Kierunki działań Unii Europejskiej w sektorze leśnym

Mirosław Gwiazdowicz

Raport nr 162


Niniejsze opracowanie poświęcone jest realizowanym przez Wspólnotę Europejską działaniom w obszarze leśnictwa. W opracowaniu tym podjęto próbę wyodrębnienia i scharakteryzowania najistotniejszych działań, które będąc częścią różnych obszarów aktywności Wspólnoty odnoszą się w sposób bezpośredni do sektora leśnego. Ponadto, na podstawie oficjalnych dokumentów Unii starano się zarysować perspektywy dalszego rozwoju polityki UE w sektorze leśnym.

Spis treści

ROZDZIAŁ I. WPROWADZENIE
ROZDZIAŁ II. CHARAKTERYSTYKA ZASOBÓW LEŚNYCH W KRAJACH UE
ROZDZIAŁ III. GŁÓWNE OBSZARY DZIAŁAŃ UE W SEKTORZE LEŚNYM
III. 1 Wprowadzenie
III. 2 Stały Komitet Leśny
III. 3 Statystyka leśnictwa
III. 4 Zalesienia, poprawa gospodarki leśnej
III. 5 Świadczenie usług leśnych, handel produktami leśnymi
III. 6 Ochrona lasów przed pożarami
III. 7 Ochrona lasów przed zanieczyszczeniami powietrza
III. 8 Ochrona przyrody
III. 9 Współpraca w zakresie rozwoju
III. 10 Badania naukowe w zakresie leśnictwa
ROZDZIAŁ IV. PERSPEKTYWY ROZWOJU DZIAŁAŃ UE W SEKTORZE LEŚNYM
IV. 1 Wprowadzenie
IV. 2 Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie strategii leśnej UE
IV. 3 Opinie Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów
IV. 4 Stanowisko Komisji Europejskiej w sprawie strategii leśnej UE
IV. 5 Rezolucja Rady w sprawie strategii leśnej UE
ROZDZIAŁ V. PODSUMOWANIE

ROZDZIAŁ I. WPROWADZENIE

Z dyskusji toczących się w ostatnich latach we Wspólnocie Europejskiej wnioskować można o potrzebie zmian w działaniach Wspólnoty w dziedzinie leśnictwa. Potrzeba ta jest - z jednej strony - efektem dokonujących się przemian we wspólnej polityce rolnej promującej alternatywne - do intensywnej produkcji rolnej - rozwiązania oraz postępującego zaangażowania Wspólnoty w rozwój obszarów wiejskich i tworzenie nowych miejsc pracy; z drugiej zaś strony, jest ona przede wszystkim wynikiem polityki ochrony środowiska i licznych międzynarodowych zobowiązań przyjętych przez Wspólnotę w latach dziewięćdziesiątych. W rezultacie więc coraz większą uwagę w działaniach Wspólnoty poświęca się problemowi zwiększania zalesień, ochrony zasobów leśnych, realizacji wielofunkcyjnej gospodarki leśnej promującej rozmaite społeczne i ochronne funkcje lasów. Dodatkowo, rozszerzenie Wspólnoty w 1995 r. o trzy kraje tradycyjnie „leśne", tj. Szwecję, Finlandię i Austrię, spowodowało istotny wzrost gospodarczego znaczenia leśnictwa we Wspólnocie. Zakres i różnorodność działań podejmowanych obecnie przez Wspólnotę w sektorze leśnym sprawia, że coraz częściej mówi się o potrzebie ich integracji. W opublikowanych niedawno oficjalnych dokumentach instytucji Unii Europejskiej, w tym m.in. Parlamentu Europejskiego, przeważają opinie, że rozwiązanie kwestii leśnej stanowić by mogła wspólnotowa strategia leśna, choć nie brak też niekiedy głosów wyrażających potrzebę sformułowania odrębnej wspólnotowej polityki leśnej.1
Niniejsze opracowanie poświęcone jest podejmowanym przez Wspólnotę Europejską działaniom w obszarze leśnictwa. Na wstępie, przedstawiona została ogólna charakterystyka sektora leśnego w Unii Europejskiej, zawierająca podstawowe dane dotyczące zasobów leśnych, po czym omówione zostały główne kierunki działań realizowanych przez Wspólnotę w sektorze leśnym, a następnie, na podstawie oficjalnych dokumentów instytucji UE, zarysowane zostały perspektywy rozwoju polityki Unii w sektorze leśnym.

ROZDZIAŁ II. CHARAKTERYSTYKA ZASOBÓW LEŚNYCH W KRAJACH UE

Szacuje się, że łączna powierzchnia lasów w Unii Europejskiej wynosi obecnie od ok. 118 do 133 mln ha (tabela II.1). Rozbieżność w wielkości powierzchni wynika z jednej strony z braku jednolitych metod inwentaryzacji zasobów leśnych, z drugiej zaś z ogromnego zróżnicowania charakteru formacji roślinnych nazywanych lasami w poszczególnych krajach członkowskich. Trzeba bowiem pamiętać, że kraje UE występują w zasięgu różnych stref klimatycznych (okołobiegunowej, umiarkowanej, podzwrotnikowej, a nawet równikowej), podlegają również wpływom całego szeregu różnych typów klimatu (górskiego, morskiego, kontynentalnego, śródziemnomorskiego), co w sumie pociąga za sobą wielką różnorodność warunków siedliskowych i dużą liczbę rozmaitych typów lasu. Lasy zamorskich terytoriów2, także objęte statystykami wewnątrz Unii, dodatkowo czynią tę mozaikę leśną bardziej urozmaiconą.
Według dostępnych danych3, udział powierzchniowy lasów w pięciu głównych, występujących na terenie UE, formacjach leśnych przedstawia się następująco:

lasy w strefie umiarkowanej (lasy mieszane, liściaste) 39%
lasy borealne (północne lasy iglaste) 33%
lasy śródziemnomorskie 17%
lasy tropikalne6%
lasy alpejskie 5%

Zasobność lasów w krajach UE ocenia się na ok. 11,5 mld m3, z czego zdecydowana większość zasobów drzewnych na pniu występuje na terenie czterech krajów: w Niemczech i Szwecji po ok. 2,5 mld m3 oraz we Francji i Finlandii po ok. 1,7 mld m3. Średnie roczne pozyskanie drewna we Wspólnocie nie przekracza etatu cięć i realizowane jest na poziomie 70% rocznego przyrostu wynoszącego ok. 400 mln m3.
Przyjęcie do Unii Europejskiej w 1995 r. Szwecji, Finlandii i Austrii spowodowało znaczny wzrost ogólnych zasobów leśnych w Unii. Powierzchnia lasów zwiększyła się prawie dwukrotnie (przed rozszerzeniem 72 mln ha), co wpłynęło na wzrost średniej lesistości z 25% do ok. 35%. Znacznie poprawiła się pozycja Unii na tle światowych wyników statystycznych w zakresie pozyskania i przetwórstwa drewna. Obecnie Unia zajmuje szóste miejsce w świecie pod względem wielkości produkcji drewna okrągłego, a drugie (po USA) pod względem przetwórstwa drewna. Jest jednocześnie największym światowym importerem drewna (głównie drewna okrągłego), zaś pod względem wielkości eksportu produktów drzewnych ustępuje jedynie Kanadzie i USA. Wraz z przyjęciem trzech nowych krajów ujemny bilans w handlu produktami drzewnymi zmniejszył się o dwie trzecie, z 21 mld do 7 mld ECU.

