Praca więźniów w wybranych krajach Europy i Ameryki Północnej

Izabela Budzyńska
Raport nr 166


Sprawy pracy i wynagrodzenia więźniów w gospodarce rynkowej wymagają rozwiązania specyficznych problemów. Proces transformacji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej dodatkowo skomplikował zadania państwa w tym zakresie. Kształtowanie warunków pracy i wynagrodzenia więźniów wymaga również stosowania standardów traktowania więźniów, wypracowanych na gruncie prawa międzynarodowego.
Tematem Raportu są rozwiązania prawne i organizacyjne dotyczące pracy więźniów w wybranych krajach zachodnich: Francji, Holandii, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Szwecji i Wielkiej Brytanii. Raport został przygotowany z pomocą Centralnego Zarządu Służby Więziennej w związku z pracami legislacyjnymi prowadzonymi przez Sejm.
Zagadnienia szczegółowe dotyczą podstaw prawnych zatrudnienia więźniów, praw pracujących więźniów, zapewnienia więźniom miejsc pracy w zakładach przywięziennych oraz poza zakładami karnymi, zarobków więźniów w zestawieniu ze średnią krajową, potrąceń z zarobków skazanych, organizacji zbytu produkcji wytworzonej przez więźniów.

Spis treści

Wprowadzenie
Międzynarodowe standardy dotyczące pracy więźniów
Wybrane dokumenty Rady Europy
Wybrane dokumenty Parlamentu Europejskiego
Rozwiązania dotyczące pracy więźniów w wybranych krajach
Francja
Praca więźniów
Podział dochodów z pracy skazanych
Najnowsze tendencje w regulowaniu spraw pracy skazanych
Wynagrodzenie więźniów w różnych systemach wykonywania pracy
Funkcjonowanie umów koncesyjnych
Holandia
Kanada
Stany Zjednoczone
Ustawodawstwo federalne
Stan Montana
Informacje o zarobkach więźniów federalnych i stanowych
Szwecja
Wielka Brytania

WPROWADZENIE

Niniejszy raport powstał jako rozwinięcie zlecenia, które Biuro Studiów i Ekspertyz otrzymało dnia 3 marca 1999 r. od Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka w związku z zainteresowaniem posłów rozwiązaniami prawnymi i organizacyjnymi dotyczącymi więziennictwa za granicą, szczególnie zaś pracy więźniów w krajach Unii Europejskiej. Przedmiotem szczegółowych pytań były podstawy prawne zatrudnienia więźniów, prawa pracujących więźniów, zapewnienie więźniom miejsc pracy w zakładach przywięziennych i poza zakładami karnymi, zarobki więźniów w zestawieniu ze średnią krajową, potrącenia z zarobków skazanych, organizacja zbytu produkcji wytworzonej przez więźniów.
Korzystając z pomocy Centralnego Zarządu Służby Więziennej, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu udzieliło odpowiedzi na powyższe pytania w oparciu o udostępnione materiały uzyskane od służb penitencjarnych kilku państw jako odpowiedzi na ankietę rozesłaną w kwietniu 1999 r. Informacje te są tym cenniejsze, że dostępne w kraju źródła i opracowania dotyczące rozwiązań prawnych i organizacyjnych w zakresie pracy skazanych w państwach zachodnich pochodzą w większości z końca lat osiemdziesiątych lub z początków bieżącej dekady.
W każdej gospodarce rynkowej dotkniętej problemem bezrobocia trudno jest zapewnić więźniom pracę użyteczną oraz przynajmniej w minimalnym stopniu opłacalną. Praca ekonomicznie nieefektywna lub bardzo nisko opłacalna demobilizuje skazanych i podważa sens ich pracy jako czynnika rehabilitacji społecznej i zawodowej. Nie przyczynia się również do poprawy sytuacji gospodarczej zakładów karnych. W wielu krajach o gospodarce rynkowej problemem ten znany jest zarządom więziennictwa, które starają się godzić specyfikę pracy więziennej (niskie kwalifikacje siły roboczej, niska wydajność pracy, krótszy tydzień pracy, konieczność stosowania pracochłonnych technik produkcji, wysokie koszty nadzoru) z możliwościami realizacji produktów na rynku (zakazy konkurowania z produkcja lokalną, wymagania jakościowe konsumentów, ograniczone możliwości przystosowania profilu produkcji do zmian w zależności od popytu).
Administracja więziennictwa w Polsce boryka się dodatkowo z problemami, które przyniósł proces transformacji ustrojowej. Jedna z uwag zamieszczonych w konkluzji Raportu Fundacji Helsińskiej z lustracji instytucji izolacyjnych w Polsce, dotycząca zatrudnienia więźniów świadczy o ostrości tych problemów w naszym kraju: „Wśród więźniów panuje bezrobocie. Personel instytucji więziennych zachowuje się biernie. Przyzwyczajony do masowego, w minionym okresie, zatrudniania skazanych przez duże przedsiębiorstwa państwowe nie szuka kontrahentów w małych firmach i nie zachęca skazanych do organizowania na terenie zakładów karnych spółdzielni pracy, formy tak dobrze znanej więziennictwu państw zachodnich".1
Ograniczenie roli państwa w gospodarce i kryzys finansów publicznych okresu transformacji, a także wzrost oczekiwań w zakresie standardów traktowania więźniów ze strony środowisk krajowych i zagranicznych zmieniły warunki funkcjonowania administracji więziennictwa również w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. W 1995 r. na zlecenie Europejskiego Instytutu ds. Zapobiegania i Zwalczania Przestępczości, afiliowanego przy ONZ, brytyjski ekspert międzynarodowy, Roy Walmsley przygotował raport o sytuacji w systemie więziennictwa w krajach Europy Środkowej i Wschodniej2.
Raport ten informuje również o przedsięwzięciach podejmowanych przez władze administracyjne krajów Europy Środkowej i Wschodniej mających na celu zapewnienie pracy zarobkowej skazanym oraz przytacza opinie miejscowych ekspertów o koniecznych działaniach naprawczych. W konkluzji autor raportu wskazał na następujące kierunki działań:
2) oddzielić kierownictwo przywięziennych zakładów produkcyjnych od administracji zakładów karnych,
3) dostosować profil produkcji do możliwości zbytu, uwzględniając ograniczenia wynikające z charakterystyki więziennej siły roboczej,
4) organizować przedsięwzięcia produkcyjne przy współudziale podmiotów spoza więziennictwa,
5) organizować zatrudnienia skazanych w oparciu o umowy z firmami zewnętrznymi,
6) zapewnić ulgi podatkowe zachęcające przedsiębiorstwa do inwestowania w produkcję w zakładach karnych,
7) udzielać pozwoleń więźniom na zakładanie własnych firm,
8) zwiększyć udział kwot wypłacanych więźniom z ich zarobków oraz dać im możność rozporządzania zarobionymi pieniędzmi,
9) zabiegać o możliwość zwiększenia zatrudnienia więźniów w okresie przed orzeczeniem przez sąd prawomocnego wyroku,
10) przekazywać niewielką część zarobków skazanych na więzienny fundusz na rzecz skazanych, niezdolnych do pracy zarobkowej.

