Analiza funkcjonujących programów modernizacyjnych miejskich zasobów mieszkaniowych i użyteczności publicznej

Eugeniusz Zawadzki
Raport nr 164


W opracowaniu, na podstawie przeprowadzonych (z inicjatywy poselskiej) badań ankietowych dotyczących planów modernizacyjnych miast i sposobów ich realizacji (Kraków, Gdańsk, Poznań, Głogów, Bielsko-Biała, Płock, Przemyśl, Oświęcim, Rybnik), dokonano analizy rewitalizacji zasobów miejskich oraz przedstawiono propozycję rewitalizacji miast w oparciu o doświadczenia krajowe i zagraniczne.

Spis treści

Uwagi wprowadzające
1. Systemy finansowania modernizacji zasobów miejskich
2. Instrumenty stosowane przy realizacji programów modernizacyjnych
3. Sposób zachowania lokalnych historycznych walorów architektonicznych w procesie modernizacji miast
4. Strategia ożywienia społeczno-gospodarczego modernizowanego obszaru miasta
5. Rola strategii rozwoju miasta i planowania przestrzennego w rewaloryzacji zasobów mieszkaniowych
6. Wizja działań w procesie rewitalizacji miasta wynikająca z dotychczasowych doświadczeń krajowych i zagranicznych
6.1. Elementy strategii operacyjnej
6.1.1 Zasady sterowania operacją programową
6.1.2 Warunki powodzenia
6.1.3 Uwarunkowania prawne
6.1.4 Organizacja działań publiczno-prawnych
6.1.5 Modele działań partnerów
6.2. Instrumenty strategii operacyjnej
6.2.1 Utworzenie biura operatora
6.2.2 Sposób zarządzania mieniem komunalnym
6.2.3 Sterowanie programem usługowo-handlowym
6.2.4 Źródła finansowania
6.2.5 System zachęt
6.3. Sposób realizacji zadań operatora
6.3.1 Zadania operatora
6.3.2 Rola operatora w odniesieniu do właścicieli i lokatorów uczestniczących w pracach remontowo-modernizacyjnych
6.3.3 Doradztwo urbanistyczne dla gminy
6.3.4 Kontrola przebiegu rewitalizacji

Uwagi wprowadzające

Samorządy miejskie w wielu miastach kraju poczyniły w ostatnich latach szereg kroków, aby stworzyć warunki do praktycznego wdrażania opracowywanych dla swoich terenów koncepcji w zakresie polityki mieszkaniowej i budowli użyteczności publicznej a także ochrony środowiska. Obejmują one całokształt działań na rzecz rezerwacji i wykupu gruntów, przygotowania terenów pod nowe budownictwo mieszkaniowe zarówno czynszowe, jak i własnościowe. Wśród istotnych punktów takiego programu zamierzeń ważne miejsce zajmuje zaprogramowanie operacji rewitalizacji zabytkowej substancji miast i stopniowe wypełnianie zniszczonej historycznej tkanki miast różnymi rodzajami zabudowy, o wysokiej wartości urbanistycznej, architektonicznej i materiałowej, w nawiązaniu do wartości historycznych.
Przypomnijmy, że zaprogramowane operacje rewitalizacji miast są na świecie realizowane (np. w Berlinie, Edynburgu) i mogą stać się również w Polsce jedną z najbardziej udanych form aktywnego zarządzania przekształceniami dawnych, również zabytkowych, dzielnic miejskich. Jest to znaczące pole w szerszej problematyce restrukturyzacji zdegradowanych obszarów miejskich. W dwu ostatnich dziesięcioleciach sukces tych operacji, przekształcających pozytywnie oblicze dzielnic staromiejskich, nastąpił zarówno w krajach Unii Europejskiej, jak i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Strefy sanacji i strefy modernizacji (niemieckie - Sanierungsgebiet, angielskie - revitalization areas oraz conservation areas, francuskie - Operations Programme d'Amelioration de l'Habitat - OPAH), znalazły się w arsenale instrumentów urbanistyki operacyjnej już na początku lat siedemdziesiątych. We Francji na przykład, począwszy od 1975 r. podejmuje się około 150 takich programów rocznie, przeciętnie po dwa w każdym departamencie. Programy trwają przeciętnie cztery lata, co przynosi około 150 tys. wyremontowanych mieszkań rocznie. Również w innych krajach, jak np. w Austrii czy Holandii podobne mechanizmy są stosowane z powodzeniem od lat.
W Polsce w latach 1960 - 1980 prowadzono długotrwałe i kosztowne prace "odnowy" historycznych dzielnic, w wybranych miastach polskich (np. Kraków, Gdańsk, Warszawa) finansowanych w całości z pieniędzy publicznych. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych podjęto prace nad skodyfikowaniem tego typu działań w przygotowywanym projekcie ustawy o rewitalizacji miast. W maju i czerwcu 1997 r. odbyło się w tej sprawie kilka spotkań specjalnej sejmowej Podkomisji Polityki Przestrzennej, Budowlanej i Mieszkaniowej. Wykonała ona część prac dla skorygowania i dokończenia wspomnianego projektu ustawy. Prace zostały jednak przerwane w obliczu nadchodzącego końca kadencji Sejmu. W Urzędzie Mieszkalnictwa od kilku lat trwają prace nad tą ustawą, opracowano jej kilka wersji, jednakże żadna z nich nie znalazła uznania specjalistów w tej dziedzinie.
Z powyższych powodów należy stwierdzić, że jednym z ważniejszych działań dla obecnych i przyszłych członków gremiów parlamentarnych i samorządowych w Polsce jest przygotowanie systemu rewitalizacji miast, wykorzystującego doświadczenia praktyczne i możliwości legislacyjne. Niniejsze opracowanie ma na celu podsumowanie dotychczasowych "operacji pilotażowych" w zakresie rewitalizacji miast przeprowadzanych w takich miastach jak: Kraków, Wrocław, Gdańsk, Poznań, Głogów, Polkowice, Oświęcim, Bielsko-Biała, Kłodzko, Przemyśl, Płock, Rybnik, Sopot, Zamość. Informacje do analizy czerpano z ankietyzacji urzędów miejskich wspomnianych miast (na ankietę nie odpowiedziały: Wrocław, Polkowice, Kłodzko, Sopot, Zamość) w takich zagadnieniach jak: (1) stosowane systemy finansowania modernizowanych zasobów, (2) wykorzystywane instrumenty przy realizacji programów modernizowanych, (3) sposób zachowania lokalnych historycznych walorów architektonicznych modernizowanych fragmentów miast, (4) strategia ożywienia społeczno-gospodarczego modernizowanego obszaru, (5) rola strategii rozwoju miast i planowania przestrzennego w rewaloryzacji zasobów mieszkaniowych. W oparciu o zebrane materiały dokonano ich syntezy w przekrojach problemowych pokrywających się z pytaniami ankietowymi. Opracowanie kończy opis przykładowego mechanizmu systemu rewitalizacji miast w formie rekomendacji i ocen z przeprowadzonych analiz.
W opracowaniu posługiwano się takimi pojęciami jak: remont, modernizacja, rewaloryzacja, rewitalizacja. W celu jasności wywodu podano poniżej ich znaczenie, przyjmowane w piśmiennictwie i praktyce. Zgodnie z nazewnictwem przyjętym w literaturze technicznej i ekonomicznej wyróżnionym w tekście pojęciom nadaje się następujące znaczenie:
- remont - tj. przywrócenie takiego stanu budynku, jaki istniał na początku poprzedniego cyklu eksploatacji;
- modernizacja - tj. remont uzupełniony wprowadzeniem nowych, lepszych, sprawniejszych lub nawet dodatkowych elementów wyposażenia podnoszących standard użytkowy budynku;
- rewaloryzacja - tj. przywrócenie utraconych wartości architektonicznych i użytkowych poprzez remont i modernizację obiektów o szczególnej wartości zabytkowej. Wymaga to dodatkowych prac badawczych i realizacyjnych, mających na celu wyeksponowanie tych wartości zabytkowych;
- rewitalizacja - obejmuje wszystkie powyższe zakresy, w odniesieniu do kompleksowych działań podejmowanych na większych obszarach miejskich, szczególnie w starych zdegradowanych dzielnicach, wiążące działania poprzednio wymienione z działaniami zmierzającymi do ożywienia społecznego i gospodarczego obszaru miejskiego. Powiązanie spraw społecznych, gospodarczych i technicznych w procesach rewitalizacji to nie tylko sprawa terminologiczna, ale istota zagadnienia, które w odróżnieniu od tradycyjnych ujęć odnosi się do całości życia miasta, a nie tylko do jego formy.

