadało w 1997 r. 25,2% eksportu MSP. Wśród nich największymi eksporterami były podmioty zaklasyfikowane do przemysłu przetwórczego (42,1% eksportu tej podgrupy) i handlu (41,6%).
Wreszcie 22,7% eksportu MSP stanowił wywóz firm należących do eksporterów marginalnych. Wśród tej podgrupy eksporterów największą rolę odgrywały firmy zaliczane do sekcji transport i łączność (32,8% eksportu tej podgrupy), do sekcji przemysł przetwórczy (31,1%) i do sekcji handel (27,8%).

3. Liczebność MSP-eksporterów

W 1997 r. liczba wszystkich podmiotów wykazujących eksport i zatrudniających powyżej 5 osób wynosiła 16.010, z czego 13718 (85,7%) przypadało na MSP, a 2.292 (14,3%) na firmy większe. Z 13.718 MSP-eksporterów 8.814 podmiotów zaklasyfikować można jako jednostki małe, zatrudniające od 6 do 50 osób, a 4.904 jako firmy średnie, zatrudniające od 51 do 250 osób. Wśród MSP-eksporterów było 1.414 (10,3%) podmiotów sektora publicznego, a 12.304 (89,7%) jednostek sektora prywatnego.
Szczegółowy rozkład MSP-eksporterów w poszczególnych sekcjach EKD pokazuje tablica 1.

Tablica 1. Liczba MSP-eksporterów według klas zatrudnienia i według sekcji EKD
Wyszczególnienie Firmy małe
(od 6 do 50 osób)
Firmy średnie
(od 51 do 250 osób)
MSP ogółem
(od 6 do 250 osób)
Ogółem 8814 4904 13718
Rolnictwo (sekcja A) 546 2 548
Rybołówstwo (B) 11 3 14
Górnictwo (C) 32 40 72
Działalność produkcyjna (D) 3052 3009 6061
Zaopatrywanie w energię elektryczną,
gaz, wodę (E)
12 25 37
Budownictwo (F) 612 430 1042
Handel (G) 3036 803 3839
Hotele i restauracje (H) 33 38 71
Transport i łączność (I) 690 304 994
Pośrednictwo finansowe (J) 21 0 21
Obsługa nieruchomości, wynajem (K) 674 202 876
Edukacja (M) 8 0 8
Ochrona zdrowia i opieka społeczna (N) 37 0 37
Pozostała działalność usługowa (O) 50 48 98

Zdecydowanie najwięcej, MSP-eksporterów skupiała sekcja działalności produkcyjnej (przemysł przetwórczy). Przypadało na nią 44,2% wszystkich MSP-eksporterów. Z przemysłu przetwórczego, najliczniej reprezentowani byli mali i średni eksporterzy z następujących działów (rys. 2):
- produkcji artykułów spożywczych i napojów - 768 firm,
- produkcji odzieży - 646,
- produkcji maszyn i urządzeń, gdzie indziej nie klasyfikowanej - 611,
- produkcji metalowych wyrobów gotowych, z wyjątkiem maszyn - 597,
- produkcji drewna i wyrobów z drewna z wyjątkiem mebli - 500,
- produkcji mebli - 499,
- produkcji wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych - 459,
- produkcji wyrobów z pozostałych surowców niemetalicznych - 279.

Na wyżej wymienione działy przypadało w 1997 r. 71,9% wszystkich MSP-eksporterów przemysłu przetwórczego.
Następna, pod względem ilości badanych firm, sekcja G (handel) skupiała 3.839, tj. 28% wszystkich MSP-eksporterów. Wśród nich zdecydowanie przeważały firmy zajmujące się handlem hurtowym (71,5%). Znacznie mniej przypadało na przedsiębiorstwa działające w zakresie handlu detalicznego (19,6%) oraz firmy działające w sferze sprzedaży, obsługi i naprawy pojazdów mechanicznych (8,9%).
Kolejna sekcja budownictwa (F) liczyła 1.042 MSP-eksporterów, tj. 7,6% ogółu badanych firm.
Sekcja transportu i łączności (I) obejmowała 994 MSP-eksporterów (7,2%). W tej ostatniej sekcji zdecydowanie najwięcej badanych firm znajdowało się w dziale transportu lądowego i rurociągowego (572 firmy), a następnie w dziale obejmującym działalność wspierającą i pomocniczą dla transportu oraz działalność agencji turystycznych (389).
Wreszcie ostatnia z liczących się sekcji w grupie MSP-eksporterów sekcja obsługi nieruchomości, wynajmu i działalności związanej z prowadzeniem interesów (K) skupiała 876 MSP-eksporterów, z czego aż 514 firm (58,7%) przypadało na dział obejmujący "pozostałą działalność związaną z prowadzeniem interesów". Dział ten obejmował m.in.:
- działalność prawniczą,
- kontrolę ksiąg, doradztwo podatkowe,
- badanie rynku i opinii publicznej,
- badania i analizy techniczne,
- reklamę,
- rekrutację pracowników i pozyskiwanie personelu.
Łącznie pięć dominujących sekcji, tj.: działalność produkcyjna, handel, budownictwo, transport z łącznością oraz obsługa nieruchomości liczyło w 1997 r. 12.812 MSP-eksporterów, tj. 93,4% całego badanego zbioru.
Z 13.718 badanych w 1997 r. małych i średnich eksporterów 9.186 podmiotów (67%) należało do eksporterów marginalnych, a więc takich, dla których eksport stanowił mniej niż 20% sprzedaży. Warto przypomnieć, że na tę podgrupę przypadało tylko 22,7% całego eksportu realizowanego przez MSP-eksporterów. Na eksporterów wyspecjalizowanych przypadało 20,5% wszystkich badanych eksporterów i nieco ponad 52% wartości eksportu MSP. Z kolei eksporterzy nie wyspecjalizowani stanowili 12,5% wszystkich MSP-eksporterów i realizowali 25,2% eksportu MSP.