MIĘDZYNARODOWE STANDARDY DOTYCZĄCE PRACY WIĘŹNIÓW

Wybrane dokumenty Rady Europy

W 1975 r. Komitet Ministrów Rady Europy uchwalił rezolucję (75)25 w sprawie pracy więziennej. Wydając Zalecenie nr R(87)3 z dnia 12 lutego 1987 r. Komitet przyjął Europejskie Reguły Więzienne (ERW)3. Reguły 71,74 -76 dotyczą pracy więźniów.
Z treści reguły 71 ERW wynika, że praca wykonywana przez więźniów powinna być postrzegana jako pozytywny element programu oddziaływania na więźnia przez zakład karny. W związku z tym:
2) w stosunku do więźniów prawomocnie skazanych można zastosować obowiązek wykonywania przez nich pracy, odpowiedniej do ich zdolności psychofizycznych, które określane są z udziałem lekarza (reg. 71.2);
3) więźniom należy zapewnić wystarczającą ilość pracy pożytecznej lub innych zajęć celowych, tak aby w sposób aktywny byli zajęci w czasie normalnego dnia pracy (reg. 71.3);
4) praca przydzielana więźniom - na tyle, na ile jest to tylko możliwe - powinna przyczyniać się do podtrzymania lub rozwoju ich własnych zdolności zarobkowania na normalne życie po zwolnieniu z więzienia (reg. 71.4);
5) w stosunku do więźniów młodych oraz tych, którzy będą w stanie z tego skorzystać, zapewnia się szkolenia zawodowe w zakresie użytecznych zawodów (reg. 71.5);
6) więźniom należy umożliwić wybór rodzaju wykonywanego zajęcia z uwzględnieniem właściwego doboru zawodowego oraz wymogów administrowania zakładem i wymogów dyscypliny (reg. 71.6).
W celu zapobiegania potencjalnym patologiom związanym z wykorzystywaniem pracy więźniów, w ERW sformułowano następujące zasady (reguły 72, 74-76):
2) organizacja i metody pracy w zakładach karnych powinny odpowiadać współczesnym warunkom pracy;
3) dążenie do zysku z produkcji w zakładzie nigdy nie powinno kolidować z korzyściami, jakie więźniowie mogą odnieść z zastosowania takiego programu;
4) warunki bezpieczeństwa i higieny pracy oferowane więźniom są "podobne" do tych występujących w warunkach wolnościowych;
5) regulacje dotyczące ubezpieczeń od wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych formułowane są na „warunkach nie mniej dogodnych", niż przewidują to przepisy dotyczące pracujących poza więzieniami;
6) należy ustalić maksymalny dzienny i tygodniowy czas pracy więźniów zgodnie z miejscowymi zasadami i zwyczajami odnoszącymi się do zatrudnienia na wolności;
7) więźniowie powinni mieć zapewniony przynajmniej jeden dzień wolny od pracy w tygodniu, a jeżeli się uczą lub uczestniczą w specjalnych szkoleniach, to musza mieć wystarczająco dużo czasu, by mogli wypełnić te obowiązki;
8) więźniowie muszą otrzymywać za swoją pracę słuszne wynagrodzenie, z którego co najmniej część musi być oddana do ich swobodnego wydatkowania (np. na zakup dozwolonych artykułów osobistego użytku, przesłanie rodzinie lub na inne dozwolone cele); pewna część zarobków więźniów może być zatrzymana przez administrację więzienną celem gromadzenia oszczędności dla więźnia, które wręcza mu się w chwili zwolnienia.
Niektóre spośród tych standardów autor wspomnianego raportu podkreślił jako szczególnie istotne dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej4:
4) osobom pozbawionym wolności państwo powinno stworzyć możliwość wykonywania pracy lub innych sensownych zajęć w wymiarze dnia roboczego;
5) zyski z pracy więźniów nie powinny być głównym motywem organizowania im pracy;
6) osobom pozbawionym wolności należy zapewnić takie same warunki bezpieczeństwa i higieny pracy, z jakich korzystają pracownicy poza więzieniem;
praca skazanych powinna być zorganizowana w taki sposób, by mieli oni czas na naukę oraz inne zajęcia, stanowiące elementy programu rehabilitacji społecznej i zawodowej.

Wybrane dokumenty Parlamentu Europejskiego

Problemy pracy więźniów znalazły odbicie również w uchwałach Parlamentu Europejskiego. Swemu przekonaniu o potrzebie zwalczania pracy przymusowej Parlament Europejski dał wyraz w Uchwale w sprawie spójnej strategii zatrudnienia w Unii Europejskiej z 1995 r. Wezwał on Komisję Europejską do zawieszenia działania ogólnego systemu preferencji wspólnotowych w przypadkach stwierdzenia, że eksportowane towary zostały wytworzone przy użyciu pracy przymusowej w jakiejkolwiek formie - Część I, punkt 6 (J.O NO C 249 Du 25/09/1995, s. 0143).
O przestrzeganiu praw więźniów w punktach 66-75 mówi uchwała w sprawie przestrzegania praw człowieka w Unii Europejskiej z 1995 r.
Zawiera ona postulat, by we wszystkich zakładach karnych były przestrzegane Europejskie Reguły Więzienne, zawarte w dokumencie Rady Europy (R(87)3) - punkt 67.
W trosce o poprawę warunków materialnych i zdrowotnych więźniów, szczególnie w zakładach karnych, w których stwierdzono największe zaniedbania, Parlament Europejski zwrócił się do państw członkowskich UE z żądaniem, by stworzyły więźniom lepsze warunki życia, poprawiły wyposażenie zakładów karnych w urządzenia sanitarne, zapewniły możliwość wykonywania sensownych zajęć, oraz uregulowały warunki pracy w więzieniach - punkt 68. (J.O. NO C DU 28/04/1997, s. 0031).
Również o przestrzeganiu praw więźniów oraz osób czasowo zatrzymanych mówią punkty 100 - 121 uchwały w sprawie przestrzegania praw człowieka w Unii Europejskiej z 1996 r. Parlament Europejski wyraził zaniepokojenie pogarszaniem się warunków życia w zakładach karnych, szczególnie w związku z ich przepełnieniem. Wezwał państwa członkowskie UE do ochrony godności więźniów poprzez zapewnienie im odpowiednich materialnych warunków życia, opieki medycznej, przepustek, możliwości pracy, zajęć kulturalnych i sportowych, zgodnie z Europejskimi Regułami Więziennymi.
W punkcie 104 przypomniał również, że państwa członkowskie mają obowiązek zapewnić więźniom właściwe warunki resocjalizacji (J.O. NO C 080 DU 16/03/1998, s. 0043).