1. Systemy finansowania modernizacji zasobów miejskich

Systemy finansowania modernizowanych zasobów pochodzą z następujących źródeł:
- funduszy państwowych,
- funduszy gminnych,
- środków prywatnych.
Fundusze państwowe tworzą:
- Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska;
- Ministerstwo Kultury i Sztuki - Generalny Konserwator Zabytków;
- Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych;
- Agencja Poszanowania Energii;
- Krajowy Fundusz Mieszkaniowy itp.
Przykładem funduszu państwowego byłby również (postulowany) Krajowy Fundusz Renowacji.
Fundusze publiczne mają z reguły swoje źródło w powszechnych podatkach, a także w opłatach czynszowych i środkach pochodzących ze sprzedaży lokali. Są one częścią składową funduszy gminnych oraz stanowią uzupełnienie dla środków prywatnych. W finansowaniu modernizacji miast wykorzystywane są takie instrumenty i organizacje finansowe jak: tworzenie środków finansowych w ramach agencji rewitalizacji miast, emisja obligacji w ramach pożyczek komunalnych, tworzenie remontowych funduszy gwarancyjnych, funduszy aktywizacji windykacji należności czynszowych itp. Przyjrzyjmy się typom funduszy zaangażowanych w procesy modernizacji w wybranych miastach Polski.
W Krakowie rewitalizacja miasta obecnie, jak i w przyszłości (lata 2000 - 2004) finansowana będzie ze środków pochodzących z:
- wolnych środków (kwota będąca różnicą pomiędzy dochodami budżetu miasta a wydatkami bieżącymi i obsługą długu),
- powiatowego i gminnego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej,
- Unii Europejskiej m.in. Fundusz Instrumentów Polityki Strukturalnej Przystąpienia (Instruments for Structural Policies for Accession - ISPA),
- dotacji celowych,
- długu publicznego (m.in. w formie emisji obligacji komunalnych),
- środków prywatnych, zarówno krajowych, jak i zagranicznych.
Konieczność ponoszenia przez miasto stałych wydatków bieżących i często niewielkich, lecz niezbędnych dla Krakowa i jego mieszkańców inwestycji, w tym i modernizacyjnych, powoduje ograniczone możliwości przeznaczenia środków z budżetu miasta na realizację programów rewitalizacji centrum miasta. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest wydłużanie okresu realizacji zadań modernizacyjno- renowacyjnych o znacznym wymiarze finansowym. W tej sytuacji przewiduje się zwiększanie możliwości modernizacyjnych gminy poprzez zaciąganie długu publicznego. Przewiduje się, że w latach 2000 - 2004 znaczna część środków na te cele pochodzić będzie z:
- kredytu Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju oraz Europejskiego Banku Inwestycyjnego,
- obligacji oraz kredytu komercyjnego.
Struktura długu publicznego będzie kształtowana w oparciu o aktualne analizy kosztów pozyskania środków w poszczególnych instrumentach dłużnych.
W Gdańsku stosowane są następujące formy finansowania modernizacji zasobów:
- remonty budynków gminnych finansowane są ze środków przedsiębiorstw gospodarki mieszkaniowej i dotacji z budżetu gminy;
- remonty nieruchomości wspólnych (właścicieli mieszkań i współwłasności gminy) finansowane są z pożyczek udzielanych z budżetu gminy;
- adaptacja przejętych obiektów (budynki typu hotelowego) na cele mieszkalne finansowana jest ze środków zabezpieczonych w budżecie gminy;
- działania termomodernizacyjne istniejących zasobów finansowane są z wykorzystaniem zagranicznych środków pomocowych;
- pilotażowy projekt energooszczędny 18 budynków realizowany jest we współpracy z Rządem Królestwa Danii, który sfinansował niezbędne urządzenia i wyposażenie (liczniki ciepła, liczniki ciepłej wody, zawory regulacyjne, węzły cieplne). Prace przygotowawcze oraz montaż urządzeń sfinansowały zarządy poszczególnych budynków uczestniczące w programie.
Innym instrumentem dla zwiększenia zainteresowania remontami i modernizacją istniejących zasobów, głównie zabytkowych, są stosowane przez gminę ulgi dla właścicieli tych obiektów w podatku od nieruchomości.
W Płocku powołano agencję rewitalizacji miasta (starówki) w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Możliwości finansowe spółki uzależnione są od:
- wprowadzenia zasad udziału mieszkańców-lokatorów - w kosztach remontów;
- możliwości angażowania środków z prywatnych źródeł finansowych (krajowych i zagranicznych) do realizacji inwestycji wspólnych;
- pozyskania środków publicznych z różnych państwowych funduszy celowych;
- wielkości udziału dzierżawców lokali użytkowych w kosztach remontu nieruchomości.
W Bielsku - Białej uruchamiane są następujące systemy finansowania rewitalizacji starówki:
a) środki gminne:
- pomoc o charakterze socjalnym dla osób starszych i mniej zaradnych - przemieszczanych w związku z realizacją programu rewitalizacji;
- pomoc w robotach o charakterze estetycznym w obiektach zabytkowych przy elewacjach i innych elementach wspólnych, przywracanie ponadstandardowych elementów wystroju przy portykach, złoceniach itp.;
- pomoc dla właścicieli budynków prywatnych przeznaczonych na cele handlowe o pożądanym profilu. Proponowane środki przeznacza się na refundację części odsetek od kredytu, który właściciele przeznaczą na adaptację zajmowanych pomieszczeń. Miesięczny czynsz przez okres amortyzacji poniesionych nakładów wnoszony jest w połowie należnej wysokości.
b) wykorzystanie środków finansowych z emisji obligacji jako wsparcie i uzupełnienie funduszów prywatnych lokatorów:
- organizowanie różnych form partnerstwa publiczno-prawnego w formie zachęty dla mieszkańców decydujących się na powrót na starówkę po zakończeniu procesu rewitalizacji;
- stworzenie bielskiego programu "Małe Ulepszenia" dla potrzeb mieszkańców;
- pożyczka komunalna na remont mieszkań sprzedanych na własność dla rodzin i młodych małżeństw na obszarze starówki;
- pomoc dla właścicieli budynków prywatnych przeznaczonych na wynajem. Fundusz pochodzący ze środków emisyjnych zasili niektórych właścicieli budynków wielorodzinnych, by ich zachęcić do wykonania remontów swoich budynków, jako uzupełnienie do środków własnych.
c) Remontowy Fundusz Gwarancyjny angażując stosunkowo niewielkie środki z budżetu miasta, pozwala pozyskać mniej więcej dziesięciokrotnie większe środki pochodzące od ludności (tj. od właścicieli mieszkań wykupionych) na sfinansowanie określonych prac remontowo-modernizacyjnych w budynkach wspólnych. Działanie funduszu ograniczono do dwu elementów:
- gwarancji kredytowych dla banku w związku z pożyczkami udzielonymi właścicielom mieszkań wykupionych,
- pomocy przy spłacie odsetek.
d) Fundusz aktywizacji windykacji należności czynszowych. Zadaniem funduszu jest aktywizowanie wpływów środków od uboższych najemców lokali mieszkalnych oraz stymulowanie pracowników odpowiedzialnych za windykację należności. Fundusz jest przeznaczony na okresowe obniżki części opłat wnoszonych przez słabszych ekonomicznie lokatorów. Środki niewykorzystane w danym roku są dzielone na połowę, z których jedna wraca do budżetu gminy a druga jest przeznaczona na premie dla pracowników zajmujących się windykacją. Fundusz może odgrywać aktywną rolę w gromadzeniu odpowiednich środków finansowych na prowadzenie gospodarki remontowej.
W Głogowie gmina przy finansowaniu modernizacji swoich zasobów korzysta w przeważającej mierze ze środków własnych. Jednakże przy realizacji dużych przedsięwzięć modernizacyjnych stara się pozyskać pomoc z zewnątrz. I tak np.:
a) na budowę i modernizację oczyszczalni ścieków środki pochodzą z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz kredytu z Wielkopolskiego Banku Kredytowego SA;
b) na odbudowę ratusza wykorzystano środki Fundacji Polsko-Niemieckiej;
c) modernizację oświetlenia ulicznego sfinansowano kredytem z Banku Gospodarstwa Krajowego.
W Rybniku modernizacja obiektów komunalnych była finansowana wyłącznie ze środków gminnych. Natomiast prace realizowane przez prywatnych właścicieli finansowane były z ich własnych środków, ewentualnie ze środków pozyskiwanych od indywidualnych sponsorów.
W Oświęcimiu modernizacja zasobów budowlanych miasta jest prowadzona ze środków będących w dyspozycji zarządu miasta. W przypadku dróg, węzłów drogowych, mostów (będących własnością władz powiatowych i wojewódzkich) ich modernizacja finansowana ze środków odpowiednich urzędów powiatowych i wojewódzkich. Jeśli chodzi o tereny leżące w bezpośrednim sąsiedztwie Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, to remonty i modernizacja dróg na tym terenie oraz prace związane z poprawą estetyki obiektów i urządzeń położonych na tym obszarze są finansowane od 1996 r. z funduszy przyznanych miastu w ramach Oświęcimskiego Strategicznego Programu Rządowego. Modernizacja i remont zasobów będących w posiadaniu osób prywatnych odbywa się ze środków finansowych tych osób na podstawie merytorycznych wytycznych miejskich służb architektoniczno-budowlanych.
W Przemyślu podstawowym źródłem finansowania modernizacji i remontów zasobów miejskich jest budżet miasta. Miasto korzysta również z dotacji z budżetu państwa, kredytów preferencyjnych i komercyjnych oraz środków przedsiębiorstw i spółek komunalnych, opłat adiacenckich z tytułu udziału w kosztach budowy urządzeń infrastruktury komunalnej.