4. Sytuacja finansowa małych i średnich przedsiębiorstw

4.1. Eksporterzy ogółem i nieeksporterzy ogółem
W badanym okresie tzn. od 1995 r. do I połowy 1998 r. MSP-eksporterzy wykazywali lepszą kondycję finansową niż MSP-nieeksporterzy. Ci pierwsi osiągnęli przewagę w zakresie wszystkich badanych wskaźników rentowności. Najważniejszy wskaźnik tzn. rentowność obrotu brutto wynosił dla eksporterów: 3,7% w 1995 r., 3,9% w 1996 r., 3,4% w 1997 r. i 2,1% w I-II kwartale 1998 r. (rys. 3).

W tym samym okresie analogiczny wskaźnik dla nieeksporterów wynosił odpowiednio: 2,2%, 3,0% 3,0% i 2,1%. Jeszcze wyższa była przewaga eksporterów w dziedzinie rentowności operacyjnej, która bierze pod uwagę główny nurt działalności przedsiębiorstwa (rys. 4).

W zakresie rentowności obrotu netto eksporterzy górowali w latach 1995 - 1997. Natomiast w I półroczu 1998 r. zarówno jedni jak i drudzy uzyskali taki sam rezultat (rys. 5).

Można postawić tezę, że MSP-eksporterzy uzyskiwali generalnie korzystniejsze wyniki finansowe niż MSP-nieeksporterzy dlatego, iż eksporterami są z reguły lepsze firmy. Firmy te dysponują większym kapitałem i wyposażone są w większy i nowocześniejszy park maszynowy. Ponadto są sprawniej zarządzane i zorganizowane. Prawidłowość ta występuje nie tylko w sektorze MSP, ale i w większych przedsiębiorstwach. Chociaż eksporterami są z reguły lepsze firmy nie oznacza, że mają one monopol na korzystniejsze wyniki. Można przypuszczać, że w II półroczu 1998 r., wobec kontynuacji aprecjacji złotego, przewaga finansowa MSP-eksporterów stopnieje do zera lub korzystniejsze rezultaty w powinni wykazać MSP-nieeksporterzy. Natomiast pierwsze miesiące 1999 r. przyniosły wyraźne osłabienie pozycji złotego. Niewątpliwie przyczyni się to do wzrostu opłacalności eksportu także małych i średnich przedsiębiorstw. Nadal jednak niekorzystnie na ich wyniki będzie oddziaływać kryzys rosyjski. Właśnie w obrotach z krajami b. ZSRR przedsiębiorstwa realizowały z reguły największe zyski.
W badanym okresie, a więc od 1995 r. do I pierwszego półrocza 1998 r. kondycja finansowa zarówno MSP-eksporterów, jak MSP-nieeksporterów pogorszyła się (rys. 3). Proces ten wystąpił jednak wyraźniej w przypadku eksporterów. W rezultacie, zmniejszyła się przewaga finansowa eksporterów nad nieeksporterami w grupie MSP. Jeśli w 1995 r. eksporterzy wykazywali rentowność obrotu brutto wyższą o 1,5 punktu procentowego od nieeksporterów, to w 1996 r. ta przewaga obniżyła się do 0,9 pkt. proc., w 1997 r. do 0,4 pkt. proc., a w I-II kwartale 1998 r. do 0,3 pkt. proc. Podobna sytuacja wystąpiła w rentowności obrotu netto i rentowności operacyjnej (rys. 4 i 5). Biorąc pod uwagę pierwszy i ostatni okres można stwierdzić, że przewaga MSP-eksporterów w zakresie rentowności obrotu netto zmniejszyła się z 1,2 pkt. proc. do 0 pkt. proc., a w zakresie rentowności operacyjnej z 2,3 pkt. proc. do 0,4 pkt. proc.
Jedną z przyczyn zmniejszenia przewagi finansowej MSP-eksporterów nad MSP-nieeksporterami w latach 1995-1998 mógł być wzrost udziału kosztów pracy w przychodach z całokształtu działalności dla MSP-eksporterów. Płacochłonność ich przychodów zwiększyła się z 10,9% w 1995 r., do 11,3% w 1996 r., do 13,8% w 1997 r. i do 13,9% w I półroczu 1998 r. W grupie MSP-nieeksporterów płacochłonność spadła w latach 1995 - 1997, aby w pierwszym półroczu 1998 r. dość wyraźnie podnieść się. W rezultacie wskaźnik płacochłonności z I-II kwartału 1998 r. (12,9%) ukształtował się na mniej więcej tym samym poziomie co w 1995 r. (13,2%).