Tabela II.1. Powierzchnia leśna w krajach Unii Europejskiej na tle liczby ludności i powierzchni kraju4
Krajliczba ludności
(mln)
ogólna powierzchnia
(mln ha)
powierzchnia lasu
(mln ha)
inne powierzchnie leśne
(mln ha)
Austria8,058,393,88-
Belgia&Luksemburg10,553,310,71-
Dania5,254,310,42-
Finlandia5,1233,8220,033,26
Francja58,2754,4015,031,05
Niemcy81,8535,7010,740,25
Grecja10,4713,206,513,52
Irlandia3,597,030,570,03
Włochy57,3330,136,501,80
Holandia15,494,150,33-
Portugalia9,929,192,880,35
Hiszpania 39,2450,608,3917,23
Szwecja8,8445,0024,433,58
Wlk. Brytania&Irlandia Płn.58,6824,412,390,17
Ogółem 372,7323,6102,831,24

Struktura własności lasów w poszczególnych krajach Wspólnoty jest bardzo zróżnicowana, co w naturalny sposób wynika z ich odmiennych doświadczeń historycznych i różnic kulturowych (tabela II.2). Dominuje prywatna własność lasów (ok. 65% lasów we Wspólnocie), choć trzeba pamiętać, że są kraje (Grecja, Irlandia), w których ponad dwie trzecie lasów jest własnością państwa. Lasy prywatne należą do ok. 12 mln właścicieli, dla których las niejednokrotnie stanowi jedynie część gospodarstwa rolnego. W kilku krajach (Belgia, Hiszpania, Francja, Niemcy) znaczna część lasów jest własnością wspólnot leśnych.

Tabela II.2. Struktura własności lasów w krajach Unii Europejskiej5

Leśnictwo i przemysł drzewny stanowią ważne źródło zatrudnienia i dochodów mieszkańców krajów Wspólnoty. Możliwość znalezienia zatrudnienia w gospodarce leśnej jest szczególnie istotna dla mieszkańców obszarów wiejskich. Ocenia się, że w obu tych gałęziach gospodarki zatrudnionych jest 3-4 mln ludzi.

ROZDZIAŁ III. GŁÓWNE OBSZARY DZIAŁAŃ UE W SEKTORZE LEŚNYM

III. 1 Wprowadzenie
Traktat Rzymski z 1957 r. (Traktat o utworzeniu Wspólnoty Europejskiej), stanowiący fundament prawny istnienia Wspólnoty, nie przewidział możliwości powstania wyodrębnionej polityki leśnej. Z formalnego punktu widzenia brak odwołania się w Traktacie do polityki leśnej oznacza, iż nie ma jednej wspólnej podstawy prawnej do przyjmowania uregulowań z zakresu leśnictwa. Jakiekolwiek więc podejmowane przez Wspólnotę działania, związane z sektorem leśnym, bezpośrednio lub pośrednio wynikają z wdrażania innych polityk, sformułowanych - w myśl Traktatu Rzymskiego - dla realizacji celów Wspólnoty.
Z reguły więc przepisy dotyczące leśnictwa uchwalane były w ramach: wspólnej polityki rolnej, polityki handlowej, polityki strukturalnej, bądź polityki ochrony środowiska, ale także polityk w zakresie badań i rozwoju, przemysłu i energetyki. Ponadto, niezwykle przydatny jako podstawa prawna okazał się artykuł 2356 Traktatu, umożliwiający podjęcie przez Wspólnotę działań uznanych przez nią za ważne, mimo iż Traktat o nich nie wspomina.
Trzeba też pamiętać, że zakres kompetencji przyznanych Wspólnocie podlegał przez lata ewolucji, co w rezultacie znalazło swój wyraz w nowelizacjach Traktatu Rzymskiego. Fakt, że dzisiejszy zakres tych kompetencji jest już znacznie szerszy miał też z pewnością swoje konsekwencje dla sposobu w jaki Wspólnota traktowała kwestie związane z leśnictwem. Przykładem poszerzenia obszaru kompetencji Wspólnoty jest polityka ochrony środowiska, której podstawy traktatowe określone zostały dopiero w 1987 r., wraz z przyjęciem Jednolitego Aktu Europejskiego. Tym samym, stworzona została podstawa prawna dla działań wspólnotowych związanych np. z ochroną lasu.
Pomimo braku podstaw traktatowych potrzeba stworzenia we Wspólnocie spójnego systemu działań z zakresu leśnictwa dawała o sobie znać już w przeszłości. Pierwsze próby sformułowania zasad wspólnej polityki leśnej podjęte zostały w 1978 r., kiedy z inicjatywy Parlamentu Europejskiego Komisja zaprezentowała dokument w sprawie polityki leśnej. Pomimo poparcia ze strony Parlamentu dokument ten nie uzyskał akceptacji Rady. W 1986 r. Komisja ponownie zgłosiła projekt dokumentu w sprawie wspólnej polityki leśnej, został on jednak odrzucony przez Parlament Europejski. W 1988 r. Komisja opublikowała kilka projektów rozporządzeń7 dotyczących różnych aspektów sektora leśnego, które potraktowane zostały łącznie jako tzw. „Wspólnotowa strategia i program działań w sektorze leśnym" (Community strategy and action programme for the forestry sector). Tym razem program ten uzyskał akceptację i siedem tworzących go rozporządzeń zostało przyjętych przez Radę8 w maju 1989 r. Choć w późniejszych latach nowelizowane, rozporządzenia te tworzą do dziś podstawowe ramy prawne dla działań z zakresu leśnictwa.
Trzeba jednak mieć świadomość, że jak dotąd zakres działań realizowanych przez Wspólnotę w sektorze leśnym pozostaje ograniczony, nie ma spójnego i skoordynowanego charakteru, jakim zazwyczaj cechują się działania w ramach określonej polityki kierującej się jasno sformułowanymi celami. Zgodnie z zasadą subsydiarności, działania Wspólnoty w sektorze leśnym powinny być komplementarne w stosunku do polityk leśnych realizowanych w państwach członkowskich. Odpowiada to założeniu, że jedynie polityki na szczeblu krajowym i regionalnym są w stanie należycie uwzględnić występujące w poszczególnych krajach odmienne społeczne i ekonomiczne warunki prowadzenia gospodarki leśnej.

III. 2 Stały Komitet Leśny
Pewną rolę koordynującą działania w dziedzinie leśnictwa spełnia Stały Komitet Leśny (Standing Forestry Committee), powołany w 1989 r. na podstawie Decyzji Rady.9 Celem jego działania jest zapewnienie bliższej współpracy pomiędzy państwami członkowskimi i Komisją Europejską w sprawach dotyczących sektora leśnego, przede wszystkim w kontekście wspólnotowej polityki rolnej oraz polityki rozwoju obszarów wiejskich. Komitet Leśny stanowić ma forum umożliwiające wymianę informacji na temat polityki leśnej realizowanej w państwach członkowskich oraz relacji między sprawami właściwymi dla sektora leśnego i innymi politykami wspólnotowymi. Komitet Leśny spełnia również funkcję organu doradczego Komisji Europejskiej w kwestiach dotyczących problematyki leśnej.
Stały Komitet Leśny jest również organem koordynującym przygotowania wspólnego stanowiska państw członkowskich i Wspólnoty w stosunku do rozmaitych międzynarodowych inicjatyw i porozumień w sprawach odnoszących się do leśnictwa. Komitet Leśny uczestniczył m.in. w organizacji Konferencji Ministrów w Strasburgu w 1990 r., Światowego Kongresu Leśnego w 1991 r. Brał także aktywny udział w wypracowywaniu stanowiska Wspólnoty w kwestii leśnictwa na konferencję „Środowisko i Rozwój" w Rio de Janeiro w 1992 r.
W skład Komitetu Leśnego wchodzą przedstawiciele państw członkowskich, zaś przewodniczy jej reprezentant Komisji Europejskiej. Organizacyjnie został on osadzony w strukturach dyrekcji generalnej odpowiedzialnej za sprawy rolnictwa (DGVI).