2. Instrumenty stosowane przy realizacji programów modernizacyjnych

W Krakowie do chwili obecnej najważniejszym instrumentem, służącym modernizacji istniejących zasobów było wyznaczenie tzw. obszarów strategicznych w polityce rozwoju przestrzennego i ochrony środowiska uchwalonej przez Radę Miasta Krakowa w 1994 r. Polityka ta powiązana jest bezpośrednio z miejscowym planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego. W ten sposób modernizowane obszary strategiczne stanowią jednocześnie nowy element planowania przestrzennego miasta.
Wyznaczono siedem obszarów strategicznych, generalnie w celu aktywizacji gospodarczej wybranych terenów miasta. Szczególne znaczenie przypisuje się Kazimierzowi i Zabłociu. Utworzenie na Kazimierzu obszaru strategicznego miało na celu przyśpieszenie procesów modernizacji obszaru zabudowy zabytkowej. W przypadku Zabłocia celem była restrukturyzacja zdegradowanego obszaru przemysłowego.
Rada Miasta Krakowa przyjęła uchwałę dotyczącą specjalnych regulacji prawnych i podatkowych w obszarach strategicznych. Oznacza to, że dla podmiotów inwestujących na terenie obszarów strategicznych w sposób zgodny z polityką miasta, istnieje możliwość zniesienia podatku od nieruchomości na okres do 5 lat, oraz redukcji pierwszej opłaty rocznej za nabycie prawa użytkowania wieczystego gruntu z 25% do 15%.
W tym ostatnim przypadku stosowane są kryteria przetargowe inne niż na pozostałym obszarze miasta (stosowane jest tam wyłącznie kryterium cenowe). Kryteria przetargowe są następujące:
- najwyższą wagę w przetargu przypisuje się kryteriom cenowym, które mogą wynieść maksymalnie do 40% wszystkich kryteriów uwzględnionych przy podejmowaniu decyzji wynoszących 100%;
- pozostałe kryteria mogą mieć udział wynoszący 60%. Jednakowe znaczenie przypisuje się w nich koncepcji zagospodarowania działki, która może otrzymać maksymalnie 30% oraz zgodności koncepcji z polityką gminy, która także może mieć udział maksymalny także do 30%.
Kolejnym instrumentem, który stosuje gmina w Krakowie dla promocji rozwoju obszarów strategicznych są opracowania urbanistyczne o charakterze regulacyjnym i programowym dla każdego z takich terenów. W trakcie opracowywania planu miasta w 1994 r., wykonano tzw. plany aktywizacji gospodarczej Zakrzówka i Zabłocia. Później powstał plan działania dla Kazimierza.
Programy aktywizacji ekonomicznej oraz plany działań, jako narzędzie urbanistyki operacyjnej zawierają:
- plan regulacji (w przypadku gdy obszar nie jest objęty planem miejscowym),
- sformułowane zasady polityki lokalizacyjnej i inwestycyjnej,
- ocenę kosztów zainwestowania środków publicznych, w stosunku do szacowanych korzyści gospodarczych,
- propozycje dotyczące etapowania i strefowania oraz realizacji ze względu na różne źródła finansowania,
- oferty inwestycyjne.
Następnym rodzajem działania wobec obszarów strategicznych jest inspirowanie i organizacja instytucji rozwojowych, związanych z rehabilitacją przestrzenną i animacją gospodarczą omawianych fragmentów miasta. Instytucje takie ukierunkowane są na promocję gospodarczą, na partnerstwo publiczno-prywatne w inwestowaniu oraz na uzgadnianie wspólnych działań wszystkich zainteresowanych rozwojem tych obszarów.
W Gdańsku władze miasta przygotowują projekty przekształceń większych zespołów zabudowy. Będą to projekty rewitalizacji wybranych dzielnic miasta. Ich celem jest także umożliwienie zainteresowanym inwestorom większych przedsięwzięć modernizujących całe zespoły zabudowy. Projekty te opierają się na zasadzie "zrównoważonego rozwoju", polegającej na pierwszeństwie rewitalizacji kwartałów wewnątrzmiejskich. Priorytetem jest śródmieście miasta oraz zespoły zabudowy o wysokich walorach historycznych i kulturowych. Jako działania pilotażowe na lata 1999 - 2003 przyjmuje się projekty rewitalizacji Biskupiej Górki oraz Dolnego Miasta.
Głównym inwestorem na Biskupiej Górce będzie komercyjna spółka rewitalizacyjna, do której miasto wniesie aportem grunty komunalne oraz środki finansowe umożliwiające rozpoczęcie działalności. Spółka współpracować będzie z TBS, który będzie realizował na jej rzecz budynki czynszowe (mieszkania zamienne) budowane z udziałem Krajowego Funduszu Mieszkaniowego.
Rewitalizacja Dolnego Miasta będzie projektem obejmującym znacznie większy obszar, o bardziej złożonej strukturze użytkowania i własności. Dlatego też operatorem będzie tu Towarzystwo Budownictwa Społecznego. Z dotychczasowych doświadczeń wynika, że wystąpi tu konieczność realizacji równolegle dwóch rodzajów inwestycji:
- modernizacji i remontu istniejących mieszkań czynszowych,
- nowego budownictwa czynszowego (w części odtworzenie zasobu) ze względu na niezbędne wyburzenia i wykwaterowania.
W Bielsku-Białej instrumenty strategii dla realizacji zagospodarowania przestrzennego starówki zostały opracowane przez Zespół Koordynacyjny ds. Rewitalizacji Starówki we współpracy z Zarządem i Radą Miejską. Wyrazem tej współpracy są kolejne uchwały, które w trakcie tworzenia zasad operacyjnych pozwoliły gminie zaakceptować lub zmodyfikować rozwiązania w zakresie gospodarki mieniem i finansowania remontów oraz inwestycji infrastrukturalnych. Uchwały te dotyczą: powołania pełnomocnika prezydenta ds. rewitalizacji bielskiej starówki, przyjęcia założeń w sprawie rewitalizacji bielskiej starówki, ustalenia zadań zespołu koordynacyjnego do spraw rewitalizacji starego miasta, planu zagospodarowania przestrzennego starówki, polityki mieszkaniowej na terenie gminy Bielsko-Biała.
Wymienione powyżej dokumenty stanowią kolejne przybliżenie i uściślenie instrumentów, jakie gmina utworzyła dla skutecznego działania na rzecz remontów i modernizacji mieszkań i budynków w obszarze planu zagospodarowania przestrzennego starówki. Obejmują one również rewaloryzację obiektów wpisanych do rejestru zabytków oraz mają na celu zapewnienie właściwych kierunków przekształceń społecznych i własnościowych a także zasiedlenie tego obszaru w okresie następnych 10 lat.
W dalszej kolejności w ramach instrumentów operacyjnych powołano pełnomocnika prezydenta ds. rewitalizacji bielskiej starówki oraz powierzono mu zadanie prowadzenia i koordynowania procesu rewitalizacji na obszarze starówki. Następnie utworzono Fundację Rewitalizacji, w ramach której działać będzie dalej operator. Zebrane doświadczenia pozwalają na sformułowanie wniosków dla tworzenia dalszych instrumentów rewitalizacji na poziomie samorządu lokalnego:
a) zachodzi przede wszystkim konieczność pokonania barier i lepszego przekazu informacji i propozycji pomiędzy współpracującymi instytucjami;
b) występuje potrzeba integracji działań operacyjnych w zarządzaniu rozwojem miasta poprzez:
- lepszą koordynację mechanizmów sterowania miastem,
- wieloletnie planowanie inwestycji miejskich dotykających skomplikowanych relacji pomiędzy budżetem i polityką,
- dostosowanie struktur urzędu miasta dla skoordynowania działań własnych,
- tworzenie przez gminę nowych instytucji dla wdrożenia nowych programów;
c) występuje konieczność dalszej integracji działań operacyjnych z lokalnym planowaniem miejskim. Plany zagospodarowanie przestrzennego i urbanistyka operacyjna są ze sobą słabo powiązane, a w fazie wdrażania pozostają najczęściej w konflikcie.
d) istnieje także potrzeba obserwacji i opisu skutków użycia instrumentów i wdrażania przyjętych mechanizmów oraz wynikających stąd często tzw. efektów niechcianych.
W Głogowie główne kierunki polityki przestrzennej miasta obejmują: (a) tworzenie przestrzennych warunków do jakościowego rozwoju Głogowa, (b) zapewnienie warunków do poprawy stanu środowiska przyrodniczego, (c) ochrona istniejących wartości kultury materialnej i krajobrazu, (d) poprawa warunków zamieszkania, (e) zapewnienie warunków bezpieczeństwa ludności. Realizacja powyższych zadań zapewniona zostanie poprzez odpowiednie instrumenty planistyczne (uporządkowanie stanu własności, rezerwacja terenów, dozbrojenie terenów, realizacja niezbędnych układów drogowych - obwodnica południowa z przeprawą mostową na Odrze itp.) oraz poprzez współpracę właściwych służb miejskich i wojewódzkich.
Główne instrumenty stosowane przy realizacji programów modernizacyjnych Głogowa do 2010 r. są następujące:
a) dla zwiększenia efektywności wykorzystania istniejących zasobów komunalnych przygotuje się:
- szczegółowe zasady zabudowy i rozbudowy istniejących budynków, wymiany substancji i uzupełnień w zespołach zabudowy;
- przegląd budynków komunalnych pod kątem oceny ich stanu technicznego i sporządzenie listy budynków do rozbiórki, sprzedaży, remontów modernizacyjnych lub zabezpieczających;
- zachowanie zabytkowego układu przestrzennego Starego Miasta, os. Brzostów i Ostrowa Tumskiego i ich historycznych substancji;
- odciążenie najcenniejszych zespołów zabytkowych od ruchu kołowego;
- inwentaryzację i koncepcję zagospodarowania wraz z programem aktywizacji ekonomicznej obszarów strategicznych i rozwojowych.
b) dla usprawnienia gospodarki terenami przygotowuje się:
- ochronę przed przekształceniami terenów stanowiących wartościowe elementy krajobrazowe, w tym także punktów widokowych;
- wykorzystanie działań inwestycyjnych i modernizacyjnych do przekształcenia użytkowania terenów poprzemysłowych i starych osiedli mieszkaniowych poprzez ich rekompozycję;
- tworzenie w gminie funduszy celowych przeznaczonych na zakup bądź scalanie gruntów, pierwokup i przejmowanie gruntów od Skarbu Państwa;
- stworzenie formalnych podstaw dla ograniczania rozproszonej zabudowy mieszkalnej i koncentrowanie jej w wyznaczonych obszarach strategicznych.
W Oświęcimiu modernizacja zasobów miasta jest prowadzona przy wykorzystaniu generalnych opracowań w tym zakresie. Wymienić tu należy m.in. miejscowe plany szczegółowe zagospodarowania przestrzennego poszczególnych rejonów miasta, "Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Oświęcimia", "Program Oświęcimski" oraz programy rozwoju gospodarczego miasta.
W Przemyślu brak jest strategii rozwoju miasta. Obecnie jest ona opracowywana wraz ze studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Zawarte zostaną w tych dokumentach długookresowe programy rewitalizacji zespołu staromiejskiego, modernizacji istniejącej bazy szkolnej oraz turystyki.