ROZWIĄZANIA DOTYCZĄCE PRACY WIĘZIENNEJ W WYBRANYCH KRAJACH

W dalszej części opracowania wykorzystano materiał zawarty w odpowiedziach na wspomnianą na wstępie ankietę, a także informacje pochodzące z różnych publikacji książkowych oraz z sieci Internetowej. Starano się w szczególności przybliżyć bieżący stan prawny w omawianym zakresie we Francji5 i w Stanach Zjednoczonych - przepisy federalne oraz regulacje - uważane za szczególnie trafne - zawarte w Kodeksie stanu Montana.

FRANCJA

Prawo do pracy zostało zagwarantowane skazanym w art. 720 Kodeksu postępowania karnego, w części I, obejmującej ustawy. Wykonywanie pracy przez więźniów ma charakter dobrowolny. Praca daje możność zarobkowania oraz zdobycia nawyków i umiejętności, pomocnych w rehabilitacji społecznej i zawodowej. Zasady pracy więźniów, formy i rodzaje pracy oraz podział dochodów z pracy reguluje Kodeks postępowania karnego, część Dekrety (artykuły od 99 do 114).

Praca więźniów
Art. 99 stanowi, że wszyscy skazani, niezależnie od kwalifikacji czynu, za który zostali skazani, mogą żądać propozycji pracy.
W stosunku do skazanych, którzy odmówili wykonania wydanych im poleceń i instrukcji w związku z wykonywaniem przyjętych zadań, mogą być orzeczone kary dyscyplinarne. (art. D. 99)
Należy podjąć niezbędne działania zmierzające do tego, by praca więźniów była produktywna, oraz by wypełniała normalny dzień pracy (art. D. 100)
Praca skazanych musi być zgodna z obowiązującymi przepisami penitencjarnymi, powinna spełniać warunki prawidłowego funkcjonowania zakładu, a także uwzględniać lokalne możliwości zatrudnienia.
Przy doborze pracy dla więźniów należy, w miarę możliwości, uwzględniać nie tylko predyspozycje fizyczne i intelektualne każdego więźnia, ale również możliwe efekty resocjalizacyjne pracy. Należy również brać pod uwagę sytuację rodzinną każdego ze skazanych oraz zobowiązania skazanego do zapłaty odszkodowań.
Więźniowie mogą uzyskać zezwolenie na wykonywanie pracy na rachunek własny albo na rzecz stowarzyszenia działającego na rzecz resocjalizacji więźniów oraz przygotowania ich do zawodu. Stowarzyszenia takie są zakładane za zgodą regionalnego dyrektora służb penitencjarnych, zgodnie z właściwością terytorialną (art. D. 101).
Każdy rodzaj pracy, wykonywanej przez więźniów wymaga zgody dyrektora regionalnego służby penitencjarnej. Warunki pracy więźniów muszą być zbliżone pod względem organizacyjnym, technicznym i płacowym do warunków wykonywania przez nich pracy zawodowej poza sektorem więziennym; praca, którą wykonuje skazany powinna stanowić przygotowanie do wykonywania pracy po wyjściu na wolność (art. D. 102).
Z wyjątkiem pracy na własny rachunek albo pracy wykonywanej na rachunek stowarzyszenia, (zgodnie z postanowieniami art. D. 101. ust. 3), praca wykonywana w zakładzie karnym ma za podstawę regulamin pracy na potrzeby zakładu karnego (régime du service général), umowę koncesyjną, dającą prawo do korzystania z pracy więźniów, albo porozumienie zawarte pomiędzy zakładem karnym a organem zwierzchnim penitencjarnej służby zatrudnienia.
Stosunki pomiędzy pracodawcą a skazanym nie podlegają przepisom prawa pracy; zasada ta nie obowiązuje, jeśli więźniowie pracują w systemie półwolnościowym. Odstąpienie od tej zasady możliwe jest również na podstawie art. 720, mówiącym o pracy, którą skazani wykonują poza zakładem karnym (ust. 1 art. 723).
Warunki wynagrodzenia skazanych wykonujących pracę na podstawie udzielonej koncesji lub pracujących na rachunek stowarzyszenia, ustala się w umowie, z uwzględnieniem warunków pracy poza sektorem penitencjarnym, oraz specyfiki więziennych warunków produkcji (art. D. 103).
Koncesje na korzystanie z pracy skazanych w samym zakładzie karnym wydawane są na podstawie ogólnie obowiązujących warunków, w oparciu o przepisy wydane przez ministra sprawiedliwości.
Kierownik zakładu karnego udzielając koncesji na korzystanie z pracy skazanych może pozwolić na jej wykonywanie przez okres nie dłuższy niż trzy miesiące, przez najwyżej pięciu więźniów. W przypadku, gdy koncesja na korzystanie z pracy skazanych obejmuje okres dłuższy niż trzy miesiące, lub gdy dotyczy więcej niż pięciu więźniów, konieczne jest zawarcie umowy, która szczegółowo określi liczbę więźniów, wysokość wynagrodzenia oraz okres ważności koncesji. Umowę podpisuje przedstawiciel przedsiębiorstwa otrzymującego koncesję oraz dyrektor generalny służby penitencjarnej (art. D. 104).
W każdym zakładzie karnym więźniowie sprzątają pomieszczenia więzienne lub wykonują inne czynności, niezbędne do funkcjonowania zakładu karnego. Tego rodzaju zadania powierza się przeważnie tym skazanym, których oczekuje krótki pobyt w więzieniu.
Jeśli w zakładzie karnym istnieje stałe zapotrzebowanie na pracę więźniów, otrzymują oni wynagrodzenie według taryfikatora resortowego.
Żaden więzień nie może pracować w dziale księgowości ogólnej, w dziale ewidencji osadzonych w zakładzie karnym, w komórkach opieki zdrowotnej lub spraw socjalnych (art. D. 105).