4.2. Eksporterzy a nieeksporterzy w przemyśle przetwórczym
W najważniejszej sekcji, pod względem wielkości eksportu badanych MSP, tzn. w działalności produkcyjnej przewaga finansowa MSP-eksporterów, w zakresie rentowności obrotu brutto, wystąpiła w trzech okresach: w 1995 r., w 1996 r. i w I-II kwartale 1998 r. Wyjątkiem był rok 1997, kiedy to wyższy wskaźnik rentowności obrotu brutto uzyskali nieeksporterzy (rys. 6).

Lepsza generalnie pozycja finansowa eksporterów w przemyśle przetwórczym uzewnętrzniła się wyraźnie w zakresie rentowności operacyjnej. Przewaga eksporterów w tym względzie wynosiła: 3,1 pkt proc. w 1995 r., 1,9 pkt. proc. w 1996 r., 0,9 pkt. proc. w 1997 r. i 1,3 pkt. proc. w I-II kwartale 1998 r.
Warto podkreślić, że w badanym okresie miała miejsce tendencja do wzrostu udziału kosztów pracy w przychodach ogółem dla MSP-eksporterów z sekcji D: z 14,7% w 1995 r. do 15,2% w 1996 r., do 15,4% w 1997 r. i do 15,9% w I półroczu 1998 r. Podobna tendencja, do wzrostu płacochłonności przychodów, wystąpiła u MSP-nieeksporterów, ale dopiero od 1997 r.
W przemyśle przetwórczym MSP-eksporterzy przeważali finansowo nad MSP-nieeksporterami we wszystkich czterech badanych okresach tylko w dwóch działach:
- produkcji wyrobów z pozostałych surowców niemetalicznych (dział 26),
- produkcji instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych (33).
Natomiast nieeksporterzy stale górowali w badanym okresie w czterech działach:
- produkcji odzieży (18),
- produkcji drewna i wyrobów z drewna, z wyjątkiem mebli (20),
- działalności wydawniczej, poligrafii (22),
- zagospodarowania odpadów (37).
W pozostałych działach przemysłu przetwórczego nie wystąpiły w tym zakresie żadne prawidłowości, tzn. raz lepsze wyniki osiągali eksporterzy, a raz nieeksporterzy.
W ostatnim badanym okresie, tj. w I-II kwartale 1998 r. znaczna przewaga MSP-nieeksporterów wystąpiła w następujących działach:
- zagospodarowania odpadów (37),
- produkcja pozostałego sprzętu transportowego (35),
- działalności wydawniczej, poligrafii (22).
We wszystkich tych trzech przypadkach rentowność obrotu brutto MSP-nieeksporterów wynosiła o co najmniej 3 punkty procentowe więcej niż ten sam wskaźnik dla MSP-eksporterów. Łącznie MSP-nieeksporterzy górowali finansowo w 9 działach tej sekcji, na 22 działy tej sekcji, dla których są dostępne wyniki dla MSP-eksporterów i MSP-nieeksporterów (dla jednego działu "produkcji wyrobów tytoniowych" wyniki są niedostępne z uwagi na ustawę o statystyce publicznej).
W dwunastu działach, w I-II kwartale 1998 r., przeważali eksporterzy. Ich przewaga była wyraźna w takich działach jak:
- produkcja maszyn biurowych i komputerów (dział 30),
- garbowanie i wyprawianie skór, produkcja wyrobów skórzanych (19),
- produkcja chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych (24).
We wszystkich tych trzech przypadkach rentowność obrotu brutto eksporterów była wyższa od analogicznego wskaźnika dla nieeksporterów o co najmniej 4 pkt. procentowe.
Biorąc pod uwagę początek (1995 r.) i koniec badanego okresu (I-II kwartał 1998 r.) można zaobserwować, że sytuacja finansowa eksporterów poprawiła się w 9 działach sekcji D. O wyraźnym polepszeniu kondycji finansowej (wzrost rentowności obrotu brutto o co najmniej trzy punkty procentowe) można mówić w odniesieniu do następujących działów:
- produkcja maszyn biurowych i komputerów (dział 30),
- działalności wydawniczej, poligrafii (22),
- garbowanie i wyprawianie skór, produkcja wyrobów skórzanych (19).
Tak samo mierzony, regres sytuacji finansowej eksporterów wystąpił w dziesięciu działach, w tym w dwóch w sposób znaczny. Chodzi tu odziały:
- produkcja masy celulozowej, papieru i wyrobów z papieru (21),
- produkcji drewna i wyrobów z drewna, z wyjątkiem mebli (20).
W przemyśle przetwórczym, występowały dość wyraźne zależności pomiędzy udziałem eksportu w przychodach a sytuacją finansową (tablica 2).

Tablica 2. Rentowność obrotu brutto MSP w działalności produkcyjnej (w %)
Wyszczególnienie 1995 1996 1997 I połowa 1998
Eksporterzy ogółem 3,5 4,2 4,0 3,6
Eksporterzy marginalni 4,5 5,2 4,5 4,1
Eksporterzy niewyspecjalizowani 2,3 1,1 3,7 2,8
Eksporterzy wyspecjalizowani 0,1 1,5 1,8 2,3
Nieeksporterzy 2,7 4,1 4,3 3,0

Otóż we wszystkich czterech okresach, najkorzystniejsze wyniki uzyskali MSP-eksporterzy marginalni, a najgorsze eksporterzy wyspecjalizowani (z wyjątkiem 1996 r., kiedy to nieznacznie gorsze rezultaty osiągnęli eksporterzy nie wyspecjalizowani). Oznacza to, że w działalności produkcyjnej w stosunkowo najlepszym położeniu - w grupie MSP - byli ci, którzy produkowali przede wszystkim na rynek krajowy i niewielką część produkcji kierowali na rynki zagraniczne. Ich sytuacja była także, za każdym razem, lepsza niż MSP-nieeksporterów.