3. Sposób zachowania lokalnych historycznych walorów architektonicznych w procesie modernizacji miast

Istnieją trzy sposoby zachowania lokalnych historycznych walorów architektonicznych, w procesie modernizacji i renowacji miasta:
1) odbudowa kamienic wyburzonych, z zachowaniem architektury starej zabudowy, szczegółowe odtworzenie elewacji ze współczesnym podziałem architektonicznym wnętrz;
2) remonty kapitalne istniejących kamienic, z zachowaniem wewnętrznych i zewnętrznych elementów architektonicznych oraz zróżnicowanym podziałem architektonicznym wnętrz;
3) bieżące remonty kamienic, utrzymanie ich w stanie niepogorszonym.
W miastach Polski sposoby zachowywania lokalnych walorów architektonicznych są zróżnicowane. Najcenniejszym i największym miejskim zespołem zabytkowym w Polsce jest Kraków. Problem zachowania lokalnych historycznych walorów architektonicznych w procesie modernizacji miasta ma zatem niezwykle duże znaczenie dla Krakowa. Dotychczasowa polityka miejska zakładała, że wszelkie działania przestrzenne związane z rozwojem i modernizacją miasta podporządkowane są problemom ochrony i rewaloryzacji dziedzictwa kulturowego. Zasadniczymi instrumentami zachowania lokalnych historycznych walorów architektonicznych są dokumenty prawne:
a) Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury, znowelizowana w latach 1983 - 1996 (Dz. U. Nr 10, poz. 48).
b) Konwencja o Ochronie Światowego Dziedzictwa przyjęta przez UNESCO w Paryżu 16 listopada 1972 r. i ratyfikowana przez Polskę (Dz. U. z 1976 r. Nr 32). Jest ona podstawą wpisania Krakowa na Listę Światowego Dziedzictwa. Z tego faktu wynikają konsekwencje w postaci priorytetu rewaloryzacji nad modernizacją Krakowa.
c) Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 r. (M. P. Nr 50, poz. 418) w sprawie uznania Krakowa za pomnik historii. Potwierdzenia wysokiej rangi zabytkowego centrum Krakowa wymaga uzupełnienia przez rozporządzenia wykonawcze.
d) Plan Ogólny Zagospodarowania Przestrzennego z 1994 r. Plan ogólny operuje zasadą obszarów urbanistycznych o określonej funkcji, które podporządkowane są polityce strefowej, między innymi polityce ochrony wartości kulturowych i krajobrazowych. Wyznaczone strefy ścisłej ochrony konserwatorskiej teoretycznie dopuszczają tylko modernizację infrastruktury technicznej, zasadniczo zawsze pożądanej w procesie rewaloryzacji. System stref mógłby być istotnym instrumentem ochrony lokalnych historycznych walorów architektonicznych, gdyby nie fakt pozostawienia daleko idących możliwości interpretacji postanowień Planu, które mogą prowadzić do ograniczenia ochrony na rzecz inwestycji (wyburzenia, wymiana substancji, nadbudowy, zabudowa plombowa przekraczająca gabarytem i skalą zastany układ urbanistyczny). Poważnym zagrożeniem dla miasta jest mocna tendencja do zajmowania pod zabudowę otwartych terenów zielonych.
e) Plan Społeczno-Gospodarczy Rozwoju m. Krakowa na lata 1997 - 2001 oraz opracowywany Plan na lata 2000 - 2004 z częścią (Dział C) dotyczącą gospodarki przestrzennej i ochrony zabytków.
Prace konserwatorsko-rewaloryzacyjne podejmowane systematycznie w oparciu o wieloletni plan na terenie miasta wspierane są przez dotacje z Narodowego Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa. Prace konserwatorskie w Krakowie prowadzone są systematycznie od XIX w. Od dwudziestu lat Kraków objęty jest długoterminowym planem remontów i odnowy obiektów oraz zespołów zabytkowych. Dzięki powołaniu Społecznego Komitetu Ochrony Zabytków Krakowa w 1968 r. oraz powstaniu Narodowego Funduszu Rewaloryzacji Zabytków Krakowa corocznie prowadzone są prace konserwatorskie w około stu obiektach zabytkowych. Zasadą jest koordynacja i łączenie środków finansowych Funduszu i budżetu gminy lub właścicieli i użytkowników.
Kraków jako jeden z najbardziej znaczących ośrodków naukowych i intelektualnych w Polsce dysponuje znakomitą kadrą specjalistów oraz organizacji społeczno-zawodowych zaangażowanych w proces ochrony historycznych walorów architektonicznych i zabytkowych. Opiniami i oceną służy Komisja Urbanistyki i Architektury PAN Oddział w Krakowie, Towarzystwo Miłośników Historii Zabytków Krakowa, Społeczny Komitet Ochrony Zabytków Krakowa, Stowarzyszenie Historyków Sztuki itp.
W Gdańsku zadania modernizacji i rewitalizacji związane są w wielu przypadkach z ochroną dóbr kultury. Dlatego też utworzono tu Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków. Ponieważ istnieje rozbieżność interesów pomiędzy modernizacją i ochroną zabytków podejmowane są dwutorowe działania:
- w sferze planowania przestrzennego i architektury podejmowane są zapisy określające szczegółowe warunki zagospodarowania terenów wynikające z potrzeb ochrony środowiska kulturowego,
- gromadzenie z odpowiednim wyprzedzeniem środków na finansowanie modernizacji dzielnic historycznych (przykładowo rehabilitacja Opływu Motławy na Dolnym Moście. Rolę operatora przedsięwzięć rewitalizacyjnych w Gdańsku pełnić będzie Biuro Rozwoju Gdańska.
Struktura urbanistyczna Poznania zawiera szereg autonomicznych jednostek przestrzennych o historycznej metryce i czytelnym ukształtowaniu. Należy do nich Ostrów Tumski (X w.), osada św. Gotarda na zachodnim brzegu Warty, Rynek Śródecki (XIII w.) oraz XIX-wieczny pierścień fortyfikacji. W 1996 r. Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody "Salamandra" powołało Grupę Roboczą Ochrony Fortyfikacji Poznańskich. Do podstawowych problemów związanych z ochroną fortów zaliczyć należy brak inwestorów zainteresowanych odpowiednim ich użytkowaniem, a przez to ochroną i włączeniem fortów do funkcji ogólnomiejskich. Ważną rolę historyczna odgrywa także Szlak Piastowski biegnący od zamku Przemysława do Gniezna poprzez Ostrów Tumski. Do chwili obecnej Szlak Piastowski nie ma pełnej koncepcji zagospodarowania przestrzennego.
Do podstawowych zagrożeń w tej sferze w Poznaniu należy:
- brak powszechnej świadomości o historycznych walorach przestrzeni miasta,
- stopniowa degradacja fragmentów miasta współtworzących dziedzictwo kulturowe,
- realizacja obiektów (szczególnie tymczasowych) o formie i jakości nie odpowiadających kanonom urbanistyczno-architektonicznym miasta o kilkusetletniej kulturze i tradycji zabudowy,
- podporządkowanie architektonicznego wizerunku miasta krótkookresowym zyskom stron: inwestora, projektanta, wykonawcy.
W Głogowie wyznaczono specjalne strefy ochrony dóbr kultury, w tym:
- granice ścisłej ochrony konserwatorskiej, w ramach których wszelkie prace budowlane i ziemne mogą być prowadzone po uprzednim zezwoleniu pisemnym Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Obejmuje ona obszar, na którym elementy dawnego układu przestrzennego zachowały się w stanie nienaruszonym lub jedynie nieznacznie zniekształconym (historycznego centrum miasta z nowożytnymi fortyfikacjami i promenadami, Ostrów Tumski oraz układ ruralistyczny Brzostowa);
- ochronę obiektów wpisanych do rejestru zabytków (Stare Miasto, układ urbanistyczny Brzostowa, Zamek Piastowski, obwarowania miejskie, brama szpitalna, ratusz itp.) - zgodnie z ich oznaczeniem w planie, dla których wszystkie działania architektoniczno-budowlane podlegają pisemnemu zezwoleniu Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków;
- ochronę obiektów o walorach kulturowych (kościół św. Klemensa, kościół i klasztor Klarysek, kościół greko-katolicki, milchaus itp.) zgodnie z ich oznaczeniem na planie zagospodarowania przestrzennego, dla których wszystkie działania architektoniczno-budowlane podlegają opinii Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków;
- granicę "W" ścisłej ochrony archeologicznej, oraz stanowiska archeologiczne, zgodnie z oznaczeniami planu - wszelkie prace ziemne w tych strefach mogą być prowadzone za uprzednim zezwoleniem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. W przypadku podejmowania inwestycji budowlanych na tych terenach inwestor winien liczyć się z koniecznością zapewnienia nadzoru archeologicznego nad pracami ziemnymi lub badań ratowniczych;
- granicę "OW" obserwacji archeologicznej, zgodnie z oznaczeniem planu - prace ziemne w tej strefie winny być prowadzone po uzgodnieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków.
W Płocku prowadzone są remonty kapitalne wybranych kamienic, z zachowaniem wewnętrznych i zewnętrznych elementów architektonicznych oraz remonty bieżące kamienic. Trwają także prace nad rozpoczęciem odbudowy niektórych zabytkowych kamienic wyburzonych z odtworzeniem elewacji i współczesnym podziałem wnętrz.
W Rybniku wszelkie prace prowadzone są przy współpracy z Miejskim Konserwatorem Zabytków. Obiekty w mieście grupuje się w strefy konserwatorskie i w zależności od grupy, do której zależy dany budynek możliwa jest jego modernizacja. Zachowanie walorów architektonicznych dotyczy głównie części zewnętrznej budynków ponieważ wewnątrz większość z nich jest w dużym stopniu przebudowana w latach poprzednich.
W Oświęcimiu - w przypadku układów urbanistycznych oraz poszczególnych obiektów architektonicznych będących w kręgu zainteresowania służb konserwatorskich, ich modernizacja odbywa się w ścisłej współpracy z tymi służbami. Należy zaznaczyć, że w tych przypadkach koszty renowacji są bardzo duże. W niektórych przypadkach w tych kosztach w niewielkim stopniu partycypują służby Konserwatora Wojewódzkiego.
W Przemyślu zachowanie lokalnych, historycznych walorów architektonicznych oparte jest na następujących zasadach:
1. zabezpieczenia substancji zabytkowej przed uszkodzeniami wynikającymi z nieodpowiedniego użytkowania, wykonywania nadmiernych przekształceń, które niszczą autentyczność zabytku, powstrzymania procesów degradujących otoczenie zabytków, likwidacji niekorzystnego oddziaływania ruchu transportowego i zanieczyszczenia środowiska;
2. stosowania rewaloryzacji kompleksowej, w celu doprowadzenia do określonych standardów technicznych i funkcjonalnych zabudowy, wprowadzenia odpowiednich funkcji usługowych związanych z rolą starego miasta i uporządkowania gospodarki komunalnej.
Wymienione zasady realizowane będą poprzez:
- zakaz naruszenia historycznej struktury urbanistycznej oraz zakaz przekształcenia istniejącego ukształtowania terenu;
- poprzedzenie zamierzeń realizacyjnych badaniami archeologicznymi na obszarach gdzie można spodziewać się występowania reliktów na podstawie badań przekazów historycznych;
- monitorowanie zmian zachodzących w przestrzeni kulturowej, stabilizacja stanu technicznego obiektów i urządzeń.