Wynagrodzenie za każdą pracę wykonaną przez więźnia przekazywane jest zgodnie z postanowieniami art. D. 121, administracji, która po odprowadzeniu kwot do instytucji czuwających nad egzekwowaniem należności z tytułu zabezpieczenia społecznego, rozdziela pomiędzy więźniów wpływy netto z tytułu wykonanej pracy, zapisując kwoty indywidualnych wynagrodzeń na kontach osobistych więźniów, zgodnie z art. D. 11 i następnymi.
Z dochodów pracodawców i pracowników potrąca się składki na ubezpieczenia chorobowe, macierzyńskie i emerytalne, według zasad ustalonych w art. R. 381-97 do R. 381-109 Kodeksu zabezpieczenia społecznego.
Taryfikator wynagrodzeń należy udostępnić skazanym (art. D. 105).
Funkcjonariusze służby więziennej, sprawujący nadzór nad więźniami, czuwają również, aby w miejscu pracy przestrzegane były zasady dyscypliny i bezpieczeństwa.
Nadzór nad wykonywaną pracą sprawują albo oddelegowani wykwalifikowani pracownicy administracji penitencjarnej, albo kierownicy koncesjonowanych przedsiębiorstw, albo przedstawiciele stowarzyszeń wymienionych w art. D. 101. Osoby te nie są pracownikami administracji zakładu karnego, ich kandydatury zatwierdza dyrektor regionalny służby penitencjarnej po konsultacji z Prokuratorem Republiki (art. D. 107).
Długość dnia pracy i tygodnia pracy reguluje regulamin wewnętrzny zakładu penitencjarnego. Godziny pracy w zakładzie karnym powinny być zbliżone do godzin, w jakich pracuje się w danym regionie lub w jakich wykonuje się prace tego samego rodzaju; w żadnym przypadku czas pracy nie może być dłuższy. Więźniom należy zapewnić cotygodniowy odpoczynek oraz dni wolne od pracy; rozkład zajęć w ciągu dnia powinien uwzględniać czas na odpoczynek, posiłki, spacer, zajęcia edukacyjne i rozrywkę (art. D. 108).
Przepisy dotyczące higieny i bezpieczeństwa pracy (Księga II, w: Tytuł III Kodeksu pracy oraz dekrety wykonawcze) stosują się do pracy, którą więźniowie wykonują na terenie zakładów karnych albo poza terenem tych zakładów zgodnie z ust. 1 art. 723 (art. D. 109).
W trosce o zapewnienie więźniom, wykonującym pracę w obrębie zakładów karnych albo poza terenem zakładów, właściwych warunków bezpieczeństwa i higieny pracy, zwierzchnik upoważnionej do tego instytucji może wystąpić do inspekcji pracy z wnioskiem o przeprowadzenie kontroli. Raport pokontrolny, sporządzany dla kierownictwa zakładu penitencjarnego, stwierdza, czy zachowane są przepisowe wymogi higieny i bezpieczeństwa pracy oraz formułuje zalecenia w sprawie zmian. W ciągu dwóch miesięcy kierownik zakładu penitencjarnego zobowiązany jest przekazać inspekcji pracy odpowiedź, w której informuje o przewidywanych środkach naprawczych oraz planowanych działaniach, wraz z harmonogramem realizacji. Jeśli warunki, w których więźniowie wykonują pracę, zagrażają ich zdrowiu i bezpieczeństwu poważnie i bezpośrednio, termin udzielenia odpowiedzi wynosi 15 dni.
Jeśli inspektor pracy nie zaakceptuje zaproponowanych przez dyrektora zakładu penitencjarnego środków naprawczych lub harmonogramu ich wdrożenia, inspektor pracy kieruje sprawę do dyrektora regionalnej inspekcji pracy, zatrudnienia i kształcenia zawodowego, który z kolei zwraca się do dyrektora regionalnego służby penitencjarnej z prośbą o zajęcie stanowiska. Jest on zobowiązany do zajęcia stanowiska i udzielenia odpowiedzi w terminie 1 miesiąca (art. D. 109-1).
Prawo do odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych przysługuje więźniom zgodnie z dekretem nr 49-1585 z 10 grudnia 1949 r. (artykyły D 412-36 do D. 412-71 Kodeksu zabezpieczenia społecznego), który przystosował do sytuacji więźniów przepisy ustawy nr 46-2426 z 30 października 1946 r. o zapobieganiu wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym oraz w sprawie odszkodowań należnych z tytułu chorób zawodowych (art. D. 110).

Podział dochodów z pracy skazanych
Zarobki skazanego, pomniejszone o kwotę zobowiązań wobec instytucji zabezpieczenia społecznego, dzielone są według zasad określonych w art. 112 i następnych (art. D. 111).
Więźniowie pokrywają ze swych zarobków część kosztów utrzymania. Wysokość ich udziału w kosztach corocznie ustala Ministerstwo Sprawiedliwości. Udział ten nie może być wyższy niż 30% wynagrodzenia po odliczeniu składek na fundusze socjalne.
Wynagrodzenia więźniów za pracę nie są obciążone odpisami na rzecz Skarbu Państwa (art. D. 112).
Kwota odpowiadająca 10% wynagrodzenia, w myśl art. D. 111, wpłacana jest na fundusz, którym skazany będzie dysponować w momencie wyjścia na wolność, z uwzględnieniem przepisów art. D. 121-1.
Kwota odpowiadająca 10% wynagrodzenia, zgodnie z art. D. 111, przeznaczona jest na zapłacenie odszkodowań cywilnych i alimentów (art. D. 113).
Po potrąceniu kwot należnych z tytułów wymienionych w art. art. D. 112 i D. 113, więzień otrzymuje wynagrodzenie, którym dysponuje w sposób zgodny z artykułami D. 323, D. 330 i D. 331.
Oprócz zasadniczej kwoty wynagrodzenia za pracę, w wyjątkowych wypadkach więzień może otrzymać wynagrodzenie dodatkowe, pod warunkiem, że nie przekracza ono jednej czwartej jego wynagrodzenia zasadniczego.