5. Sytuacja finansowa małych i średnich eksporterów na tle pozostałych firm eksportujących

W badanym okresie MSP-eksporterzy uzyskiwali generalnie rzecz biorąc gorsze wyniki finansowe niż pozostali eksporterzy. Ci ostatni górowali pod względem finansowym we wszystkich okresach, z wyjątkiem 1996 roku (rys. 7).

Szczególnie wyraźnie przeważali więksi eksporterzy w I-II kwartale 1998 r., a więc w ostatnim badanym okresie. Ich przewaga wystąpiła we wszystkich wskaźnikach rentowności. I tak np. w zakresie rentowności obrotu brutto przewaga większych firm wyniosła 1,5 punktu procentowego, w zakresie rentowności obrotu netto 1,1 pkt. proc., w zakresie rentowności operacyjnej 2,7 pkt. proc. (tablica 3).

Tablica 3. Wskaźniki finansowe MSP-eksporterów i pozostałych eksporterów (w %)
Wyszczególnienie 1995 1996 1997 I-II kw. 1998
  MSP-eksp. Pozost.
eksp.
MSP-eksp. Pozost.
eksp.
MSP-eksp. Pozost.
eksp.
MSP-eksp. Pozost.
eksp.
Rentowność obrotu brutto 3,7 5,0 3,9 3,4 3,4 3,8 2,1 3,6
Rentowność obrotu netto 2,0 2,5 2,1 1,5 1,8 1,8 0,7 1,8
Rentowność operacyjna 4,7 6,0 5,1 4,0 3,6 5,2 1,9 4,6
Udział kosztów pracy w przychodach ogółem 10,9 17,4 11,3 17,9 13,8 16,1 13,9 15,5

Warto podkreślić, że więksi eksporterzy uzyskiwali znacznie wyższe udziały kosztów pracy w przychodach z całokształtu działalności, we wszystkich czterech okresach (tablica 3). Różnica między tymi wskaźnikami dla większych eksporterów i MSP-eksporterów wyraźnie jednak zmniejszała się, wskutek wzrostu płacochłonności dla MSP-eksporterów. Jeśli w latach 1995 - 1996 więksi eksporterzy mieli wskaźnik płacochłonności wyższy o 6,5 - 6,6 pkt. proc., to w 1997 r. różnica ta spadła do 2,3 pkt. proc., a w I-II kwartale 1998 r. do 1,6 pkt. proc. Tendencja ta może świadczyć o relatywnie większym nacisku na wzrost płac w grupie MSP-eksporterów niż w grupie pozostałych eksporterów.
W przemyśle przetwórczym przez cały badany okres przewagę finansową mieli więksi eksporterzy (rys. 8 i tablica 4).

Tablica 4. Wskaźniki finansowe MSP-eksporterów i pozostałych eksporterów w działalności produkcyjnej (w %)
Wyszczególnienie 1995 1996 1997 I-II kw. 1998
  MSP-eksp. Pozost.
eksp.
MSP-eksp. Pozost.
eksp.
MSP-eksp. Pozost.
eksp.
MSP-eksp. Pozost.
eksp.
Rentowność obrotu brutto 3,7 5,3 4,2 4,4 4,0 4,2 3,6 4,3
Rentowność obrotu netto 1,5 2,8 2,0 2,4 2,1 2,4 1,9 2,6
Rentowność operacyjna 6,4 7,9 6,2 5,6 5,8 6,0 4,4 5,8
Udział kosztów pracy w przychodach ogółem 14,7 14,5 15,2 15,0 15,4 14,4 15,9 14,6

Ich przewaga była minimalna w latach 1996 -1997 a większa w pierwszym (1995) i ostatnim badanym okresie (I połowa 1998 r.). Interesujące, że lepsze rezultaty osiągnięte przez większych eksporterów wystąpiły przy jednoczesnym niższym udziale kosztów pracy w przychodach (tablica 4).

6. Wyniki finansowe małych eksporterów

Generalnie można stwierdzić, że sytuacja małych eksporterów po poprawie w 1996 r., od 1997 r. wyraźnie pogarszała się (rys. 9).

Rentowność obrotu brutto tej podgrupy eksporterów wynosząca 3,1% w 1995 r. i 3,8% w 1996 r. obniżyła się do 2,6% w 1997 r. i aż do 0,2% w I półroczu 1998 r. W zakresie rentowności obrotu netto było to odpowiednio: 1,5%, 1,9%, 1,3% i -1%, a w zakresie rentowności operacyjnej: 4,4%, 4,8%, 1,9% i -1,3%.
Warto podkreślić, że równolegle zwiększył się istotnie udział kosztów pracy w sprzedaży ogółem. Wskaźnik ten podniósł się z 8,5% w 1995 r., do 9,6% w 1996 r., do 15,8% w 1997 r. i do 16,7% w pierwszej połowie 1998 r. Nie można wykluczyć, że relatywny wzrost kosztów pracy przyczynił się do pogorszenia sytuacji finansowej małych eksporterów.
W pięciu podstawowych sekcjach sytuacja była zróżnicowana. W przemyśle przetwórczym zmiany w zakresie rentowności były wśród małych eksporterów stosunkowo nieznaczne. W sekcji tej rentowność obrotu brutto zmniejszyła się z 3,2% w 1995 r., do 2,7% - 2,8% w latach 1996 - 1997 r., aby podnieść się do 3,3% w I-II kwartale 1998 r. (rys. 10).