4. Strategia ożywienia społeczo-gospodarczego modernizowanego obszaru miasta

W przypadku Krakowa strategię ożywienia społeczno-gospodarczego dobrze jest prześledzić na przykładzie dzielnicy Kazimierz. Krakowska dzielnica Kazimierz stanowi najbardziej zaniedbaną część śródmieścia Krakowa, a jej rewitalizacja jest jednym z elementów długofalowego rozwoju miasta. Podstawowe wytyczne w zakresie rozwoju społeczno-gospodarczego Kazimierza zawarte są w dokumentach:
- Studium Historyczno-Urbanistyczne ze szczegółowymi wytycznymi konserwatorskimi z 1985 r.;
- Plan Szczegółowy Zagospodarowania Przestrzennego Kazimierza z 1986 r. - wymaga obecnie wielu zmian;
- Tzw. Kazimierz - Plan Działań opracowany w latach 1993 - 1994, dzięki finansowej pomocy ze strony Unii Europejskiej poprzez system Wschodnioeuropejskiej Wspólnoty Miast - ECOS, przy merytorycznej współpracy Zespołu ds. Rewitalizacji Kazimierza z partnerami z Berlina i Edynburga.
Przy ustalaniu strategii rewitalizacji Kazimierza przyjęto w Planie Działań cztery zasady:
a) uszanowanie historycznej wartości przestrzeni kulturowej Kazimierza (uznaje się wartość tradycji żydowskich i chrześcijańskich jako zasadniczą przesłankę określającą możliwe kierunki ożywienia gospodarczego i aktywizacji turystycznej);
b) poprawę jakości środowiska i walorów kompozycyjnych przestrzeni;
c) poprawę stanu gospodarki (potencjał przedsiębiorczości Kazimierza związanej z obsługą ruchu turystycznego zostanie wykorzystany tak, aby dzielnica ta mogła odgrywać większą rolę w funkcjach turystycznych Krakowa. Zadanie to zostanie wypełnione w taki sposób, że zapewni korzyści zarówno mieszkańcom, jak i turystom);
d) zachowanie podejścia partnerskiego (plan poprawy środowiska i gospodarki Kazimierza będą przygotowane i realizowane we współpracy z mieszkańcami i lokalnym biznesem. Będzie się również dążyć do współpracy z zagranicznymi instytucjami i organizacjami oraz do stymulacji inwestycji zagranicznych).
W tym celu, dla dalszego zaktywizowania obszarów Kazimierza - uznanych za strategiczne, podjęto decyzje w sprawie ulg i zwolnień od podatku od nieruchomości oraz ustalania pierwszej opłaty rocznej za użytkowanie wieczyste i zarząd na terenach obszarów strategicznych. Zwolnione od podatku od nieruchomości są grunty, na których prowadzone są inwestycje, zgodne z polityką gminy. Łączny okres zwolnienia nie może przekroczyć 5 lat. Wysokość pierwszej opłaty rocznej za użytkowanie i zarząd ustalono w wysokości 15% ceny.
W Gdańsku prowadzone są prace nad ożywieniem społecznym rewitalizowanych obszarów. Przykładem takich działań jest adaptacja budynku dawnej, zabytkowej łaźni miejskiej dla potrzeb Centrum Sztuki Współczesnej "Łaźnia". Podobnym centrum dla Biskupiej Górki może stać się realizowana adaptacja zabytkowych budynków koszarowych dla potrzeb prywatnej wyższej uczelni. W tym przypadku miasto sfinansuje modernizację ulicy prowadzącej do uczelni. Jedną z form zaangażowania mieszkańców w planowanie modernizacji i rewitalizacji są prowadzone - w oparciu o doświadczenia holenderskie - tzw. debaty publiczne. Jest to nowa forma uspołecznienia procesu planowania przestrzennego i demokratyzacji życia publicznego.
Generalny cel działań operacyjnych dla bielskiej starówki został zdefiniowany jako dążenie do zrównoważonego rozwoju w dziedzinie mieszkaniowej, handlowo-usługowej i społecznej, z uwzględnieniem intensyfikacji centrotwórczych programów handlowych, również pozalokalnych oraz udostępnienie tego obszaru dla funkcji turystycznej.
W Głogowie występuje wyraźnie rozwinięta funkcja przemysłowa miasta. Z uwagi na prowadzoną restrukturyzację KGHM "Polska Miedź" SA (w przyszłości wyczerpywanie zasobów miedzi oraz redukcja zatrudnienia) występuje potrzeba tworzenia warunków stymulujących rozwój przedsiębiorczości i tworzenie nowych miejsc pracy. Wymaga to realizacji następujących zadań strategicznych:
a) aktywizacji gospodarczej portów rzecznych i terenów nad Odrą oraz przygotowanie własnego pakietu przedsięwzięć adresowanych do rządowego programu regulacji Odry;
b) utworzenie obszarów strategicznych, ukierunkowanych na obszary wzrostu gospodarczego i obszary wzrostu kapitału urbanistycznego. Na obszarach tych winna być skupiona uwaga instytucji i urzędów promujących rozwój Głogowa dla zwiększenia atrakcyjności wobec inwestorów;
c) powołanie instytucji i organizacji na rzecz promocji inwestycyjno-gospodarczej miasta;
d) przygotowanie ofert lokalizacyjnych oraz utworzenie i udostępnienie inwestorom baz danych;
e) stworzenie systemu preferencji dla inwestorów pragnących inwestować w Głogowie;
f) stworzenie systemu ulg podatkowych dla początkujących przedsiębiorców.
W Płocku strategia ożywienia społeczno-gospodarczego modernizowanego obszaru miasta polega na przyjęciu lokalnego, niepisanego konsensusu społecznego. Właściciele ze wszystkich sektorów rynku nieruchomości mogą przystąpić do rewitalizacji dobrowolnie. Realizacja tego procesu jest przewidziana na około 30 lat. Rewitalizowany obszar charakteryzuje się wielofunkcyjnością obiektów, dużą intensywnością i gęstością zarówno zabudowy, jak i zaludnienia. Większość obiektów to zabytki, często bardzo wartościowe.
W Rybniku brak jest spójnego dokumentu, który by określał podstawowe kierunki ożywienia społeczno-gospodarczego modernizowanego obszaru miasta. Jednakże prace są prowadzone w sposób konsekwentny i uporządkowany.
W Przemyślu przystosowanie zabytkowego zespołu miejskiego do współczesnych wymogów wymaga:
- wprowadzenia odpowiednich funkcji usługowych związanych z ogólnomiejską rolą starego miasta oraz obsługą turystyczną;
- wykorzystania obiektów zabytkowych dla potrzeb współczesnych oraz adaptacji obiektów tradycyjnych dla nowych celów,
- utrzymania funkcji tradycyjnych (mieszkalnictwo, usługi handel) wraz z tworzeniem nowych, zgodnych z współczesnymi uwarunkowaniami ekonomicznymi i społecznymi.