Najnowsze tendencje w regulowaniu spraw pracy skazanych
W drugiej połowie lat osiemdziesiątych, kierując się potrzebą dywersyfikacji systemów odbywania kary pozbawienia wolności oraz indywidualizacji kar, koniecznością zwalczania skutków przepełnienia więzień oraz postulatem włączenia podmiotów lokalnych w proces rehabilitacji zawodowej i społecznej więźniów, resort sprawiedliwości - któremu we Francji podlega administracja penitencjarna - zaczął tworzyć miejsca pracy poza zakładami karnymi, szczególnie przy obiektach użyteczności publicznej. Wysłał on w tej sprawie do prefektów departamentów pismo okólne z dnia 11 sierpnia 1986 r. (Circulaire du Garde des Sceau aux Préfets du 11 aoűt 1986).
W roku 1996 uruchomiony został ogólnonarodowy plan pozyskiwania dla więźniów ofert pracy i zatrudnienia (Plan d'action pour la croissance du travail et de l'emploi - PACTE). Plan ten został przedstawiony w piśmie okólnym nr 65 z dnia 31 marca 1997 r. Ministerstwa Sprawiedliwości (Circulaire AP 96-09 GB2 du 20 décembre 1996 r.) Wydaje się, że dokument ten zasługiwałby na odrębną analizę.

Wynagrodzenie więźniów w różnych systemach wykonywania pracy
Miesięczne wynagrodzenie więźniów w 1992 r.
System wykonywania pracy Miesięczne wynagrodzenie więźniów we frankachMiesięczne wynagrodzenie więźniów w stosunku do średniej płacy w przemyśle(3) w %
Przedsiębiorstwa koncesjonowane 1800 F (2)12,2%
RIEP (1) (warsztaty) 2000 F 13,6%
RIEP(1) (zakłady produkcji rolnej) 1500 F10,2%
Praca na rzecz zakładu karnego przy naprawach, porządkowaniu, w obsłudze stołówki 600 F 4,1%

(1) Régie industrielle des établissements pénitentiaires. Zarząd ds. produkcji przemysłowej w zakładach karnych. Jest to organ administracji zakładów karnych, który odpowiada za tworzenie więźniom możliwości pracy zarobkowej.
(2) Wskaźnik ten odpowiadał wynagrodzeniu brutto, od którego należy odjąć potrącenia na cele socjalne.
(3) Średnia płaca w przemyśle wyniosła w 1992 r. 2149 ECU, co w przeliczeniu na franki w stosunku 1 ECU = 6,85 F wyniosło 14721 F (na podstawie Gain - Industrie et Services, 1994, Eurostat oraz ECU Yearly Average Exchange Rates 1975-1998 pod adresem internetowym http://www.ecu-activities.be/stati/rates75.htm.
Należy dodać, że żaden z przytoczonych wskaźników wynagrodzenia nie odpowiada kwotom, które więzień otrzymywał do ręki. Wynagrodzenie to odpowiadało bowiem kwocie zaksięgowanej na indywidualnym koncie skazanego, prowadzonym przez zakład karny.
Źródło: Claude Faugeron, Prisons et politiques pénitentiaires, La documentation Française, nr 755-756 29 septembre - 20 octobre 1995.

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie więźniów w 1997 r.
System wykonywania pracyPrzeciętne miesięczne wynagrodzenie więźniów we frankach
Przedsiębiorstwo koncesjonowane
Praca w systemie izolacyjnym
Praca wykonywana w ramach szkolenia zawodowego w areszcie1
Praca na rzecz zakładu karnego
2081 F
1750 F
1450 F
740 F

1 Oprócz podejrzanych, pracę te wykonują również więźniowie, w stosunku do których orzeczono karę pozbawienia wolności krótszą niż 1 rok. Źródło: serwer francuskiego Ministerstwa Sprawiedliwości, http://www.justice.gouv.fr/actua/sceri/person.htm#travail

Miesięczne zarobki więźniów analizowane są na podstawie zapisów w specjalnym systemie informacji komputerowej, działającym od 1995 r. (relevé mensuel d'activités - RMA). Przytoczymy stosowaną kategoryzację zarobków więźniów, w której praca wykonywana w zakładzie karnym oraz praca wykonywanej poza zakładem karnym (le travail ŕ l'intérieur et ŕ l'extérieur des établissements) są w istocie pojęciami odnoszącymi się nie do miejsca, w którym dany więzień wykonuje pracę, lecz do systemu, w którym odbywa karę - w systemie „wewnętrznym" (izolacyjnym) albo „zewnętrznym" (półwolnościowym):
1. wynagrodzenie za pracę połączoną z udziałem w szkoleniu zawodowym więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie pół- wolnościowym. Źródłem finansowania są środki publiczne,
2. wynagrodzenie za pracę na rzecz zakładu karnego, wykonywaną przez więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie pół- wolnościowym. Środki finansowe dostarcza zakład karny,
3. wynagrodzenie za pracę produkcyjną wykonywaną w ramach RIEP przez więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie pół- wolnościowym, 4. wynagrodzenie za pracę w prywatnym przedsiębiorstwie produkcyjnym w ramach koncesji, wykonywaną przez więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie półwolnościowym,
5. wynagrodzenie za prace produkcyjne, wykonane w zakładach karnych, znajdujących się w wyłącznej gestii administracji penitencjarnej; więźniowie pracują na własny rachunek albo na rachunek stowarzyszenia na rzecz pomocy więźniom,
6. dochody uzyskiwane z pracy wykonywanej na podstawie przepisów prawa powszechnego przez więźniów odbywających karę w systemie półwolnościowym; prawną podstawą wykonywania pracy jest umowa o pracę, część środków na wynagrodzenia może pochodzić z budżetu państwa. W tej kategorii mieszczą się również dochody z pracy wykonywanej na własny rachunek,
7. dochody z innych, trudnych do sklasyfikowania, rodzajów pracy wykonywanej przez więźniów odbywających kary (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie półwolnościowym.