W większości działów przemysłu przetwórczego kondycja małych eksporterów wykazywała znaczne wahania z okresu na okres: Tak było np. w działach:
- garbowanie i wyprawianie skór; produkcja obuwia (dział 19),
- produkcji chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych (24),
- produkcji maszyn i aparatury elektrycznej, gdzie indziej nie sklasyfikowanej (31),
- produkcji sprzętu i aparatury radiowej, telewizyjnej i komunikacyjnej (32),
- produkcji tkanin (17),
- produkcji masy celulozowej, papieru i wyrobów z papieru (21),
- produkcji metalowych wyrobów gotowych (28),
- produkcji mebli (36).
W niektórych działach zmiany w poziomie rentowności były stosunkowo nieznaczne. Przede wszystkim chodzi tu o takie działy jak:
- produkcji artykułów spożywczych i napojów (15),
- produkcja odzieży (18),
- produkcja drewna i wyrobów z drewna, z wyjątkiem mebli (20),
- produkcja gumy i tworzyw sztucznych (25).
W żadnym dziale nie wystąpiła jednoznaczna (systematyczna) tendencja do wzrostu lub spadku rentowności we wszystkich czterech okresach. Od roku 1996 r. do pierwszej połowy 1998 r. (trzy okresy) nastąpiło jednak pogorszenie kondycji finansowej małych eksporterów w działach:
- produkcji artykułów spożywczych i napojów (15),
- produkcji tkanin (17),
- produkcji wyrobów z pozostałych surowców niemetalicznych (26),
- produkcji maszyn i urządzeń gdzie indziej nie sklasyfikowanych (29),
- produkcji maszyn biurowych i komputerów (30).
Natomiast tendencja do wzrostu rentowności obrotu brutto wystąpiła w tych samych trzech okresach tylko w jednym dziale: zagospodarowania odpadów (37).
W ostatnim badanym okresie, tj. w I półroczu 1998 r. stosunkowo dobrą kondycję finansową wśród małych eksporterów wykazywały następujące działy przemysłu przetwórczego:
- działalność wydawnicza, poligrafia (dział 22),
- produkcja chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych (24),
- wytwarzanie produktów koksowania węgla i produktów rafinacji ropy naftowej (23),
- produkcja instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych (33),
- produkcja z wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (25).
W tych trzech pierwszych przypadkach rentowność obrotu brutto wynosiła co najmniej 9%, a w dwóch drugich co najmniej 6%.
W tym samym okresie, najgorsze wyniki, wśród małych eksporterów notowały następujące działy przemysłu przetwórczego:
- produkcja pozostałego sprzętu transportowego (dział 35 – tj. nie samochodów),
- produkcja maszyn biurowych i komputerów (30),
- produkcja odzieży (18),
- produkcja drewna i wyrobów z drewna, z wyjątkiem mebli (20).
Eksporterzy z tych działów uzyskali ujemne wskaźniki rentowności obrotu brutto.
W handlu, podobnie jak w przemyśle przetwórczym, zmiany w zakresie rentowności u małych eksporterów były w badanym okresie stosunkowo nieznaczne. W sekcji tej rentowność obrotu brutto analizowanej podgrupy eksporterów zmniejszyła się z 3% w 1995 r., do 2,7% - 2,8% w latach 1996 - 1997 r., aby podnieść się do 3,3% w I-II kwartale 1998 r. (rys. 11).

W budownictwie kondycja małych eksporterów poprawiała się w latach 1995 - 1997. Jednak pierwsza połowa 1998 r. przyniosła wyraźne pogorszenie. Rentowność obrotu brutto zmniejszyła się z 6,7% w 1997 r. do 0,5% w I-II kwartale 1998 r. (rys. 12).

Z wyjątkiem 1996 r., wyniki finansowe małych eksporterów sekcji obsługi nieruchomości były stabilne, a rentowność obrotu brutto wahała się od 4% (1995) do 5% (I-II kwartał 1998 r.). Natomiast w 1996 r. rentowność obrotu brutto małych eksporterów tej sekcji wyniosła aż 19% (rys. 13).

Jedną z głównych przyczyn bardzo dobrej kondycji finansowej małych eksporterów z sekcji K w 1996 r. były wyniki działu 74 o nazwie "pozostała działalność związaną z prowadzeniem interesów". Dział ten obejmował m.in.:
- działalność prawniczą,
- kontrolę ksiąg, doradztwo podatkowe,
- badanie rynku i opinii publicznej,
- badania i analizy techniczne,
- reklamę,
- rekrutację pracowników i pozyskiwanie personelu.
W 1996 r. rentowność obrotu brutto małych eksporterów tego działu wynosiła 21%, rentowność obrotu netto 12,3%, a rentowność operacyjna 21,2%.
W transporcie i łączności można stwierdzić wyraźny regres sytuacji finansowej małych eksporterów w pierwszej połowie 1998 r. w stosunku do lat 1995 - 1996. Dla roku 1997 dane są niedostępne (rys. 14).