5. Rola strategii rozwoju miasta i planowania przestrzennego w rewaloryzacji zasobów mieszkaniowych

W przypadku Krakowa w przygotowywanych do podjęcia uchwały podstawowych dokumentach: Strategii Rozwoju Krakowa i Średniookresowego Programu Działań - uwzględnia się w dziedzinach programowania problematykę mieszkalnictwa, a także - co w przypadku Krakowa odgrywa znaczną rolę - ochronę zabytków.
W Strategii Rozwoju, jako jeden z głównych celów przyjęto tworzenie warunków wzrostu atrakcyjności Krakowa i jego konkurencyjności poprzez zapewnienie dogodnych warunków i jakości życia mieszkańców. Cel ten - jak się zakłada w Strategii Rozwoju Miasta - ma być osiągnięty między innymi poprzez rozwój przestrzenny i przekształcanie miasta oraz zahamowanie jego degradacji (w tym zasobów mieszkaniowych) i poprawę standardów życia w zespołach zabudowy mieszkaniowej.
Średniookresowy Program Działań w dziedzinie mieszkalnictwa precyzuje cele szczegółowe, kierunki realizacji celów oraz instrumenty ich osiągnięcia. Cel szczegółowy w zakresie mieszkalnictwa polega na zapewnieniu mieszkańcom warunków do swobodnego pozyskiwania mieszkań o standardzie zapewniającym właściwy poziom warunków życiowych oraz kosztów nabycia i eksploatacji, odpowiadających ich możliwościom finansowym.
W trakcie realizacji tych celów założono konieczność powstrzymania dekapitalizacji i poprawę standardów istniejących zasobów mieszkaniowych, powstałych w różnych okresach, ze szczególnym uwzględnieniem osiedli wykonanych z "wielkiej płyty". W instrumentach realizacji celów wskazano m.in. na konieczność kontynuowania polityki remontowej zarówno zasobów własnych, jak i wspierania finansowego wspólnot mieszkaniowych i właścicieli budynków prywatnych. Podkreślono także potrzebę udostępnienia powierzchni strychowych i pomieszczeń niemieszkalnych w zasobie komunalnym do adaptacji na lokale mieszkalne.
Z doświadczeń zebranych w Bielsku Białej wynika, że występują sprzeczności pomiędzy planowaniem przestrzennym i działaniami operacyjnymi rewitalizacji miasta. Stąd powiązanie systemu planowania w mieście z wdrożeniami czeka na nowe rozwiązania w skali ogólnokrajowej. Urbanistyka planów zagospodarowania przestrzennego i urbanistyka operacyjna są na ogół słabo powiązane, a w fazie wdrożenia, pozostają najczęściej w relacjach konfliktowych. Wynika to z nowych zadań urbanistyki operacyjnej jakie wnosi gospodarka rynkowa w planowanie przestrzenne. Uwaga ta dotyczy również egzekwowania wytycznych konserwatorskich.
W Głogowie poprawa warunków zamieszkania należy do strategicznych problemów rozwoju miasta. Polegają one na:
- przygotowaniu terenów pod budownictwo mieszkaniowe w bezpośrednim sąsiedztwie z głównymi układami zabudowy istniejącej (zasada kontynuacji i uzupełnień urbanistycznych), jako podstawowa zasada rozwoju mieszkalnictwa;
- niedopuszczeniu do powstania nowej "satelitarnej" zabudowy osiedli mieszkaniowych, jako nowych niezależnych inwestycji budowlanych;
- rozwinięciu urbanistycznemu wzdłuż brzegów Odry, uaktywnienie tej strefy, odbudowa bulwaru nadbrzeżnego (Stare Miasto), zainwestowanie i ukształtowanie Przedmieścia Katedralnego - jako kontynuacja naturalnego kierunku rozwoju mieszkalnictwa na rzeką;
- ograniczeniu rozwoju terenów zabudowy mieszkaniowej w bezpośrednim sąsiedztwie linii rozgraniczającej główne drogi tranzytowe i o charakterze obwodnicowym;
- przewidywaniu rozwoju mieszkalnictwa w kierunku południowo-wschodnim - jako kontynuacji wcześniejszych opracowań planistycznych, uzasadniających ten wybór. Na dalszą przyszłość przyjmuje się zabudowę terenów położonych w południowej części miasta. Realizacja tych założeń wymaga wcześniejszej modernizacji części istniejącej i budowy nowego odcinka "obwodnicy południowej";
- odbudowie Starego Miasta jako centrum miasta, głównego ośrodka administracyjno-handlowo-mieszkaniowego, wykorzystującego atrybuty lokalizacyjne (bliskość Odry, terenów zielonych);
- modernizacji (jakościowego i ilościowego wzbogacenia dotychczasowych funkcji) fragmentów istniejących terenów osiedli mieszkaniowych w kierunku osiedla Kopernik, jako osi przekształceń funkcjonalnych i kubaturowych (oś północ- południe);
- adaptacji istniejącej zabudowy wielorodzinnej i jednorodzinnej, jako zasady zrównoważonych zmian w utrzymaniu dotychczasowego sposobu użytkowania i dostosowania jej do nowoczesnych wymogów.
W Rybniku trwają prace nad strategią rozwoju miasta. Będą w niej uwzględnione problemy związane z modernizacją zasobów mieszkaniowych w sposób syntetyczny. Plan zagospodarowania przestrzennego ma ogólny charakter i dotyczy głównie gruntów a nie zasobów mieszkaniowych. Wyodrębnione są w nim strefy pod określoną działalność i tylko ona może być realizowana na danym obszarze.
W Oświęcimiu rola strategii rozwoju miasta wraz z wymienionymi planami i programami z zakresu planowania przestrzennego i gospodarczego jest wiodąca w procesie rewaloryzacji zasobów mieszkaniowych. Dlatego też zarząd miasta przystąpił obecnie do prac związanych z opracowaniem strategii rozwoju miasta Oświęcimia, która zostanie ukończona do końca 1999 r.

6. Wizja działań w procesie rewitalizacji miasta wynikająca z dotychczasowych doświadczeń krajowych i zagranicznych

Mimo, że każde miasto przedstawia szczególny przypadek, np. ze względu na zróżnicowanie własnościowe, warunki techniczne, typologię zabudowy itp., to mechanizmy sterujące w tych sferach opierają się na dwu zasadniczych zasadach:
a) na zespole instrumentów motywacyjnych niezbędnych dla dobrowolnego przystąpienia do robót budowlano-remontowych przez dotychczasowych właścicieli nieruchomości i innych inwestorów na obszarach objętych rewitalizacją;
b) na pracy operatora (animatora) koordynującego działania wszystkich realnych i potencjalnych partnerów, uczestniczących w procesie rewitalizacji, a działających z zgodnie z ich własnym interesem.
Przeprowadzone badania ankietowe oraz doświadczenia zagraniczne umożliwiają sformułowanie przykładowego mechanizmu rewitalizacji miast, jako efektu finalnego analiz.

6.1. Elementy strategii operacyjnej

6.1.1. Zasady sterowania operacją programową
Na tym tle powstaje pytanie: na czym w istocie polega zarządzanie rewitalizacją dawnych dzielnic mieszkaniowych i jakie są zasady kierowania programem rewitalizacyjnym?
1. Program rewitalizacyjny winien być zespołem elastycznych procedur (podlegających rygorom lokalnego planu zagospodarowania przestrzennego) i powinien pragmatycznie wykorzystywać nadarzającą się koniunkturę i zjawiska występujące na lokalnym rynku mieszkaniowym. Elastyczność działań i instrumentów w rękach operatora winna być podporządkowana jedynie określonemu programowi społeczno-gospodarczemu oraz lokalnemu planowi zagospodarowania przestrzennego.
2. Rewitalizacja substancji miejskiej należy do dziedziny zarządzania przedsięwzięciami o charakterze publiczno-prawnym. Istotne znaczenie w jej powodzeniu ma wykorzystanie "efektu mnożnikowego" przy wykorzystaniu pieniędzy publicznych w stosunku do kilkakrotnie wyższych wkładów finansowych inwestorów prywatnych. Doświadczenia z krajów o gospodarce rynkowej i rozwiniętym samorządzie dowodzą, że subwencje wydane w skali kraju z pieniędzy publicznych pozwoliły w latach dziewięćdziesiątych na zaangażowanie ze środków prywatnych kwot od około 3,2 do 3,5-krotnie wyższych. Rewitalizacja jako element polityki mieszkaniowej państwa okazała się w rzeczywistości "kołem zamachowym gospodarki".1
3. O sukcesie rewitalizacji decyduje także stopień pobudzenia dynamiki przekształceń przestrzennych w trakcie modernizacji i po jej zakończeniu. Przyjmuje się, że rewitalizacja jest sukcesem, jeśli dynamika przemian, mierzona przy pomocy wskaźników takich, jak np. wzrost ogólnego bilansu robót budowlanych w stosunku do poprzedniego okresu, ilość dokonanych cesji nieruchomości wzrasta w okresie trwania rewitalizacji co najmniej pięciokrotnie, ilość zmodernizowanych mieszkań w stosunku do mieszkań kwalifikujących się do remontu przekracza 35% po czterech latach.