Funkcjonowanie umów koncesyjnych
System korzystania z pracy skazanych w oparciu o wydaną koncesję zaczęto stosować pod koniec ubiegłego wieku. Administracja więzienna wydaje koncesjonowanemu przedsiębiorstwu zezwolenie na zatrudnienie więźniów na podstawie umowy, na warunkach określonych przez przepisy penitencjarne. Stosowany wzór umowy o koncesję podlega okresowym modyfikacjom. Określa się w niej miejsce, w którym będzie prowadzona produkcja, często w celi skazanego. Umowa nie reguluje stosunków pracy, natomiast zawiera przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego.
Przedsiębiorstwo koncesjonowane dostarcza narzędzi i materiałów do produkcji oraz prowadzi zbyt produktów.
Wysokość wynagrodzenia ustala przedsiębiorstwo, jednak administracja zakładu karnego zachowuje kontrolę. Stawki godzinowe, zadaniowe lub akordowe określane są w relacji do płacy minimalnej, z uwzględnieniem specyfiki warunków pracy i poziomu wydajności (punktem odniesienia jest wydajność osiągana przez pracowników spoza sektora penitencjarnego). Więźniowie, których praca, wymaga wysokich kwalifikacji otrzymują - z uwzględnieniem powyższych zastrzeżeń - wynagrodzenie, którego wysokość określana jest w relacji do wynagrodzenia osób mających analogiczne kwalifikacje i pracujących poza sektorem penitencjarnym.6

HOLANDIA

Prawną podstawą kierowania więźniów do pracy jest zmieniony ostatnio Kodeks karny. Przyjęto w nim zasadę, że więźniowie osadzeni w areszcie mogą pracować, zaś skazani mają obowiązek pracy. Więźniowie mają prawo do udziału w różnych zajęciach, których istotną częścią jest praca. U źródeł takiej regulacji leży zapis konstytucyjny, który wszystkim obywatelom gwarantuje prawo do pracy.
Miejsce, w którym więzień wykonuje pracę zarobkową zależy od rodzaju zakładu penitencjarnego, w którym przebywa. Wszystkie zakłady zamknięte dysponują warsztatami przywięziennymi. Według danych z 1987 r. prywatne przedsiębiorstwa, dające pracę więźniom osadzonym w tego rodzaju zakładach, mogły korzystać z urządzeń zakupionych ze środków publicznych.
W zakładach karnych, stosujących system półwolnościowy, więźniowie mogą pracować w przywięziennym zakładzie produkcyjnym albo wykonywać pracę poza zakładem karnym w ramach szkolenia zawodowego. Więźniowie odbywający karę w otwartych zakładach penitencjarnych lub uczestniczący w tzw. specjalnych programach penitencjarnych pracują w przedsiębiorstwach prywatnych. Więźniowie zarabiają również wykonywaniem robót domowych i napraw.
Zarobki więźniów są bardzo niskie. Więźniowie pracujący w zakładach karnych zarabiają od Dfl 1,25 do Dfl 2,25 na godzinę. Jeśli zatrudniony osiąga wysoką wydajność, może otrzymać niewielką premię. Zarobki te stanowią odpowiednik mniej niż 10% średniej płacy krajowej.
Więźniowie zatrudnieni w firmach prywatnych (dotyczy to obecnie ok. 500 więźniów) otrzymują płace wynikające ze stawek branżowych, gwarantowanych zbiorowymi układami pracy.
20% zarobionych kwot więźniowie otrzymują do dyspozycji, 20% zostaje odprowadzone na konto gromadzące ich oszczędności, zaś 60% zostaje wykorzystane na pokrycie potrzeb finansowych zakładu karnego.
Jedynym potrąceniem z zarobków uzyskiwanych poza zakładem karnym jest potrącenie na rzecz rodziny, która utrzymuje się z pomocy socjalnej. Potrąceń dokonuje odpowiednia służba Ministerstwa Spraw Socjalnych.
Znalezienie zatrudnienia dla więźniów osadzonych w zamkniętym zakładzie karnym jest obowiązkiem dyrektora ds. organizacji produkcji w tym zakładzie. Niekiedy administracja zakładu karnego zwraca się do zwierzchnika administracji terenowej o pomoc w nawiązywaniu kontaktów, które mogą pomóc znaleźć pracę dla skazanych. Kierownictwo zakładów karnych stara się również o pracę dla więźniów składając oferty pracy na przetargach i prezentacjach.
Pracy dla skazanych, odbywających karę w otwartych zakładach karnych, poszukuje personel tych zakładów kontaktując się z giełdą pracy, urzędami ds. tymczasowego zatrudnienia, służbami ds. pomocy post-penitencjarnej oraz instytucjami kształcenia zawodowego.
Administracja zakładów karnych napotyka na trudności w sprzedaży towarów wytworzonych przez więźniów. Woli więc, by zajmował się tym zatrudniający więźniów prywatny przedsiębiorca, który - zależnie od sytuacji rynkowej - ponosi straty albo odnosi korzyści finansowe. Służba więzienna sprzedaje pracę więźniów w oparciu o obowiązujące branżowe stawki wynagrodzeń, korygując je w dół w związku z niższą (przeciętnie o 50%) wydajnością więziennej siły roboczej.
Poza ograniczeniami, jakie wynikają ze statusu więźnia, prawa skazanych wykonujących pracę zarobkową, są w zasadzie takie same, jak powszechnie obowiązujące prawa pracownicze.

KANADA

Więźniowie kierowani są do pracy na podstawie Kanadyjskiej ustawy penitencjarnej (Canadian Correctional and Release Act). Skazani mają różne możliwości pracy: wykonywanie zadań objętych programami zatrudnienia (program assignments), pracę ochotniczą, pracę powiązaną z udziałem w szkoleniu zawodowym lub towarzyszącą nauce szkolnej oraz pracę wykonywaną w ramach kontynuacji programów rehabilitacyjnych (follow up treatment programs).
Więźniowie pracują w jednostkach przywięziennych albo w jednostkach sektora prywatnego, usytuowanych poza zakładami karnymi.
Dniówka skazanego sięga 6.90 dol. kanadyjskich dziennie, podczas gdy średnio w gospodarce dniówka wynosi 8 dol. kanadyjskich.
Stosowane potrącenia z zarobków skazanych obejmują wpłaty na specjalny fundusz, z którego finansowane są różne zajęcia kulturalne oraz abonament telewizji kablowej; wysokość potrąceń sięga 10-60 centów dziennie.
Potrąca się również 10% wynagrodzenia na rzecz tzw. „żelaznej kasy". Z dochodu skazanych, otrzymujących dochody ze źródeł zewnętrznych lub z wynagrodzenia za nadgodziny, potrąca się koszty zakwaterowania i wyżywienia.
Wyszukiwaniem pracy dla skazanych zajmuje się Dyrekcja ds. Programu Zakładu Penitencjarnego oraz Zakład produkcyjny zatrudniający skazanego.
Zbyt produktów wytworzonych przez skazanych prowadzą jednostki produkcyjne CORCAM - jednostki służby penitencjarnej odpowiedzialne za organizację produkcji w ramach programu resocjalizacji więźniów. Ceny zbytu produktów wytworzonych przez skazanych odpowiadają normalnym cenom rynkowym.
Skazanym nie przysługują prawa pracownicze, jednak otrzymują oni odszkodowania z tytułu wypadków przy pracy.