7. Wyniki finansowe średnich eksporterów

Wyniki finansowe średnich eksporterów wykazywały w badanym okresie znaczną stabilność. W I półroczu 1998 r. nastąpiło jednak nieznaczne pogorszenie sytuacji finansowej średnich eksporterów w stosunku do lat 1995 - 1997. Rentowność obrotu brutto osiągnęła w I-II kwartale 1998 r. poziom 3,6%, podczas gdy w latach 1995 - 1997 wynosiła ona 4%-4,1% (rys. 9). W badanym okresie udział kosztów pracy w przychodach ogółem u eksporterów średnich zmniejszał się. Wskaźnik ten obniżył się z 12,5% w 1995 r., do 12,4% w 1996 r., do 12% w 1997 r. i do 11,7% w pierwszej połowie 1998 r.
Na działalność produkcyjną przypadała ponad połowa eksportu realizowanego przez średnie firmy. W sekcji tej, po poprawie sytuacji finansowej średnich eksporterów w 1996 r., od 1997 r. miał miejsce proces odwrotny. Rentowność obrotu brutto eksporterów reprezentujących średni potencjał pod względem zatrudnienia zwiększyła się z 3,7% w 1995 r., do 4,7% w 1996 r., aby obniżyć się do 4,5% w 1997 r. i do 3,6% w pierwszym półroczu 1998 r. (rys. 10).
W większości działów przemysłu przetwórczego kondycja średnich eksporterów, podobnie jak w przypadku małych firm, wykazywała spore wahania z okresu na okres, nie wykazując wyraźnych tendencji. Tak było np. w działach:
- garbowanie i wyprawianie skór; produkcja obuwia (dział 19),
- produkcja drewna i wyrobów z drewna, z wyjątkiem mebli (20),
- działalność wydawnicza; poligrafia (22),
- wytwarzanie produktów koksowania węgla i rafinacji ropy naftowej (23),
- produkcji chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych (24),
- produkcja metali (27),
- produkcji maszyn biurowych i komputerów (30),
- produkcji maszyn i aparatury elektrycznej, gdzie indziej nie sklasyfikowanej (31),
- produkcji sprzętu i aparatury radiowej, telewizyjnej i komunikacyjnej (32).
W jednym dziale kondycja finansowa eksporterów średnich wykazywała systematyczne pogarszanie się. Chodzi tu o dział 34, obejmujący produkcję pojazdów mechanicznych.
W ostatnim badanym okresie, tj. w I-II kwartale 1998 r. najlepsze wyniki wśród średnich eksporterów osiągnęły następujące działy przemysłu przetwórczego:
- produkcji maszyn biurowych i komputerów (dział 30),
- produkcji chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych (24),
- produkcja wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (25),
- produkcja wyrobów z pozostałych surowców niemetalicznych (26),
- produkcja instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych (33).
W pierwszych trzech przypadkach rentowność obrotu brutto wynosiła od 9,5% do 12,5%, a w dwóch następnych - co najmniej 6,5%.
W tym samym okresie najgorsze rezultaty i ujemną rentowność obrotu brutto uzyskali średni eksporterzy z trzech następujących działów:
- wytwarzanie produktów koksowania węgla i produktów rafinacji ropy naftowej (dział 23),
- produkcja tkanin (17),
- produkcja metali (27).
W handlu, po regresie w 1996 r., od 1997 r. sytuacja finansowa średnich eksporterów minimalnie poprawiała się. Rentowność obrotu brutto zwiększyła się z 2,9% w 1996 r., do 3% w 1997 r. i do 3,5% w I-II kwartale 1998 r. (rys. 11).
W budownictwie, transporcie i obsłudze nieruchomości wskaźniki rentowności eksporterów średnich nie wykazywały żadnej wyraźnej tendencji (rys. 12 - 14).

8. Porównanie wyników finansowych małych i średnich eksporterów

We wszystkich czterech badanych okresach eksporterzy, zatrudniający od 51 do 250 osób, uzyskiwali lepsze wyniki finansowe niż eksporterzy, zatrudniający od 6 do 50 osób (rys. 9). Przewaga eksporterów średnich znacznie zwiększyła się od 1997 r. Jeśli w 1996 r. wynosiła ona 0,2 pkt. proc. w zakresie rentowności obrotu brutto, to w 1997 r. zwiększyła się do 1,5 pkt. proc., a w pierwszym półroczu 1998 r. - do 3,4 pkt. proc.
Podczas gdy udział kosztów pracy w przychodach ogółem wykazywał dla eksporterów małych systematyczny wzrost, to w przypadku firm średnich tendencja była odwrotna (tablica 5).