6.1.2 Warunki powodzenia
Syntetyczne warunki powodzenia rewitalizacji wybranych fragmentów miasta są następujące:
a) stworzenie reguł gospodarowania mieniem i zasad działania w ramach modernizacji fragmentu miasta, realizowanej z inicjatywy samorządu w ramach określonego planu zagospodarowania przestrzennego terenu i w określonym czasie;
b) wpisanie działań operacyjnych w lokalną politykę mieszkaniową gminy, obejmującą wszystkie sektory mieszkalnictwa, pod groźbą niebezpiecznej konkurencji z innymi programami i blokowania działań wewnątrz samorządu;
c) zbudowanie klimatu zaufania i ciągłości działań w lokalnym społeczeństwie oraz przedstawianie wiarygodnych propozycji inwestorom przez operatora;
d) zróżnicowanie zachęt materialnych w sferze finansowej do podjęcia prac w zależności od inwestorskich scenariuszy i powiązanie ich z częściową pomocą publiczną;
e) widoczne zaangażowanie władz komunalnych poprzez realizację ze środków budżetowych gminy wybranych zadań ogólnomiejskich, jak np. poprawa infrastruktury, opracowanie koncepcji zagospodarowania przestrzeni publicznych, prowadzenie polityki zrównoważonego rozwoju modernizowanych obszarów, zapobieganie zjawiskom patologii społecznej w tych dziedzinach;
f) posiadanie stałej strategii działań oraz pragmatyczne traktowanie poszczególnych działań operacyjnych przez operatora. Ramy strategii winien stwarzać plan zagospodarowania przestrzennego oraz podjęte przez samorząd uchwały dotyczące programu robót.

6.1.3 Uwarunkowania prawne
Racjonalna gospodarka mieszkaniowa zasobem budowlanym mieści się w zakresie zadań własnych gminy (ustawa o najmie lokali i dodatkach mieszkaniowych z dnia 2 lipca 1994 r. Dz. U. Nr 105, poz. 509) - o charakterze użyteczności publicznej i może być prowadzona poprzez:
- obrót terenami budowlanymi,
- sprzedaż budynków i lokali,
- budowę lub nabywanie budynków mieszkalnych oraz ich remonty i modernizację,
- zapewnienie lokali zamiennych lub socjalnych w tym dla potrzeb modernizacji,
- tworzenie komunalnych osób prawnych lub spółek prawa handlowego z udziałem gminy zajmujących się statutowo budową i modernizacją budynków mieszkalnych.

6.1.4 Organizacja działań publiczno-prawnych
Trudności partnerstwa publiczno-prawnego w systemie rewitalizacji wynika z faktu, że przez kilkadziesiąt lat (od 1945 do 1990 r.) sektor publiczny był praktycznie jedynym inwestorem rewaloryzacji zabytków. Sektor prywatny był obecny na rynku jedynie w niewielkim stopniu (inwestycje prywatne w domy jednorodzinne i rzemiosło budowlane). Sektor prywatny finansujący budownictwo (prywatne banki) nie istniał, a sektor wykonawstwa (prywatne przedsiębiorstwa budowlane) nie mógł w pełni zrealizować wszystkich potrzeb społecznych.
Lata dziewięćdziesiąte przyniosły istotne zmiany prawno-organizacyjne we współpracy z samorządami. Należą do nich:
- ewolucja postaw partnerów samorządowych (rad miejskich) w kierunku zrozumienia pożytków, wynikających z powiązań pomiędzy inwestorami prywatnymi i publicznymi,
- umiejętność formułowania wymagań przez inwestorów prywatnych w stosunku do samorządów,
- samorządowe próby wciągania banków lokalnych do współpracy przy finansowaniu przedsięwzięć rewitalizacyjnych,
- pojawienie się wiarygodnych inwestorów prywatnych (oraz wykonawców budowlanych).
Najważniejszym zadaniem z punktu widzenia rewitalizacji jest przełożenie oddolnych postaw wynikających z ewolucji rynkowej na mechanizmy prawne (ustawy, uchwały, zasady finansowania). Poważną rolę ma tu do spełnienia także przygotowywanie projektu ustawy o renowacji i modernizacji obszarów miejskich, która między innymi powinna stworzyć ramy dla partnerstwa uczestników tego procesu, tj. sektora rządowego, samorządowego i partnerów z sektora prywatnego.

6.1.5 Modele działań partnerów
W praktyce spotykane są cztery modele działań uczestników procesu rewitalizacji z gminą tj.:
- stworzenie spółki inwestycyjnej (konsorcjum) pomiędzy kilkoma znaczącymi inwestorami a gminą dla realizacji całości prac modernizacyjnych na danym obszarze (np. Płock);
- przekazanie "silnemu inwestorowi" majątku komunalnego w formie zabytkowych budynków mieszkalnych do remontu i eksploatacji rynkowej na okres kilkudziesięciu lat, w zamian za wybudowanie innych domów mieszkalnych gorzej zlokalizowanych i przeniesienie do nich dotychczasowych lokatorów z centrum miasta (model taki był praktykowany w latach siedemdziesiątych w Zamościu oraz Krakowie);
- stworzenie zasad partnerstwa pomiędzy drobnymi inwestorami i władzą samorządową poprzez przyjęcie indywidualnych umów dla różnorakich inwestorów (np. Bielsko-Biała);
- działania spontaniczne (bez spójnego planu) polegające na prowadzeniu prac modernizacyjnych własnych zasobów (oddzielnie komunalnych i oddzielnie prywatnych) podejmowane w mniejszych ośrodkach miejskich (np. Rybnik).
Dwa z przedstawionych modeli działania (przypadek Zamościa, Krakowa oraz Rybnika) mają charakter incydentalny. Model przyjęty przez Zamość był możliwy w realizacji z uwagi na spełnienie dwu warunków, które obecnie już nie istnieją:
- finansowanie operacji w 100% z budżetu państwa,
- braku oporu mieszkańców w stosunku do przeniesienia ich do budynków na obrzeże miasta.
W przypadku Rybnika, model spontanicznego działania odejdzie niebawem do historii. Trwają obecnie w tym mieście prace nad strategię rozwoju miasta i będą w niej uwzględnione problemy związane z rewaloryzacją zasobów mieszkaniowych. Przyszłościowo szansę powodzenia w działalności operacyjnej ma model partnerstwa oraz model konsorcjum.

6.2. Instrumenty strategii operacyjnej

6.2.1 Utworzenie biura operatora
Operator lub animator procesów rewitalizacji pełni funkcję koordynatora do spraw rewitalizacji miejskiej, tj. kieruje tymi przekształceniami, które na danym terenie zachodzą niejako "naturalnie". "Naturalne" przekształcenia przestrzeni w mieście powodowane są indywidualnymi decyzjami właścicieli i inwestorów zewnętrznych, jak decyzje o remontach, decyzje o pozwoleniach na budowę, różnego rodzaju cesje. Podlegają one rygorom lokalnego planu zagospodarowania i administrowania egzekwowanym przez odpowiednie instytucje. Biuro operatora (np. w Gdańsku nosi ono nazwę Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków) jest formą instytucji zewnętrznej w stosunku do inwestorów sektora prywatnego i do gminy. Formą prawną tego biura może być np. Fundacja Rewitalizacji lub Agencja Rewitalizacji w zależności od lokalnej specyfiki.
Operator winien być usytuowany na skrzyżowaniu pomiędzy władzą komunalną a społecznością lokalną. Jego wiarygodność winna opierać się na niezależności od władzy gminnej i grup nacisku działających w obszarze dzielnicy. Operator winien być powiernikiem interesów poszczególnych inwestorów lokalnych. Operator winien być także użytkownikiem przygotowywanych instrumentów gospodarowania mieniem i jego przekształcania oraz uchwalonej przez gminę strategii działania.
Biuro operatora winno stanowić niewielki zespół pracowników zgromadzonych wokół szefa projektu rewitalizacyjnego. Zespół ten winien zapewnić partnerską współpracę między wszystkimi instytucjami, które działając zgodnie z logiką programu rewitalizacji, zainteresowane są realizacją odpowiedniej struktury robót budowlano-remontowych i zapewnieniem mieszkań.

6.2.2 Sposób zarządzania mieniem komunalnym
Do zarządzania mieniem komunalnym w standardowej procedurze rewitalizacyjnej można zaliczyć:
- prywatyzację mienia komunalnego (wybór mienia do sprzedaży, uzgodnienie sposobu sprzedaży mienia z nabywcami);
- sprzedaż nieruchomości komunalnych z preferencją do przekazywania gruntów w wieczyste użytkowanie oraz nieruchomości objętych i obciążonych umowami najmu lokali mieszkalnych i ewentualnie lokali użytkowych;
- sprzedaż mieszkań dotychczasowym lokatorom komunalnym (operator winien określić sposób sprzedaży poszczególnych budynków);
- politykę wykwaterowań i przekwaterowań (w powiązaniu z planem zagospodarowania przestrzennego);
- wybór sposobu finansowania mieszkań zamiennych (kwoty winny obciążyć budżet gminy);
- administrację i zarząd budynkami komunalnymi w trakcie rewitalizacji (przygotowanie mieszkań zamiennych w tym w obiektach budownictwa socjalnego i TBS);
- przygotowanie programu ulepszeń lokatorskich dla lokatorów mieszkań komunalnych (dla budynków nie objętych planem remontów kapitalnych można podjąć remonty mieszkań aktualnie użytkowanych);
- stworzenie programu nowych inwestycji mieszkaniowych na terenie objętym rewitalizacją.