III. 3 Statystyka w zakresie leśnictwa
Podstawowym elementem statystyki leśnej na szczeblu Wspólnoty jest tzw. Europejski System Informacji i Komunikacji w Leśnictwie (EFICS - European Forestry Information and Communication System), powołany na podstawie Rozporządzenia Rady10 z 29 maja 1989 r. Celem systemu EFICS jest - poprzez gromadzenie i rozpowszechnianie informacji na temat struktury i funkcjonowania sektora leśnego we Wspólnocie - wspieranie wdrażania korzystnych dla rozwoju leśnictwa rozwiązań w ramach istniejących we Wspólnocie polityk, jak i w ramach polityk stosowanych w państwach członkowskich. Ponadto, istotnym celem tego systemu jest umożliwienie publicznego dostępu do informacji na temat sytuacji leśnictwa i stanu lasów.
System EFICS wdrażany jest przez Komisję Europejską w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi i międzynarodowymi instytucjami zajmującymi się badaniami statystycznymi w zakresie leśnictwa w Europie. Niezbędne dane statystyczne pochodzą z Urzędu Statystycznego Wspólnot (Eurostat), inwentaryzacji leśnych w państwach członkowskich oraz z innych baz danych instytucji międzynarodowych (OECD, FAO, EKG ONZ, ITTO).
W marcu 1998 r. Komisja opublikowała raport11 oceniający proces wdrażania systemu EFICS począwszy od roku 1989. Z raportu wynika, że stworzenie wspólnotowego systemu statystyki leśnej napotyka wiele trudności związanych głównie z brakiem zharmonizowanych systemów inwentaryzacji leśnej w poszczególnych krajach. Okazało się, na przykład, że w niektórych sektorach leśnictwa kilka krajów nie prowadziło w ogóle statystyki.
Zgodnie z Rozporządzeniem Rady z 1989 r., system EFICS powinien zostać utworzony do końca 1997 r., ponieważ jednak termin ten nie został dotrzymany, w 1998 r. uchwalona została nowelizacja12 tego rozporządzenia, w wyniku której wdrożenie systemu EFICS przesunięto na lata 1998 - 2002. W programie działań przewidzianych do realizacji w najbliższych kilku latach w celu utworzenia omawianego systemu zaproponowano pięć priorytetowych obszarów tematycznych: 1) zasoby leśne, 2) struktura własności leśnej, 3) niekomercyjne funkcje lasu, 4) działania z zakresu leśnictwa podejmowane przez Wspólnotę, 5) produkty leśne (surowiec drzewny i produkty uboczne).

III. 4 Zalesienia, poprawa gospodarki leśnej
Działania w sektorze leśnym wpisane są w politykę strukturalną, która zmierza do zwiększenia ekonomicznej i społecznej zwartości Wspólnoty. Spośród kilku podstawowych celów, na których koncentrowała się polityka strukturalna Wspólnoty w latach dziewięćdziesiątych, przede wszystkim dwa cele stanowiły formalne ramy dla wdrażania działań związanych z leśnictwem (tzw. cel 1: promocja rozwoju i strukturalnego dostosowania regionów zacofanych oraz cel 5b: ułatwianie rozwoju i strukturalnych dostosowań obszarów wiejskich). Do celów tych nawiązuje przyjęte w 1989 r. Rozporządzenie Rady 1610/89,13 w którym określonych zostało osiem potencjalnych kierunków alokacji środków na rzecz leśnictwa z funduszy strukturalnych:
zakładanie szkółek leśnych i poprawa w nich warunków produkcji,

Zgodnie z powyższym rozporządzeniem, za priorytetowe uznaje się te programy operacyjne, które dotyczą obszarów, na których: 1) leśnictwo ma duże znaczenie gospodarcze, 2) potrzeba przeciwdziałania erozji jest szczególnie istotna dla zapewnienia odpowiedniego poziomu produkcji w rolnictwie oraz 3) społeczne i rekreacyjne funkcje lasu mają istotne znaczenie dla lokalnej społeczności, m.in. ze względu na możliwości rozwoju turystyki.
Jednym z najbardziej widocznych w ostatnich latach przejawów działań Wspólnoty Europejskiej w sektorze leśnym jest wspieranie zalesień na gruntach rolnych wycofywanych z produkcji. Promowanie zalesień na obszarach wiejskich wynika przede wszystkim z konieczności ograniczania nadmiernej produkcji rolnej, co w systemie celów polityki strukturalnej odpowiada tzw. celowi 5a, czyli przyspieszaniu przemian strukturalnych w rolnictwie w ramach reformy wspólnej polityki rolnej. W polityce rolnej zalesienia traktowane są najczęściej jako alternatywna forma zagospodarowania gruntów rolnych. Zwiększanie powierzchni leśnych jest jednocześnie uznawane za pożądany element polityki ochrony środowiska, zwłaszcza z uwagi na potrzebę eliminacji gazów szklarniowych i rolę jaką w tym kontekście odgrywa zdolność lasów do wiązania dwutlenku węgla.
W 1992 r. Rada przyjęła Rozporządzenie 2080/9214 ustanawiające system wspierający działania z zakresu leśnictwa, w tym m.in. dokonywanie zalesień. System ten opiera się na współfinansowaniu przez Wspólnotę określonych w Rozporządzeniu działań. Dofinansowanie odbywa się za pośrednictwem jednego z funduszy strukturalnych. W ramach tego systemu dotacje mogą być przeznaczone na następujące cele:

O dofinansowanie zalesień ubiegać się mogą rolnicy, ich stowarzyszenia oraz inne osoby fizyczne i prawne. System dofinansowania ze strony Wspólnoty ujęty jest w ramy wieloletnich krajowych lub regionalnych programów działania przygotowywanych w poszczególnych krajach członkowskich. W programach tych szczegółowo określa się m.in. wielkość i czas trwania oczekiwanej pomocy, warunki przyznania wsparcia finansowego, mechanizmy służące ocenie i monitorowaniu wpływu przewidywanych działań na środowisko oraz ich zgodności z obowiązującymi kryteriami zagospodarowania terenu. Ostateczną decyzję w sprawie przyznania dofinansowania podejmuje Komisja Europejska na podstawie przedłożonych programów i po konsultacji z Komitetem Leśnym.
Inne jeszcze formy wspierania sektora leśnego wynikają z uregulowań (Rozporządzenie Rady 867/9215) dotyczących poprawy warunków przetwórstwa i handlu produktami leśnymi, zgodnie z którymi dofinansowanie może być przyznane głównie małym i średnim przedsiębiorstwom z terenów wiejskich na wykonywanie operacji związanych z pozyskaniem drewna i jego wstępną obróbką.
W Dzienniku Urzędowym Wspólnot z dnia 26 czerwca br. opublikowane zostało Rozporządzenie nr 1257/199916 określające nowy system pomocy dla rozwoju obszarów wiejskich. Odpowiada ono przyjętemu wcześniej w tym roku programowi finansowemu UE w zakresie polityki strukturalnej na najbliższe lata (tj. od roku 2000 do 2006). Przewidziany w tym rozporządzeniu system pomocy dla obszarów wiejskich obejmuje m.in. wspieranie działań z dziedziny leśnictwa, które - z założenia - przyczyniać się powinny do zachowania i rozwoju gospodarczych, ekologicznych i społecznych funkcji lasów na obszarach wiejskich. Planowana pomoc w leśnictwie odpowiadać powinna trzem podstawowym celom: 1) rozwojowi zrównoważonej gospodarki leśnej, 2) zachowaniu i poprawie stanu zasobów leśnych, 3) zwiększeniu powierzchni leśnej. Objęte pomocą mają być przede wszystkim lasy należące do indywidualnych właścicieli, stowarzyszeń właścicieli lasów lub będące własnością gmin i związków gmin. W myśl tego rozporządzenia, środki z budżetu Unii przeznaczone mogą być na:

W ramach systemu pomocy przewidziana jest możliwość przyznawania przez okres do 5 lat rocznych dotacji z tytułu zwrotu kosztów utrzymania powierzchni zalesionych oraz dotacji z tytułu utraty, w wyniku zalesienia, dochodów z gruntu rolnego (wypłacane corocznie przez okres do 20 lat: rolnikom i stowarzyszeniom rolników w wysokości 725 Euro za 1 ha, innym zaś osobom w wysokości 185 Euro za 1 ha zalesionego gruntu). Rozporządzenie określa również stawki dofinansowania działań (od 40 do 120 Euro/1 ha) zmierzających do zachowania równowagi ekologicznej w lasach oraz działań związanych z utrzymywaniem pasów przeciwpożarowych. Omawiane rozporządzenie zastępuje wspomniane trzy stosowane dotychczas uregulowania (rozporządzenia: 1610/89, 2080/92 oraz 867/90). Przewidziany w nim system pomocy na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, w tym działań w zakresie leśnictwa, obowiązywał będzie od 1 stycznia 2000 r.
III. 5 Świadczenie usług leśnych, handel produktami leśnymi