Tablica 5. Udział kosztów pracy w przychodach z ogółem dla małych i średnich eksporterów (w %)
Wyszczególnienie 1995 1996 1997 I-II kw. 1998
  Mali eksp. Średni eksp. Mali eksp. Średni eksp. Mali eksp. Średni eksp. Mali eksp. Średni eksp.
Ogółem 8,5 12,5 9,6 12,4 15,8 12,0 16,7 11,7
Działalność produkcyjna 13,0 15,4 13,8 15,6 14,4 15,8 13,9 16,5

W rezultacie o ile w 1995 r. płacochłonność przychodów wynosiła dla eksporterów małych 8,5%, a dla eksporterów średnich 12,5%, o tyle w 1997 r. wyższy wskaźnik wykazywali już eksporterzy mali (15,8% wobec 12%). W pierwszej połowie 1998 r. różnica ta powiększyła się. Dla eksporterów małych płacochłonność wynosiła 16,7%, a dla średnich tylko 11,7%.
Średni eksporterzy górowali pod względem finansowym we wszystkich badanych okresach w trzech sekcjach: w działalności produkcyjnej, w budownictwie, w handlu.
W najważniejszej sekcji, z punktu widzenia średnich eksporterów, tj. w przemyśle przetwórczym przewaga średnich eksporterów zmniejszała się od 1997 r. O ile w 1996 r. wynosiła ona 2 pkt. proc. w zakresie rentowności obrotu brutto, to w 1997 r. spadła do 1,7 pkt. proc., a w pierwszym półroczu 1998 r. 0,3 pkt. proc. W rentowności obrotu netto było to odpowiednio: 2 pkt. proc., 1,5 pkt. proc. i 0,5 pkt. proc., w zakresie rentowności operacyjnej: 2,6 pkt. proc., 1,3 pkt. proc. i 0,4 pkt. proc.
W obsłudze nieruchomości przewaga finansowa była także po stronie średnich firm. Przeważali oni w trzech okresach: w 1995 r., 1997 r. i I-II kwartale 1998 r. Natomiast w 1996 r. znacznie korzystniejsze rezultaty uzyskali mali eksporterzy. W transporcie i łączności sytuacja była następująca. W latach 1995 - 1996 niewielką przewagę osiągnęli mali eksporterzy, a w pierwszej połowie 1998 r. układ był odwrotny. Z kolei rok 1997 jest nieporównywalny, ze względu na brak danych dla małych firm.

9. Ranking MSP-eksporterów według rentowności

W ostatnim okresie, dla którego dostępne są dane, tj. w I półroczu 1998 r., w rankingu według rentowności obrotu brutto, zdecydowanie prowadzili MSP-eksporterzy z działu 67 obejmującego działalność pomocniczą związaną z pośrednictwem finansowym (tablica 6).

Tablica 6. Ranking MSP-eksporterów, zgrupowanych w działach EKD, według rentowności obrotu brutto, w I półroczu 1998 r.
Pozycja Nazwa i numer działu EKD Wartość
wskaźn. w %
1 Działalność pomocnicza związana z pośrednictwem finansowym (67) 17,6
2 Produkcja chemikaliów i włókien sztucznych (24) 10,3
3 Produkcja maszyn biur. i komputerów (30) 8,6
4 Produkcja wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (25) 8,6
5 Produkcja instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych (33) 7,5
6 Pozostała działalność związana z prowadzeniem interesów (74) 7,2
7 Odprowadzanie ścieków (90) 6,8
8 Edukacja (80) 6,5
9 Produkcja wyrobów z pozostałych surowców niemetalicznych (26) 6,0
10 Produkcja maszyn elektrycznych (31) 5,9
11 Działalność wspierająca i pomocnicza dla transportu; agencje turystyczne (63) 5,3
12 Produkcja metalowych wyr. gotowych (28) 5,2
13 Poczta i telekomunikacja (64) 5,0
14 Działalność wydawnicza; poligrafia (22) 5,0
15 Sprzedaż pojazdów mechanicznych (50) 4,7
16 Informatyka i działalność pokrewna (72) 4,6
17 Produkcja maszyn i urządzeń gdzie indziej nie sklasyfikowana (29) 4,3
18 Produkcja sprzętu i aparatury radiowej, telewizyjnej i komunikacyjnej (32) 3,8
19 Transport powietrzny (62) 3,6
20 Handel hurtowy i komisowy (51) 3,3
21 Prowadzenie prac badawczo-rozwojowych (73) 3,2
22 Produkcja mebli (36) 3,2
23 Garbowanie i wyprawianie skór; produkcja obuwia (19) 3,2
24 Pozostała działalność usługowa (93) 3,1
25 Obsługa nieruchomości (70) 3,1
26 Budownictwo (45) 3,0
27 Produkcja celulozy, papieru i wyrobów z papieru (21) 2,8
28 Handel detaliczny (52) 2,6
29 Wynajem maszyn i sprzętu (71) 2,5
30 Hotele i restauracje (55) 2,1
31 Produkcja pojazdów mechanicznych, przyczep i naczep (34) 1,8
32 Produkcja artykułów spożywczych i napojów (15) 1,7
33 Transport wodny (61) 1,5
34 Zaopatrywanie w energię elektryczną, gaz, parę wodną i gorącą wodę (40) 1,3
35 Pobór, oczyszczanie, rozprowadzanie wody (41) 1,2
36 Produkcja odzieży (18) 1,0
37 Zagospodarowanie odpadów (37) 0,8
38 Produkcja metali (27) 0,2
39 Działalność związana z rekraacją, kulturą i sportem (92) 0,0
40 Produkcja drewna i wyrobów z drewna, z wyjątkiem mebli (20) -0,1
41 Produkcja tkanin (17) -0,7
42 Produkcja pozostałego sprzętu transportowego (35) -1,0
43 Ochrona zdrowia i opeka socjalna (85) -1,1
44 Rybołówstwo (5) -4,3
45 Pozostałe górnictwo i kopalnictwo (14) -5,4
46 Wytwarzanie produktów koksowania węgla, produktów rafinacji ropy naftowej (23) -10,3
47 Transport lądowy (60) -12,6
48 Rolnictwo, leśnictwo (1) -15,5