STANY ZJEDNOCZONE

Ustawodawstwo federalne
Do zadań Federalnego Biura Więzień (Federal Bureau of Prisons) należy zapewnienie więźniom pracy, traktowanej jako element rehabilitacji. Wszystkich więźniów osadzonych w więzieniach federalnych obowiązuje wykonywanie pracy, z wyjątkiem tych, którzy zostali zwolnieni przez lekarza. Federalne Biuro Więzień realizuje to zadanie z udziałem Przedsiębiorstwa Federalnego Systemu Więziennego - Federal Prison Industries Inc. (FPI), występującego również pod nazwą handlową UNICOR. Zakłady produkują zróżnicowaną gamę towarów. Przepis Kodeksu (18 USC7 4122) zakazuje Kierownictwu Przedsiębiorstwa podejmować decyzje produkcyjne, które mogłyby godzić w interesy sektora prywatnego.
Przedsiębiorstwo zatrudnia mniej niż 1/5 wszystkich więźniów federalnych. W związku z tym większość więźniów pracuje w samym zakładzie karnym przy porządkowaniu terenu, obsłudze stołówki, konserwacji urządzeń. Ponadto część więźniów federalnych znajduje zatrudnienie w bazach wojskowych (produkcja detali), a także w lasach państwowych.
Przepisy ogólne dotyczące zatrudnienia więźniów federalnych przewidują, że na mocy umowy zawartej na okres trzech lat pomiędzy prokuratorem generalnym a władzami stanowymi, więźniowie mogą być zatrudnieni w stanie, w którym odbywają karę pozbawienia wolności, produkując wyroby, materiały, wykonując roboty publiczne lub prace związane z konserwacją urządzeń w instytucjach danego stanu (18 USC. Sec. 4002).
Nowo powstające zakłady produkcji przywięziennej dają więźniom federalnym zatrudnienie, jednak produkcja tych zakładów nie może zagrażać konkurencją produkcji zakładów zbrojeniowych, stoczni czy przedsiębiorstw państwowych. Produkcja może zostać zlokalizowana albo w obrębie instytucji penitencjarnej albo w innym miejscu, dogodnym ze względu na możliwość nabycia lub najmu odpowiednich pomieszczeń (18 USC Sec. 4123).
Środki uzyskane przez Zakłady Produkcyjne przy Federalnych Zakładach Karnych obejmują wpływy ze sprzedaży wyrobów gotowych i półproduktów, a także ze sprzedaży usług świadczonych przez więźniów. Zasilają one odpowiedni fundusz Skarbu Państwa. Specjalne przepisy regulują wykorzystanie tych środków m.in. na wypłatę wynagrodzeń za pracę skazanym oraz ich rodzinom, wypłatę odszkodowań z tytułu wypadków, którym skazani ulegli podczas wykonywania pracy zarobkowej lub wykonywania prac koniecznych dla funkcjonowania zakładu karnego. Przepis określa również maksymalną wysokość odszkodowania (18 USC Sec. 4126).
Nabywanie produkcji zakładów przywięziennych przez Wydziały Administracji Federalnej.
Departamenty administracji federalnej i wszelkie agendy rządowe mają prawo nabywać produkowane w zakładach przywięziennych towary i usługi po cenach, nie przekraczających cen rynkowych (18 USC Sec. 4124). Kodeks wskazuje również organy właściwe do rozstrzygania sporów w sprawie ceny lub jakości wyrobu albo usługi, określa tryb przekazywania informacji do Federalnego Systemu Zamówień Publicznych o dokonanych zakupach, a także nakłada obowiązek publikacji katalogu towarów i usług oferowanych przez Przedsiębiorstwa Federalnego Systemu Więziennego.
Kierownicy szeregu resortów rządowych mogą - w oparciu o zezwolenie, oraz na warunkach określonych przez Prokuratora Generalnego, korzystać z pracy więźniów przy budowie lub naprawie dróg, wywózce śmieci, kultywacji i zalesianiu terenów publicznych, budowie wałów przeciwpowodziowych, budowie lub naprawie innych dróg publicznych, niż wymienione na wstępie lub przy wykonywaniu innych prac, które są finansowane ze środków Kongresu w całości albo w przeważającej części.
Prokurator Generalny może wydać decyzję o założeniu obozu skazanych za przestępstwa przeciwko prawom Federacji oraz określić, gdzie (z wyłączeniem rezerwatów Indian) ma on zostać założony, urządzony i prowadzony. Prokurator Generalny ustala również zasady wynagrodzenia za pracę skazanych osadzonych w tych obozach, jak również wysokość świadczeń wypłacanych ich rodzinom (18 USC Sec. 4125).
Wykorzystanie więziennej siły roboczej przy budowie autostrad, finansowanej z udziałem rządu federalnego, jest ograniczone do więźniów, warunkowo zwolnionych z aresztu, korzystających z przepustki do pracy pod nadzorem, odbywających probację. Ustawa ogranicza również możliwość korzystania przy budowie autostrad z materiałów wyprodukowanych przez skazanych. Ograniczenia te zależą od statusu więźniów, z udziałem których wyprodukowano te materiały, przyjętego limitu produkcji w zakładach przywięziennych mających prawo ją prowadzić (23 USC Sec. 114).