Sektora leśnego bezpośrednio dotyczą również niektóre z uregulowań z zakresu wspólnej polityki handlowej odwołujące się do jednego z fundamentów rynku wewnętrznego jakim jest obowiązek znoszenia ograniczeń w swobodnym przepływie towarów i usług w obrębie Wspólnoty. Szczegółowe postanowienia dotyczące swobody prowadzenia działalności gospodarczej i świadczenia usług w dziedzinie leśnictwa ujęte zostały w Dyrektywie Rady 67/654/EWG17. Zobowiązuje ona państwa członkowskie do wyeliminowania przepisów i praktyk administracyjnych ograniczających prawo obywateli państw członkowskich Unii do zakładania przedsiębiorstw i świadczenia usług w leśnictwie na terenie innych państw członkowskich. Przepisy tej dyrektywy dotyczą całego szeregu rozmaitych prac leśnych, od prac z zakresu użytkowania lasu i pozyskania drewna do prac związanych z ochroną lasu, zarządzaniem i usługami doradczymi.
Zniesienie barier w handlu drewnem oraz umożliwienie prowadzenia jednolitej statystyki sprzedaży drewna stało się celem Dyrektywy Rady 68/89/EWG18 w sprawie harmonizacji prawa krajów członkowskich w zakresie klasyfikacji surowca drzewnego. Określa ona jednolite metody pomiaru i klasyfikacji drewna okrągłego oraz zobowiązuje państwa członkowskie do ich stosowania w odniesieniu do drewna będącego w obrocie na rynku Wspólnoty (tj. drewna określanego jako EEC classified).
Ujednolicone zasady i warunki wprowadzania leśnego materiału reprodukcyjnego do obrotu na rynku Wspólnoty określone zostały w Dyrektywie Rady 66/404/EWG.19 Zasady te odnoszą się do materiału reprodukcyjnego (nasiona, sadzonki, części roślin służące do rozmnażania wegetatywnego) kilkunastu głównych gatunków drzew leśnych wymienionych w tej dyrektywie. Wymaga ona, aby wprowadzany na rynek materiał reprodukcyjny przeznaczony do produkcji surowca drzewnego, pochodził od materiału macierzystego (czyli np. z wyselekcjonowanych drzewostanów nasiennych, plantacji nasiennych), który został formalnie zatwierdzony na podstawie ustalonych w dyrektywie kryteriów. Państwa członkowskie zostały zobowiązane do stworzenia rejestru zatwierdzonych (certyfikowanych) miejsc pozyskiwania materiału reprodukcyjnego. Dyrektywa ta określa również podstawowe zasady oznakowania materiału reprodukcyjnego znajdującego się w obrocie handlowym. Dopuszcza ona możliwość wstrzymania przez państwo członkowskie wprowadzania na jego rynek materiału reprodukcyjnego, który nie posiada odpowiedniego świadectwa pochodzenia lub w sytuacji gdy uzna ono, że właściwości genetyczne wprowadzanego materiału są niepożądane z uwagi na ochronę leśnego potencjału produkcyjnego na własnym terytorium.
Powyższe uregulowania uzupełnia Dyrektywa 71/161/EWG20 z 30 marca 1971 r. Określa ona szczegółowe wymagania jakościowe jakie spełnić musi wprowadzany do sprzedaży leśny materiał reprodukcyjny.

III. 6 Ochrona lasów przed pożarami
Pożary uznawane są za jedne z najpoważniejszych zagrożeń dla lasów w krajach UE. Szacuje się, że około 300 tys. ha lasów niszczonych jest rocznie w wyniku pożarów (tabela III.6), choć według niektórych źródeł21 rocznie ginie nawet od 350 do 500 tys. ha lasów. Na dużą częstotliwość występowania pożarów narażone są szczególnie lasy w regionie śródziemnomorskim, w którym zarówno panujący klimat jak i typ dominującej roślinności leśnej sprzyja powstawaniu i rozprzestrzenianiu się ognia. Wprawdzie lasy śródziemnomorskie nie dostarczają wysokiej jakości surowca drzewnego, mają jednak istotne znaczenie dla zachowania korzystnego bilansu wodnego, ochrony gleb przed erozją i pustynnieniem, zachowania różnorodności biologicznej, itp. Niezakłócone funkcjonowanie ekosystemów leśnych w tym regionie wpływa więc m.in. na warunki prowadzenie gospodarki rolnej, a w rezultacie nawet na warunki życia ludności na obszarach wiejskich. Waga przypisywana problemom zapobiegania i zwalczania pożarów w lasach, szczególnie w lasach śródziemnomorskich, spowodowała, że ochrona przed pożarami uznana została za jeden z istotnych obszarów działania Wspólnoty Europejskiej.

Tabela III.6. Powierzchnia lasów niszczonych rocznie w wyniku pożarów (średnia z okresu 1992 - 1994)22
Krajpowierzchnia (ha)
Hiszpania109 000
Francja19 000
Grecja 46 000
Włochy61 000
Portugalia49 000
inne kraje członkowskie7 000
łącznie kraje UE290 000

Pierwsze wspólnotowe uregulowania prawne dotyczące ochrony lasów przed pożarami uchwalone zostały w 1986 r.23, po czym, w 1992 r. zastąpione zostały Rozporządzeniem 2158/9224 w sprawie ochrony lasów przed pożarami. Rozporządzenie to określa ramy prawne wspólnotowego systemu ochrony lasów przed pożarami (Community scheme for the protection of forests against fires), którego celem jest zredukowanie liczby pożarów oraz zmniejszenie powodowanych przez nie strat. Na system ten składają się działania obejmujące:

Zasadniczym elementem wdrażania tego systemu jest możliwość otrzymania przez państwa członkowskie dofinansowania z budżetu Wspólnoty. W okresie 1992 -1996 na dofinansowanie działań w ramach tego systemu przeznaczono 70 mln ECU; taka sama kwota przewidziana została na wsparcie ochrony przed pożarami na lata 1997 - 2001.25
Rozporządzenie 2138/92 wymaga od krajów członkowskich sklasyfikowania ich terytoriów w zależności od zagrożenia pożarowego, zgodnie z trójstopniowym podziałem na obszary o wysokim, średnim i niskim stopniu zagrożenia pożarami lasów. Jak dotychczas, za obszary o wysokim stopniu zagrożenia w UE uznane zostały trzy kraje w całości - Portugalia, Hiszpania i Grecja, a także sześć południowych regionów we Francji oraz około dziesięciu regionów we Włoszech.
Dla obszarów o wysokim i średnim stopniu zagrożenia kraje członkowskie corocznie opracowują odpowiednie plany ochrony lasów przed pożarami. Plany te przedkładają Komisji, która poddaje je ocenie po konsultacji z Komitetem Leśnym. Projekty bądź programy ujęte w ramach przedstawionych planów otrzymują dofinansowanie26 - w odniesieniu do obszarów o wysokim stopniu zagrożenia dofinansowanie może pokryć do 50% wydatków; w obszarach o średnim stopniu zagrożenia Komisja finansuje do 30%. Przy rozdziale środków Komisja Europejska zobowiązana jest wziąć pod uwagę opinię Komitetu Leśnego.