Warto dodać, że identyczna sytuacja panowała w latach 1995 - 1997. W I półroczu 1998 r. przewaga liderów nad drugim z kolei działem eksporterów była wyraźna. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że wartość eksportu prowadzących na liście MSP-eksporterów z działu 67 jest niewielka.
W pierwszym półroczu 1998 r. na drugie miejsce w tym rankingu awansowali MSP-eksporterzy działu 24, obejmującego produkcję chemikaliów, wyrobów chemicznych i włókien sztucznych. Ich rentowność obrotu brutto wynosiła 10,3%, a więc o 7,3 pkt. proc. mniej niż analogiczny wskaźnik dla liderów. Eksporterzy działu 24 awansowali z 18 pozycji zajmowanej w 1997 r. W latach 1995 - 1997 stałymi wiceliderami na tej liście byli MSP-eksporterzy z działu 80 obejmującego edukację.
Kolejne trzy miejsca na liście omawianego rankingu, w I-II kwartale 1998 r., zajmowali także MSP-eksporterzy z przemysłu przetwórczego. Chodzi tu o działy:
- produkcji maszyn biurowych i komputerów (dział 30),
- produkcji wyrobów z gumy i tworzyw sztucznych (25),
- produkcji instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych (33).
Podkreślić należy zwłaszcza awans działu 30 z pozycji 19 zajmowanej w 1997 r.
Tak więc w pierwszej "piątce" MSP-eksporterów, pod względem rentowności obrotu brutto, były: jeden dział ze sfery usług i cztery działy z przemysłu przetwórczego.
W pierwszym półroczu 1998 r., wyraźnymi outsiderami, na omawianej liście rankingowej byli MSP-eksporterzy z następujących trzech działów:
- rolnictwa i łowiectwa (dział 1),
- transportu lądowego (60),
- wytwarzania produktów koksowania węgla i rafinacji ropy naftowej (23).
Eksporterzy z tych działów wykazywali wysoce ujemne wskaźniki rentowności (poniżej -10%). Ujemną rentowność obrotu brutto mieli także MSP-eksporterzy z działów:
- pozostałego górnictwa i kopalnictwa (14),
- rybołówstwa (5),
- górnictwa węgla kamiennego i brunatnego (dział 10),
- działalności związanej z rekreacją, kulturą i sportem (92),
- ochrony zdrowia i opieki socjalnej (85),
- produkcji pozostałego sprzętu transportowego (35),
- produkcji tkanin (17),
- produkcji drewna i wyrobów z drewna (20).

10. Podsumowanie

1. W okresie od 1995 r. do pierwszej połowy 1998 r. eksporterzy wykazywali lepszą sytuację finansową niż nieeksporterzy w grupie badanych MSP.
2. W dwóch ostatnich okresach badanych, tj. w 1997 r. i w I połowie 1998 r. sytuacja finansowa MSP pogarszała się, zarówno w podgrupie eksporterów, jak i nieeksporterów, szybciej jednak w przypadku tych pierwszych. Oznacza to, że sprzedaż za granicę stawała się relatywnie coraz mniej opłacalna niż sprzedaż w kraju. Zjawisko to prawdopodobnie pogłębi się w II połowie 1998 r., m.in. z uwagi na kryzys w Rosji.
3. W przemyśle przetwórczym MSP-eksporterzy przeważali finansowo nad MSP-nieeksporterami we wszystkich analizowanych okresach, z wyjątkiem 1997 r. Przewaga tych pierwszych była wyraźna zwłaszcza w produkcji "wyrobów z pozostałych surowców niemetalicznych" i "produkcji instrumentów medycznych, precyzyjnych i optycznych".
4. W przemyśle przetwórczym zaobserwowano następującą zależność w grupie MSP-eksporterów: im udział eksportu w przychodach był wyższy tym gorsze wyniki uzyskiwali mali i średni eksporterzy. Oznacza to, że w sektorze tym w stosunkowo najgorszym położeniu - w grupie MSP - byli ci, którzy produkowali przede wszystkim na rynki zagraniczne.
5. W analizowanym okresie MSP-eksporterzy uzyskiwali gorsze wyniki niż pozostali eksporterzy, z wyjątkiem 1996 r.
6. Od 1996 r. do pierwszej połowy 1998 r. sytuacja finansowa małych eksporterów pogorszyła się w zdecydowanie większym stopniu niż sytuacja średnich eksporterów. W konsekwencji znacznie zwiększyła się przewaga finansowa średnich eksporterów w porównaniu z małymi eksporterami.
7. W rankingu MSP-eksporterów, według rentowności obrotu brutto, w I połowie 1998 r. zdecydowanie prowadzili MSP-eksporterzy z działu 67 obejmującego działalność pomocniczą związaną z pośrednictwem finansowym. Podobnie było i w latach 1995 - 1997.

Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.