6.2.3 Sterowanie programem usługowo-handlowym
Dla zapewnienia właściwej realizacji programu usługowo-handlowego przyjętego w programie rewitalizacyjnym można:
a) wobec dotychczasowych najemców lokali użytkowych pozostających własnością gminy:
- zastosować preferencje określone w uchwale rady gminy dla programów użytkowych odpowiadających profilem funkcjonalnym oczekiwaniom społecznym,
- określić dla działalności pozostającej w kolizji z przyjętymi zamierzeniami usługo-handlowymi, z odpowiednim wyprzedzeniem listę lokali użytkowych likwidowanych ze względu na program rewitalizacyjny,
- zaproponować lokale zamienne poza obszarem rewitalizacji;
b) wobec nowych najemców lokali użytkowych pozostających własnością gminy zastosować takie zasady najmu, które będą zgodne z nowym programem usługowo- handlowym.

6.2.4 Źródła finansowania
Tak jak już wskazano wyżej (pkt. 1) systemy finansowania modernizowanych zasobów pochodzą: z funduszy państwowych, środków publicznych, funduszy gminnych oraz środków prywatnych.
W ramach funduszy gminnych i środków prywatnych ważną rolę może spełnić utworzenie Funduszu Rewitalizacji zasilanego z następujących źródeł:
- dochodów uzyskanych ze sprzedaży mienia komunalnego na realizację programu rewitalizacji;
- środków przewidzianych na rewitalizację w budżetach gmin, zgodnie z planami inwestycyjnymi (realizacja infrastruktury i przestrzeni publicznych);
- wpłat na Fundusz Rewitalizacji w następujących przypadkach:
- ulepszenia zajmowanych lokali lub gruntów przez najemców i dzierżawców komunalnych lokali użytkowych lub gruntów znajdujących się na terenie przeznaczonym do rewitalizacji;
- najemców i dzierżawców komunalnych lokali użytkowych, nieruchomości zabudowanych lub gruntów położonych zarówno w obrębie obszaru rewitalizacji, jak i poza nim, którzy dokonują wpłat na Fundusz Rewitalizacji.
Maksymalna wysokość wpłat na Fundusz Rewitalizacji podlegająca zaliczeniu w poczet czynszów za okresy przyszłe nie powinna przewyższać równowartości np. pięcioletniego czynszu liczonej wg stawek z dnia podpisania umowy o zaliczeniu na poczet czynszów. Osoba wpłacająca lub inwestująca w remont użytkowanego lokalu w ramach tego mechanizmu finansowego winna mieć zagwarantowaną niezmienną wartość czynszu przez okres odpowiadający iloczynowi aktualnej stawki czynszowej przez ilość lat, za które płaci czynsz.

6.2.5 System zachęt
Dla pobudzenia inicjatywy inwestycyjnej na rzecz remontów i modernizacji budynków czynszowych pozostających w rękach prywatnych należałoby udzielać pomocy finansowej poprzez np. wykup odsetek od zaciągniętych kredytów na remont i modernizację, w zamian za utrzymanie czynszowego charakteru wyremontowanych mieszkań przez okres spłaty kredytu.
Można także wprowadzić pomoc dla indywidualnych zakupów starych mieszkań zwolnionych w ramach programu przekwaterowań i remontów w ramach wspólnot mieszkaniowych. Pomoc ta może polegać na spłacie części odsetek od kredytów zaciągniętych na całość operacji, tj. na zakup i remont mieszkania pod warunkiem przystąpienia do remontu mieszkania w terminie nie dłuższym niż rok od momentu podpisania aktu notarialnego zakupu mieszkania.
Można wreszcie dopuścić sprzedaż budynków komunalnych z lokatorami osobom trzecim pod warunkiem dokonania remontu. Dla zachowania kontroli zachodzących zmian w zasiedlaniu mieszkań można:
- sprzedać na prawach pełnej własności jedynie nieruchomość budowlaną, a działkę wynająć na zasadach dzierżawy wieczystej,
- ograniczyć sprzedaż w tej formie do kilku budynków na obszarze objętym rewitalizacją.

6.3. Sposób realizacji zadań operatora

6.3.1 Zadania operatora
Do zasadniczych zadań strategicznych operatora należy:
a) koordynowanie operacji programowo-realizacyjnej procesów rewitalizacji, poprzez współtworzenie odpowiedniej dynamiki procesów inwestycyjno- remontowych;
b) współpracowanie z instytucjami włączonymi w proces rewitalizacji: bankami kredytującymi inwestorów, Towarzystwem Budownictwa Społecznego, Państwową Służbą Ochrony Zabytków, Konserwatorem Miejskim, przedsiębiorstwami budowlanymi itp.
c) uczestniczenie w przygotowaniu kolejnych zadań w ramach procesu rewitalizacji, w tym infrastruktury technicznej;
d) zorganizowanie pełnej informacji dla mieszkańców i ich reprezentantów włączonych do uczestnictwa w procesie rewitalizacji;
e) prowadzenie marketingu operacji, imprez promocyjnych, jak np. "Dni Rewitalizacji";
f) animowanie procesów kulturotwórczych, propagujących tradycję miejsca (festyny, wystawy itd.) w ramach statutowej działalności Fundacji Rewitalizacji.

6.3.2 Rola operatora w odniesieniu do właścicieli i lokatorów uczestniczących w pracach remontowo-modernizacyjnych
Operator winien być zobowiązany do:
- informowania zainteresowanych instytucji i osób o celach, programie i przebiegu rewitalizacji dzielnicy;
- nieodpłatnego wykonania na rzecz właścicieli i użytkowników wstępnego studium wykonania robót remontowych i modernizacji oraz planu finansowego robót, z uwzględnieniem warunków zwrotu poniesionych nakładów, określającego możliwości techniczne, administracyjne, socjalne i finansowe;
- poszukiwania dodatkowych źródeł finansowania, przygotowania dokumentacji bankowej dla uzyskania pożyczki, przygotowanie dokumentów najmu, przygotowanie projektu i uzyskanie pozwoleń na budowę, przygotowanie przetargu itp.

6.3.3 Doradztwo urbanistyczne dla gminy
Operator w porozumieniu z prezydentem (burmistrzem) wnosi swój wkład merytoryczny do decyzji komunalnych dotyczących modernizowanego obszaru w formie doradztwa urbanistycznego oraz opracowywania kwestii prawnych i finansowych związanych z zagospodarowaniem terenów publicznych. Generalnie operator uczestniczy w pracach samorządu przy przygotowywaniu wszystkich działań towarzyszących modernizacji zasobów mieszkaniowych (modernizacja nawierzchni placów, ulic, oświetlenia, parkingów itp.).

6.3.4 Kontrola przebiegu rewitalizacji
Operator winien być zobowiązany do informowania samorządu terytorialnego o postępach w rewitalizacji miasta:
- poprzez spotkania z instytucjami i partnerami uczestniczącymi w programie (np. co trzy miesiące);
- poprzez przygotowywanie sprawozdań (np. co pół roku) opisujących środki i prowadzone działania, uzyskiwane efekty, napotykane bariery itp.;
- poprzez sprawozdania informujące o roboczych kontaktach z inwestorami i sposobie rozwiązywania sytuacji konfliktowych (np. co miesiąc).

Bibliografia
1. Strategia rozwoju Głogowa, Urząd Miasta w Głogowie, Wydział Gospodarki Przestrzennej, maj 1998 r.
2. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego Starego Miasta w Głogowie, zatwierdzony uchwałą Rady Miejskiej w Głogowie nr V/45/99 z 23 lutego 1999 r.
3. Uchwała nr VII/94/99 Rady Miejskiej w Głogowie z dnia 27 kwietnia 1999 r. w sprawie zwolnień z podatku od nieruchomości nowo powstałych podmiotów gospodarczych, prowadzących działalność produkcyjną lub usługową, które utworzą nowe, stałe miejsca pracy na terenie Gminy Miejskiej Głogów.
4. Uchwała nr IX/129/99 Rady Miejskiej w Głogowie z dnia 29 czerwca 1999 r. w sprawie kadencyjnego programu gospodarczego dla miasta Głogowa na lata 1998 - 2002.
5. Uchwała nr XLVII/390/98 Rady Miejskiej w Głogowie z dnia 24 marca 1998 r. w sprawie planu zagospodarowania przestrzennego Śródmieścia w Głogowie.
6. Uchwała nr XLVII/388/98 Rady Miejskiej w Głogowie z dnia 24 marca 1998 r. w sprawie planu zagospodarowania przestrzennego Ostrowa Tumskiego w Głogowie.
7. Program rewitalizacji starówki bielskiej. Przesłanki do strategii operacyjnej w latach 1997 - 2004, Urząd Miejski w Bielsku-Białej.
8. Plan inwestycyjny w sferze mieszkaniowej w latach 1997 - 2000 wynikający z wykorzystania środków pozabudżetowych (kredyt i emisja obligacji). Załącznik do uchwały nr XLVII/552/97 z dnia 10 lipca 1997 r.
9. Sprawozdanie z realizacji w latach 1997 - 1998 uchwały nr XLVII/552/97 Rady Miejskiej z 10 lipca 1997 r. w sprawie: przyjęcia planu inwestycyjnego w sferze mieszkaniowej Bielska-Białej, Bielsko-Biała, czerwiec 1998 r.
10. Kazimierz - Plan Działań, Projekt opracowany przez miasta: Kraków, Edynburg i Berlin w ramach programu Unii Europejskiej ECOS, 1993 - 1994.
11. Wydatki miasta Krakowa na inwestycje w 1999 r.
12. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m. Poznania, Miejska Pracownia Urbanistyczna w Poznaniu, lipiec 1999 r.

Przypis
E. Zawadzki, Polityka mieszkaniowa i zasady finansowania budownictwa mieszkaniowego we Francji, Informacja BSE nr 657, 1998 r.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.