III. 7 Ochrona lasów przed zanieczyszczeniami powietrza
Podejmując problematykę ochrony lasu przed zanieczyszczeniem powietrza należy mieć świadomość, że stanowi ona zaledwie fragment znacznie szerszego kontekstu jakim jest ochrona powietrza atmosferycznego wpisana w ramy polityki ochrony środowiska. Choć szkodliwy wpływ zanieczyszczeń powietrza na ekosystemy leśne, zwłaszcza wpływ tzw. kwaśnych deszczy, stanowił poważny problem w wielu krajach członkowskich, nie był z pewnością jedynym powodem, dla którego w drugiej połowie lat siedemdziesiątych zaczęto wprowadzać we Wspólnocie uregulowania ograniczające emisje zanieczyszczeń powietrza. Przyjęte wówczas normy emisji, potem modyfikowane i wprowadzane w szerszym zakresie, obejmowały m.in. emisje gazów (SO2, NOx), którym przypisuje się najbardziej szkodliwy wpływ na stan zdrowotny lasów. Wydaje się więc, że to właśnie uregulowania z zakresu ochrony jakości powietrza - choć być może nie zawsze inicjowane z myślą o poprawie kondycji lasów - odgrywają dziś zasadniczą rolę w ochronie lasów przed zanieczyszczeniami powietrza w krajach UE.
Trzeba tu jednak odnotować, że w 1986 r. przyjęte zostało przez Radę Rozporządzenie, które bezpośrednio nawiązuje do kwestii ochrony lasu przed zanieczyszczeniem powietrza. Wprawdzie Rozporządzenie 3528/8627 nie przewiduje instrumentów prawnych, które by mogły w sposób aktywny przyczyniać się do zmniejszania presji zanieczyszczeń powietrza na las, umożliwia ono jednak stworzenie ujednoliconego (zharmonizowanego) systemu badań tej presji, jej zasięgu i skutków. Rozporządzenie to zobowiązuje państwa członkowskie do prowadzenia - poprzez sieć punktów monitoringu - systematycznej inwentaryzacji zmian uszkodzeń lasów spowodowanych zanieczyszczeniami powietrza oraz do przesyłania do Komisji raportów o stanie lasów opracowanych na podstawie wyników przeprowadzonych obserwacji.
Rozporządzenie przewiduje możliwość dofinansowania (w wysokości 30-50%) prowadzonej inwentaryzacji oraz rozbudowy sieci punktów monitoringu. Zgodnie z nim, finansowane z budżetu Wspólnot mogą być również badania naukowe mające na celu lepsze poznanie charakteru presji zanieczyszczeń powietrza na aparat asymilacyjny drzew leśnych, opracowanie metod odbudowy uszkodzonych drzewostanów oraz udoskonalenie metod obserwacji i pomiaru uszkodzeń. Realizacji tego rozporządzenia towarzyszą pięcioletnie okresy finansowania; w aktualnie realizowanym okresie 1997 - 2001, podobnie jak w poprzednim w latach 1992 - 1997, na wsparcie działań wynikających z Rozporządzenia przeznaczono kwotę 40 mln ECU.

III. 8 Ochrona przyrody
Ekosystemy leśne, stanowiąc istotny element środowiska przyrodniczego oraz naturalne środowisko życia roślin i zwierząt, są w oczywisty sposób obejmowane realizowanymi przez Wspólnotę programami zmierzającymi do zachowania różnorodności biologicznej oraz ochrony najcenniejszych zasobów przyrodniczych.
W zakresie ochrony przyrody na terenie Wspólnoty podstawową rolę odgrywają dwie Dyrektywy: 79/40928 z 1979 roku w sprawie ochrony dzikich ptaków oraz Dyrektywa29 92/43 o ochronie naturalnych siedlisk i dzikiej fauny i flory, przyjęta w 1992 roku. Na ich podstawie, państwa członkowskie zobowiązane zostały do wyznaczenia i objęcia specjalną ochroną obszarów o specjalnych walorach przyrodniczych30 - ze względu na ochronę dzikiego ptactwa, naturalnych siedlisk bądź z uwagi na potrzebę ochrony innych gatunków zwierząt lub roślin. Obszary objęte specjalną ochroną składają się na powstającą we Wspólnocie spójną sieć obszarów chronionych noszącą nazwę NATURA 2000. Ekosystemy leśne stanowią istotny składnik tej sieci. W poszerzaniu i utrzymaniu tej sieci przewidziane jest współuczestnictwo finansowe ze strony budżetu Wspólnot.
Istotna z punktu widzenia zachowania różnorodności biologicznej jest również ochrona leśnych zasobów genetycznych. We Wspólnocie, ramy prawne dla tej ochrony określone zostały w Rozporządzeniu Rady nr 1467/9431 o ochronie, określaniu, gromadzeniu i wykorzystaniu zasobów genetycznych w rolnictwie. Przyjęcie tego rozporządzenia częściowo wynikało z celów wspólnej polityki rolnej, stanowiło również nawiązanie do postanowień Konwencji o ochronie różnorodności biologicznej, którą Wspólnota ratyfikowała w 1993 r. Podobnie jak w przypadku innych aspektów leśnictwa we Wspólnocie, które traktowane są często jako element polityki rolnej, użyty w rozporządzeniu ogólny termin „zasoby genetyczne w rolnictwie" obejmuje swym zakresem również leśne zasoby genetyczne (głównie materiał genetyczny drzew leśnych). Celem tego rozporządzenia jest ułatwienie koordynacji realizowanych w państwach członkowskich działań oraz wymiany informacji w zakresie ochrony i wykorzystania zasobów genetycznych.
W 1992 r. przyjęty został we Wspólnocie Piąty Program Działań w ochronie środowiska pt. „W kierunku zrównoważonego rozwoju", na lata 1993 - 2000. Wśród celów związanych z sektorem leśnym program ten przewidywał wzrost zalesień, głównie na gruntach porolnych oraz poprawę skuteczności w ochronie lasów przed zanieczyszczeniami powietrza i pożarami.

III. 9 Współpraca w zakresie rozwoju
Leśnictwo jest jednym z obszarów, w którym realizowana jest wspólnotowa polityka współpracy w zakresie rozwoju (development cooperation). Zasadniczym elementem tej polityki jest udzielanie wsparcia na rzecz rozwoju gospodarczo-społecznego krajów rozwijających się oraz na rzecz ich integracji z gospodarką światową. W sektorze leśnym celem tej współpracy jest przede wszystkim promocja zrównoważonej gospodarki leśnej w lasach tropikalnych oraz ochrona ich różnorodności biologicznej.
Zasady wspóůpracy w zakresie leúnictwa sformuůowane zostaůy w Protokole do Konwencji z Lomë, poúwićconemu problematyce zrównowaýonej gospodarki zasobami leśnymi, przede wszystkim jednak, podstawą dla działań Wspólnoty na rzecz lasów tropikalnych jest Rozporządzenie Rady 3062/9532 (za lasy tropikalne - w myśl rozporządzenia - uważa się obszary leśne pomiędzy trzydziestym północnym i południowym równoleżnikiem). Zgodnie z nim, Wspólnota może udzielić krajom rozwijającym się pomocy finansowej i technicznej w celu wsparcia działań służących ochronie i zrównoważonemu gospodarowaniu zasobami leśnymi. Wsparcie finansowe odbywa się w formie grantów, których łączna kwota przewidziana na lata 1996 - 1999 wynosi 200 mln ECU. Lista działań uznanych w rozporządzeniu za priorytetowe obejmuje m.in.:

III. 10 Badania naukowe w zakresie leśnictwa
Głównym instrumentem wspierania badań naukowych i rozwoju technicznego we Wspólnocie są wieloletnie programy ramowe. Ustalają one podstawowe cele naukowo-techniczne do osiągnięcia oraz określają istotne priorytety dotyczące kierunków badań. Cele te realizowane są poprzez programy szczegółowe rozwijane w określonej dziedzinie. Wśród obszarów objętych programem ramowym występuje zazwyczaj również sektor leśny. W czwartym programie ramowym realizowanym w latach 1994 - 1998, którego ogólny budżet wynosił prawie 12 mld ECU, leśnictwo stanowiło jeden z działów tematycznych w obszarze badań, który poza leśnictwem obejmował również problemy rolnictwa, rybactwa oraz rozwoju obszarów wiejskich. Badania z tego obszaru realizowane były w ramach programu FAIR, w którym za kluczowy w zakresie badań leśnych uznany został problem rozwoju wielofunkcyjnej gospodarki leśnej, ze szczególnym uwzględnieniem następujących zagadnień:

Na początku 1999 r. przyjęty został kolejny, piąty ramowy program badań na lata 1999 - 2002 dysponujący budżetem w wysokości 15 mld Euro. Leśnictwo włączone w nim zostało do jednego z czterech głównych obszarów tematycznych, który poświęcony został problematyce poprawy jakości życia i gospodarki zasobami przyrodniczymi. W ramach piątego programu, na badania z zakresu rolnictwa, rybactwa, leśnictwa oraz rozwoju obszarów wiejskich przeznaczonych zostało łącznie ok. 520 mln Euro. Priorytety w zakresie badań leśnych obejmują następujące główne obszary zagadnień:

ROZDZIAŁ IV. PERSPEKTYWY ROZWOJU DZIAŁAŃ UE W SEKTORZE LEŚNYM

IV. 1 Wprowadzenie
Przyszłość polityki unijnej w sektorze leśnym jest od paru lat przedmiotem dyskusji w Unii Europejskiej. Przejawem tej dyskusji są stanowiska i opinie ogłoszone niedawno przez niektóre instytucje Unii. Stanowią one znakomitą ilustrację trwającej dyskusji, prezentują bowiem cały szereg rozmaitych problemów związanych z leśnictwem w Unii, różnorodnych potrzeb, zaleceń i propozycji zmian istniejącej sytuacji w tym sektorze. Rozdział ten poświęcony jest ich omówieniu.
Na marginesie trzeba również zauważyć, iż obok dyskusji skoncentrowanej na problematyce leśnictwa, przyjęty został w ostatnim czasie pakiet reform dotyczący polityk unijnych (Agenda 2000), w którym określone zostały m.in. perspektywy działań Wspólnoty w omawianych sektorze.
Dyskusja w sprawie leśnictwa zapoczątkowana została z inicjatywy m.in. Parlamentu Europejskiego, który w grudniu 1996 przeprowadził debatę na temat leśnictwa w Unii. Debacie tej towarzyszyło ogłoszenie raportu poświęconego strategii leśnej w Unii Europejskiej (tzw. raport Thomasa, od nazwiska deputowanego Davida E. Thomasa, który na forum Parlamentu pełnił wówczas funkcję sprawozdawcy). Raport Thomasa stał się podstawą do przyjęcia w styczniu 1997 r. przez Parlament „Rezolucji w sprawie strategii leśnictwa Unii Europejskiej".33 Korzystając z uprawnień nadanych stosunkowo niedawno przez Traktat z Maastricht (art. 138b), Parlament wezwał Komisję Europejską do przedstawienia w ciągu dwóch lat propozycji legislacyjnej w sprawie europejskiej strategii leśnictwa. Jednocześnie w rezolucji sformułował zalecenia, którymi powinna kierować się Komisja w swoich pracach nad strategią.
W sprawie leśnictwa głos zabrały również główne komitety doradcze Unii. W ślad za ogłoszeniem rezolucji Parlamentu Europejskiego, w kwietniu 1997 r., swoją opinię34 na temat „Sytuacji i problemów leśnictwa w Unii Europejskiej oraz istniejącego potencjału w zakresie rozwoju polityk leśnych" wydał Komitet Ekonomiczno-Społeczny (ECOSOC). Z kolei, w listopadzie 1997 r., przyjęta została opinia35 unijnego Komitetu Regionów (COR) w sprawie „Zarządzania, użytkowania i ochrony lasów w Unii Europejskiej".
W odpowiedzi na rezolucję Parlamentu Europejskiego, 18 listopada 1998 r. Komisja Europejska zaprezentowała swoje stanowisko w sprawie strategii leśnictwa w dokumencie36skierowanym do Rady, Parlamentu i komitetów doradczych. W nawiązaniu zaś do stanowiska Komisji, miesiąc później, Rada przyjęła „Rezolucję w sprawie strategii leśnej Unii Europejskiej".37

IV.2 Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie strategii leśnej UE
Celem Rezolucji Parlamentu było zobowiązanie Komisji Europejskiej do przygotowania propozycji instrumentów oraz odpowiedniego finansowania dla spójnego i komplementarnego wdrożenia - na poziomie Wspólnoty, krajów członkowskich i regionalnych - działań w sektorze leśnym. W swojej rezolucji Parlament określił kilka fundamentalnych zasad, którymi powinna kierować się Komisja:

Propozycje legislacyjne, których przygotowania Parlament oczekuje od Komisji, powinny dotyczyć przede wszystkim trzech głównych obszarów działań: ochrony, użytkowania i rozwoju oraz powiększania zasobów leśnych. W zakresie ochrony, Parlament zwraca uwagę m.in. na potrzebę działań powstrzymujących proces degradacji lasów oraz zapobiegających erozji i pustynnieniu, działań dla ochrony i zachowania ekonomicznej i biologicznej wartości dziedzictwa leśnego, ochrony lasów przed pożarami, monitorowania wdrażania dyrektyw w sprawie redukcji zanieczyszczeń powietrza, zwiększenia finansowania na rzecz zachowania biologicznych i genetycznych zasobów leśnych.
W zakresie użytkowania i rozwoju, Parlament podkreśla m.in. potrzebę dostosowania Rozporządzenia 1610/89 pod kątem zwiększenia pomocy dla poprawy stanu lasów wchodzących w skład gospodarstw rolnych oraz pomocy technicznej dla właścicieli lasów. Zaleca też Komisji powzięcie działań zachęcających do wykorzystywania drewna do produkcji energii oraz przedstawienia propozycji efektywnej promocji sektora drzewnego w Europie (np. plany wspierania możliwości większego wykorzystania drewna w budownictwie i innych gałęziach przemysłu).
W zakresie działań dotyczących powiększania zasobów leśnych Parlament zwraca uwagę, iż powinno się ono odbywać w sposób ekonomicznie uzasadniony przy jednoczesnym uwzględnieniu różnorodności biologicznej i lokalnego zróżnicowania krajobrazu. Komisja powinna rozważyć rozszerzenie usług doradczych, informacji i szkoleń dla właścicieli lasów.
Parlament w swojej Rezolucji zobowiązał również Komisję do skutecznego wdrażania systemu EFICS oraz rozszerzenia roli Stałego Komitetu Leśnego, tak by mógł on stać się głównym instrumentem koordynacji spraw związanych z leśnictwem na szczeblu Wspólnoty. W zakresie finansów Wspólnoty, Parlament wyraził potrzebę reorganizacji budżetowej prezentacji działań związanych z leśnictwem w celu zmniejszenia występującego obecnie rozproszenia nagłówków budżetu Wspólnoty odnoszących się do lasów. Z punktu widzenia polskich zamiarów integracyjnych, istotne jest wskazanie przez Parlament potrzeby wsparcia, w ramach programów PHARE i TACIS, sektora leśnego krajów ubiegających się o członkostwo w Unii. Parlament stwierdza w rezolucji, iż każda nowa strategia Unii powinna brać pod uwagę budżetowe konsekwencje rozszerzenia Unii Europejskiej.

IV. 3 Opinie Komitetu Ekonomiczno-Społecznego oraz Komitetu Regionów
W opinii Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, głównym celem strategii leśnej Unii powinna być promocja gospodarczego użytkowania lasów, które jest istotnym źródłem zatrudnienia i dobrobytu w krajach UE. Dalszy rozwój sektora leśnego ma podstawowe znaczenie dla zapewnienia zatrudnienia, szczególnie na obszarach wiejskich. Mając na uwadze zasadę wielofunkcyjnego rozwoju leśnictwa, zdaniem tego Komitetu, inne funkcje lasów powinny być również wzięte pod uwagę, tak by gospodarkę leśną można było uznać za zrównoważoną pod względem ekonomicznym, społecznym i ekologicznym. Z uwagi na duże zróżnicowanie lasów w Unii i wynikające stąd różnorodne cele polityk leśnych w krajach UE, działania w sektorze leśnym powinny kierować się przede wszystkim zasadą subsydiarności. Strategia leśna powinna zapewniać, by gospodarcze użytkowanie lasów oparte było na zasadach gospodarki rynkowej, w zgodności z zasadami wspólnotowej polityki konkurencji. Wspólnota powinna wspierać wykorzystanie produktów leśnych, z uwagi na ich przyjazny dla środowiska charakter oraz fakt, iż niektóre z nich wykorzystane być mogą jako odnawialne źródło energii. Mając na uwadze potrzebę ochrony interesów sektora leśnego w UE, poprawy wymaga koordynacja podejmowania decyzji na szczeblu Wspólnoty w sprawach pośrednio lub bezpośrednio związanych z leśnictwem. Decyzje te powinny dotyczyć przede wszystkim tych problemów, które najefektywniej są rozwiązywane na szczeblu Wspólnoty. Zdaniem Komitetu Ekonomiczno-Społecznego dotyczy to takich spraw jak: zwalczanie zanieczyszczenia powietrza, międzynarodowe uzgodnienia w zakresie leśnictwa i polityka handlowa, ochrona lasów przed różnymi zagrożeniami, wsparcie dla rozwoju obszarów wiejskich, badania naukowe, szkolenia oraz dostarczanie informacji i usług doradczych.
W swej opinii Komitet Regionów podkreślił istotne znaczenie wprowadzania zasad zrównoważonej gospodarki leśnej na szczeblu UE, krajowym i regionalnym. Zdaniem Komitetu, Komisja Europejska powinna zachęcać do stosowania tych zasad, tak by trzy podstawowe aspekty działań w sektorze leśnym: ekologiczny, ekonomiczny i społeczny, były traktowane jednakowo. W odniesieniu do porozumień międzynarodowych związanych z leśnictwem, Unia powinna ułatwiać koordynację realizacji przez państwa członkowskie zobowiązań wynikających z tych porozumień. Najlepszą formą wspierania sektora leśnego przez Wspólnotę jest, zdaniem tego Komitetu, promocja szkoleń, badań naukowych, doradztwa i wspierania procesu aktywizacji obszarów wiejskich. Komitet Regionów wezwał Komisję Europejską do poczynienia kroków w kierunku utworzenia komisji leśnej, która skupiając przedstawicieli regionów oraz przedstawicieli różnych grup interesu (właścicieli lasów, przedstawicieli przemysłu drzewnego, osób zajmujących się łowiectwem i ochroną przyrody) stanowiłaby forum o charakterze doradczym w sprawach dotyczących leśnictwa podejmowanych przez Komisję.
W swojej opinii Komitet Regionów przedstawił propozycje działań w trzech obszarach: gospodarka leśna, użytkowanie lasów i ochrona lasu. W zakresie gospodarki leśnej poparł m.in. propozycję Parlamentu dotyczącą opracowania ogólnych zaleceń w sprawie prowadzenia zrównoważonej gospodarki w lasach. W zakresie użytkowania, pozytywnie odniósł się do koncepcji wielofunkcyjnego leśnictwa, zwrócił też uwagę na potrzebę wsparcia badań nad rozwojem produktów leśnych wysoko przetworzonych w celu poprawy ich konkurencyjności. Poparł także propozycję Parlamentu w kwestii promocji wykorzystania drewna jako odnawialnego źródła energii. W zakresie ochrony zasobów przyrodniczych, Komitet zwrócił m.in. uwagę na potrzebę opracowania przez Wspólnotę ogólnych zaleceń dotyczących zachowania różnorodności biologicznej lasów, które mogłyby zostać potem odpowiednio zaadoptowane przez kraje członkowskie zgodnie z ich uwarunkowaniami przyrodniczymi.

IV. 4 Stanowisko Komisji Europejskiej w sprawie strategii leśnej UE
W dokumencie stanowiącym odpowiedź na Rezolucję Parlamentu Komisja zaprezentowała swoje stanowisko w kwestii strategii leśnictwa. Z dokumentu tego wynika, iż zdaniem Komisji, podstawowym celem strategii leśnej Unii powinno być wsparcie zrównoważonego rozwoju lasów i gospodarki leśnej, zgodnie z zasadami gospodarki, ochrony i trwałego rozwoju lasów przyjętymi na forum międzynarodowym (tzw. Zasady leśne, przyjęte na Konferencji ONZ w Rio oraz zasady wynikające z rezolucji podpisanych na konferencjach ministrów poświęconych ochronie lasów: w Strasburgu, Helsinkach i Lizbonie). Oparta na tych zasadach strategia powinna być wdrażana przede wszystkim w ramach programów na szczeblu krajowym i regionalnym, a także poprzez działania na szczeblu Wspólnoty, o ile na naruszają one zasady subsydiarności. Komisja sformułowała kilka głównych zaleceń, które strategia leśna powinna spełniać:

Omawiany tu dokument Komisji Europejskiej podkreśla istotne znaczenie dotychczasowych uregulowań w prawie UE stanowiących podstawę dla rozmaitych działań związanych z leśnictwem, które podejmowane były przez Wspólnotę w obrębie jej różnych obszarów aktywności. Przypomina jednocześnie o podstawowej roli jaką odgrywają państwa członkowskie we wdrażaniu krajowych i regionalnych programów dotyczących spraw leśnych. Dokument ten poświęca nieco uwagi propozycjom działań w zakresie sektora leśnego, które przewidziane zostały w ramach pakietu Agenda 2000. Propozycje te ujęte zostały przede wszystkim w dwóch spośród wielu dziedzin objętych pakietem: rozwój obszarów wiejskich oraz przedakcesyjne wsparcie dla rolnictwa i obszarów wiejskich w krajach Europy Środkowej i Wschodniej ubiegających się o członkostwo.
Przewidziane w Agendzie 2000 propozycje z zakresu rozwoju obszarów wiejskich stanowią, zdaniem Komisji, ważną podstawę dla realizacji przez państwa członkowskie ochrony i zrównoważonej gospodarki w lasach. Rozdział poświęcony lasom zawiera propozycje dotyczące działań z zakresu:

Przewidziane w Agendzie 2000 propozycje dotyczące środków w ramach pomocy przedakcesyjnej skierowane mają być na programy dostosowania rolnictwa i obszarów wiejskich w związku z integracją z UE oraz na pomoc w zakresie dostosowania prawa krajowego do acquis communautaire w obu tych dziedzinach. Środki te mogą być skierowane na poprawę gospodarki leśnej w krajach kandydujących do członkostwa w Unii, w szczególności na:

Ogólnie rzecz biorąc, zgodnie z wyrażoną w podsumowaniu tego dokumentu opinią Komisji, istniejące w Unii uregulowania związane z leśnictwem w powiązaniu z propozycjami dotyczącymi sektora leśnego zawartymi w Agendzie 2000 tworzą obecnie wystarczające ramy strategii leśnej w Unii Europejskiej.

IV. 5 Rezolucja Rady w sprawie strategii leśnej UE
Przyjmując sformułowane przez Komisję ogólne zasady strategii leśnej w UE, Rada zwróciła uwagę na niektóre problemy sektora leśnego, zalecając Komisji powzięcie odpowiednich działań poprawiających sytuację w tym sektorze. Rada wezwała Komisję do przeprowadzenia oceny realizacji Rozporządzenia 3528/86 pod kątem możliwości poprawy skuteczności systemu monitoringu stanu zdrowotnego lasu, zaleciła też rozważenie możliwości usprawnienia funkcjonowania wspólnotowego systemu ochrony lasów przed pożarami ustanowionego na podstawie Rozporządzenia 2158/92, a także dalszego rozwoju systemu informacji o pożarach oraz rozwoju systemu EFICS. Zobowiązała też Komisję do szybkiego przedstawienia raportu na temat możliwości poprawy na szczeblu Wspólnoty koordynacji polityk Unii mających wpływ na sektor leśny.
Rada podkreśliła, iż priorytetową powinna być kwestia poprawy wizerunku gospodarki leśnej w opinii publicznej, poprzez odwołanie się do stosowanych zasad zrównoważonej gospodarki leśnej oraz poprzez promocję systemu certyfikacji drewna przyczyniającego się do podnoszenia świadomości ekologicznej konsumentów produktów drzewnych. Zaleciła też Komisji rozważenie innych form działań w tym zakresie. Na koniec, Rada wezwała Komisję do przedstawienia w ciągu pięciu lat raportu oceniającego realizację przyjętej strategii leśnej Unii.

ROZDZIAŁ V. PODSUMOWANIE

W prawodawstwie Unii Europejskiej brak jest formalnych podstaw dla sformułowania jednolitej polityki leśnej. Podejmowane przez Wspólnotę rozmaite działania w sektorze leśnym wynikają na ogół z realizacji innych polityk, mających swoje umocowanie prawne w Traktacie Rzymskim: wspólnej polityki rolnej, regionalnej, handlowej, ochrony środowiska i innych. Główne obszary działania Wspólnoty w sektorze leśnym, omówione w niniejszym opracowaniu, obejmują m.in. statystykę w zakresie leśnictwa, zalesienia, działania zmierzające do poprawy gospodarki leśnej, handel produktami leśnymi, ochronę lasów przed pożarami i zanieczyszczeniami powietrza, działania z zakresu ochrony przyrody oraz badania naukowe w dziedzinie leśnictwa.
Na tle dokonujących się reform polityk unijnych (m.in. wspólnej polityki rolnej, polityki strukturalnej), rozwoju polityki ochrony środowiska oraz poszerzania zakresu zobowiązań międzynarodowych (m.in. zobowiązań wynikających z Konferencji w Rio) zainicjowana została w ostatnich latach dyskusja na temat perspektyw dalszego rozwoju działań Wspólnoty w sektorze leśnym. Istotną rolę w pobudzeniu tej dyskusji odegrało rozszerzenie w 1995 r. Unii o trzy nowe kraje, które w rezultacie przyczyniło się do podniesienia gospodarczego i politycznego znaczenia leśnictwa w Unii Europejskiej.
Niedawno dyskusja ta zaowocowała opublikowaniem stanowisk głównych instytucji Unii Europejskiej. W przyjętych dokumentach określone zostały podstawowe zasady podejmowania działań w sektorze leśnym na szczeblu UE, priorytety tych działań, a także propozycje poprawy funkcjonowania tego sektora. Wyłaniająca się z ogłoszonych dokumentów strategia leśna Unii wprawdzie nie zapowiada istotnego rozszerzenia działań Wspólnoty w sektorze leśnym (zdaniem Komisji Europejskiej istniejące uregulowania oraz propozycje wynikające z Agendy 2000 stanowią wystarczającą podstawę dla realizacji takiej strategii), pozwala ona jednak precyzyjniej określić ramy dla podejmowania decyzji przez Wspólnotę w tym sektorze. Nie ma wątpliwości, że decydującą rolę w sektorze leśnym odgrywać będą polityki i programy leśne na szczeblu krajowym i regionalnym. Zasada subsydiarności stanowić tu będzie niepodważalny priorytet. Domeną Wspólnoty pozostaną więc problemy, które ze względu na swój charakter i zakres mogą być najefektywniej rozwiązane na szczeblu wspólnotowym. Należeć do nich będzie m.in. promocja zrównoważonej gospodarki leśnej, koordynacja międzynarodowych zobowiązań związanych z leśnictwem, koordynacja działań w ramach różnych polityk mających wpływ na sektor leśny, zwalczanie zanieczyszczenia powietrza i innych zagrożeń dla lasu, polityka handlowa w odniesieniu do produktów leśnych, współpraca w zakresie rozwoju, badania naukowe i szkolenia.

Przypisy

1. Patrz: What Forestry strategy (-ies) for the European Union? Club de Bruxelles, 1997.
2. Tj. zamorskie departamenty Francji: Gujana Francuska (ok. 8 mln ha powierzchni lasów), Gwadelupa, Martynika, Reunion; regiony autonomiczne: Portugalii - Madera, Azory i Hiszpanii - Wyspy Kanaryjskie.
3. Źródło: Europe and the Forest, 1998, Memo, European Parliament.
4. Źródło: Europe and the Forest... .
5. Źródło: Europe and the Forest, vol.3, European Parliament, EUROFOR, 1997.
6. Obecnie, po wejściu w życie w maju br. Traktatu z Amsterdamu zmieniającego dotychczasową numerację, omawiany artykuł oznaczony jest numerem 308; jego treść pozostaje bez zmian (cyt.): Jeżeli w czasie funkcjonowania wspólnego rynku, w celu osiągnięcia jednego z celów Wspólnoty okaże się konieczne podjęcie działania przez Wspólnotę, a niniejszy Traktat nie będzie przewidywał potrzebnych uprawnień, Rada podejmie konieczne środki, działając jednomyślnie na wniosek Komisji i po konsultacji z Parlamentem Europejskim.
7. OJ C312, 07.12.1988.
8. OJ L165, 15.06.1989.
9. Decyzja Rady 89/367/EWG z 29 maja 1989 w sprawie utworzenia Stałego Komitetu Leśnego; OJ L165, 15.06.1989.
10. Rozporządzenie Rady 1615/89 z 29 maja 1989 ustanawiające Europejski system informacji i komunikacji w leśnictwie (EFICS) (OJ L165, 15.06.1989).
11. Report from the Commission to the Council on the implementation of the European Forestry Information and Communication System (Efics) established by Council Regulation (EEC) No 1615/89, COM(1998) 173 final, Brussels, 24.03.1998.
12. Council Regulation 1100/98 of 25 May 1998 amending Regulation 1615/89 establishing European forestry information and communication system (EFICS) OJ L157, 30.05.1998.
13. Council Regulation 1610/89 of 29 May 1989 laying down provisions for implementing Regulation 4256/88 as regards the scheme to develop and optimally utilize woodlands in rural areas in the Community (OJ L165, 15.06.1989).
14. Rozporządzenie Rady 2080/92 z 30 czerwca 1992 ustanawiające program pomocy finansowej Wspólnoty dotyczący środków działania na rzecz gospodarki leśnej w rolnictwie (OJ L215, 30.07.1992).
15. Council Regulation 867/92 on improving the processing and marketing conditions for forestry products (OJ L091, 06.04.1990).
16. Rozporządzenie Rady 1257/1999 z 17 maja dotyczące wsparcia rozwoju obszarów wiejskich z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej (EAGGF) oraz zmieniające i unieważniające inne rozporządzenia (OJ L160, 26.06.1999).
17. Council Directive 67/654/EEC of 24 October 1967 laying down detailed provisions for the attainment of freedom of establishment and freedom to provide services in respect of activities of self-employed persons in forestry and logging (OJ L263, 30.10.1967).
18. Council Directive 68/89/EEC of 23 January 1968 on the approximation of the laws of the Member States concerning the classification of wood in the rough (OJ L032, 06.02.1968).
19. Dyrektywa Rady 66/404/EWG z 14 czerwca 1966 r. w sprawie obrotu leśnym materiałem reprodukcyjnym (OJ L125, 11.07.1966; od tego czasu kilkakrotnie nowelizowana).
20. Dyrektywa Rady 71/161/EWG z dnia 30 marca 1971 r. w sprawie zewnętrznych norm jakości leśnego materiału reprodukcyjnego będącego na rynku Wspólnoty (OJ L087, 17.04.1971).
21. European Commission, Situation and Outlook: Rural Developments; CAP 2000 Working document, Directorate-General for Agriculture (DGVI), July 1997.
22. Europe and the Forest, 1998, Memo, European Parliament.
23. Rozporządzeniu Rady nr 3529/86 z 17 listopada 1986 r. (OJ No L326, 21.11.1986).
24. Rozporządzenie Rady 2158/92 z dnia 23 lipca 1992 r. w sprawie ochrony lasów Wspólnoty przed pożarami (OJ No L217, 31.07.1992).
25. Patrz: rozporządzenie nr 308/97 z 17 lutego 1997 stanowiące nowelizację rozporządzenia 2139/92 (OJ L051, 21.02.1997).
26. Zasady dotyczące składania wniosków o dofinansowanie projektów i programów określone zostały w rozporządzeniu wykonawczym Komisji nr 1170/93; OJ L118, 14.05.1993.
27. Rozporządzenie Rady 3528/86 z 17 listopada 1986 o ochronie lasów Wspólnoty przed zanieczyszczeniami powietrza (OJ L326, 21.11.1986).
28. OJ L103, 1979.
29. OJ L206, 1992.
30. Tzw. Special Protection Areas (zgodnie z Dyrektywą 79/409) oraz Special Conservation Areas (zgodnie z Dyrektywą 92/43).
31. Council Regulation 1467/94 of 20 June on the conservation, characterization, collection and utilization of genetic resources in agriculture (OJ L159, 28.06.1994).
32. Council Regulation 3062/95 of 20 December 1995 on operations to promote tropical forests (OJ L327, 30.12.1995).
33. Resolution on the European Union’s forestry strategy (OJ C055, 24.02.1997).
34. Opinion of the Economic and Social Committee on ‘The situation and problems of forestry in the European Union and potential for developing forestry policies’ (OJ C206, 07.07.1997).
35. Opinion of the Committee of the Regions on „Management, use and protection of forests in the EU" (OJ C064, 27.02.1998).
36. Communication from the Commission to the Council, the European Parliament, the Economic and Social Committee and the Committee of the Regions on a forestry strategy for the European Union; COM(1998) 649 final, Brussels, 18.11.1998.
37. Council Resolution of 15 December 1998 on a forestry strategy for the European Union (OJ C056, 26.02.1999).
Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.