Stan Montana
Kodeks stanu Montana MCA (1997) 53-30-132 reguluje wykorzystanie więziennej siły roboczej, funkcjonowanie przywięziennych zakładów pracy oraz wynagradzanie zatrudnionych więźniów.
Przywięzienne zakłady pracy, których organizatorem jest stanowy Departament Więziennictwa, produkują na zamówienie wszelkich agend administracji stanu Montana, administracji federalnej, administracji innych stanów USA, a także organizacji pozarządowych ds. pomocy więźniom.
Departament Więziennictwa ma prawo:
- podpisywać umowy z przedsiębiorstwami sektora prywatnego w sprawie sprzedaży wyrobów gotowych i półproduktów wytworzonych w przywięziennych zakładach pracy oraz umowy w sprawie zatrudnienia więźniów w ramach federalnych programów zatrudnienia więźniów,
- wydawać i rozprowadzać katalogi wyrobów ,
- ustalać ceny wyrobów, których poziom nie może jednak cen towarów podobnej jakości na wolnym rynku,
- polecić, aby dyrekcja zakładu karnego zakupiła na podstawie umowy niezbędne produkty wytworzone w innym zakładzie przywięziennym,
- polecić, by więźniowie usunęli ze ścian i wyposażenia budynków publicznych graffiti, a także by posprzątali otoczenie instytucji, drogę lub park publiczny,
- zlecić roboty inwestycyjne, przy czym nakłady przewidywane na realizację poszczególnych obiektów nie mogą być wyższe niż 200 000 dol. Departament Administracji może postanowić, że do tych prac nie będą miały zastosowania powszechnie obowiązujące przepisy w sprawie przetargów publicznych i umów; może również postanowić, że siła robocza zaangażowana w realizację tych robót będzie wyłączona spod powszechnie obowiązujących przepisów o wynagrodzeniu i będzie wynagradzana na zasadach specjalnych.
- polecić, by więźniowie naprawili meble lub urządzenia będące własnością instytucji państwowej,
- zlecić produkcję tablic rejestracyjnych samochodów i innych podobnych akcesoriów,
- sprzedawać na wolnym rynku produkty rolne i hodowlane,
- zlecać zakładom przywięziennym produkcję różnych znaków drogowych na użytek agend rządowych, jeśli nie jest to sprzeczne ze zbiorowymi układami pracy,
- dokonywać odpisu w wysokości 15% wynagrodzenia netto za pracę wykonaną w przywięziennym zakładzie produkcyjnym w ramach federalnego programu zatrudnienia, na stanowy fundusz odszkodowań dla ofiar przestępstw (53-9-109),
- dokonywać potrąceń z wynagrodzenia więźnia na pokrycie kosztów utrzymania w ośrodku przygotowującym więźniów do życia na wolności, według stawek obowiązujących w tym ośrodku, w przypadku jeśli więzień wykonuje pracę w przywięziennym zakładzie produkcyjnym w ramach federalnego programu zatrudnienia.
Instytucje rządowe mogą nabywać meble wykonane w zakładach przywięziennych zgodnie z przepisami o zamówieniach publicznych. Natomiast w odniesieniu do zakupów mebli przez odbiorców instytucjonalnych działających z ramienia Departamentu Penitencjarnego przepisy te nie obowiązują. W odniesieniu do wszelkich innych nabywców mebli, ich sprzedaż może się odbywać za pośrednictwem licencjonowanych firm, działających w handlu hurtowym, detalicznym lub eksportowym.
Więźniowie, nie objęci federalnymi programami zatrudnienia i przechodzący szkolenie, mogą być wynagradzani na podstawie odrębnych przepisów o zatrudnieniu więźniów (patrz dalej). Natomiast więźniowie objęci tymi programami muszą być wynagradzani na podstawie tych przepisów. Przepisy te stanowią, że: wysokość wynagrodzenia musi uwzględniać:
- wiedzę i praktyczne umiejętności,
- stosunek do zwierzchników,
- wysiłek fizyczny,
- odpowiedzialność za urządzenia i materiały,
- dbałość o bezpieczeństwo innych osób.
Maksymalna płaca za pracę wykonaną przez więźnia w ramach programu zatrudnienia zależy od funduszy przyznanych na ten cel. Jednak, więźniowie objęci federalnymi programami zatrudnienia otrzymują płacę, która nie może być niższa, niż płaca, którą otrzymuje pracownik wykonujący podobną pracę w miejscowości, w której pracuje skazany.
Odszkodowania z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych więźniów pracujących w ramach federalnego programu zatrudnienia wypłaca administracja tych programów albo Wydział Penitencjarny. W ostatnim przypadku firma prywatna, która na podstawie umowy zatrudniła więźnia, zobowiązana jest refundować koszty poniesione z tego tytułu przez Wydział Penitencjarny.
Więźniowie, których praca nie jest objęta federalnym programem zatrudnienia przywięziennego, nie mają praw, które przysługują pracownikom w sektorze publicznym, w sektorze prywatnym ani innym grupom pracowników.
Więźniowie osadzeni w dwóch więzieniach stanu Montana zobowiązani są, pod groźbą odpowiedzialności karnej, ujawnić Wydziałowi Penitencjarnemu wysokość środków posiadanych na kontach w instytucjach finansowych (53-1-108).

Informacje o zarobkach więźniów federalnych i stanowych
W 1994 r. roku 7,4% więźniów spośród 875 tys. osadzonych w stanowych zakładach karnych oraz 19% spośród 90 tys. więźniów federalnych było zatrudnionych w przywięziennych zakładach produkcyjnych.8
Zarobki skazanych, szczególnie w więzieniach stanowych, kształtują się przynajmniej na poziomie płacy minimalnej, szczególnie przy takich rodzajach produkcji jak: zawory lub szkła optyczne. Więźniowie federalni zarabiają od 23 centów do 1,15 dol. na godzinę.9
Z wynagrodzenia skazanego potrąca się kwoty na fundusz pomocy ofiarom przestępstw, podatki stanowe i federalne, należności z tytułu sądownie orzeczonych odszkodowań, obciążeń związanych z utrzymaniem rodziny, pokryciem kosztów pobytu w więzieniu oraz obowiązkiem gromadzenia oszczędności na okres po odbyciu kary pozbawienia wolności. Przeciętnie 40% kosztów utrzymania więźnia w zakładzie karnym pokrywają potrącenia z jego zarobków.10

SZWECJA

Szwedzka ustawa więzienna („O postępowaniu poprawczym w zakładach karnych") obowiązuje od 1974 roku. Jest to krótki akt prawny, regulujący kwestie podstawowe i niektóre wybrane problemy szczegółowe. Więźniowie mają obowiązek pracy oraz udziału w zajęciach, jeżeli można jej od nich wymagać (art. 12). Jednak wielu więźniom zły stan zdrowia, wynikający z nadużycia alkoholu i narkotyków, nie pozwalał na udział w całodziennych zajęciach.11 Więźniowie wszystkich zakładów karnych mieli zapewnioną pracę w warsztatach, np. przy produkcji części samochodowych, w gospodarstwach rolnych, przy pracach leśnych, a także w różnego rodzaju usługach. Organizacja pracy skazanych niewiele różniła się od organizacji podobnych robót na wolności.
Organizacja pod nazwą Przedsiębiorstwo Szwedzkiego Systemu Więziennego utrzymuje liczne kontakty zewnętrzne. Wiele warsztatów przywięziennych produkuje na potrzeby firm prywatnych i państwowych.
Aby ułatwić więźniom znalezienie pracy, Służba Więzienna i Probacyjna powołała w większości więzień terenowe rady ds. rynku i związków zawodowych (NAFF). Rady te pośredniczą w kontaktach pomiędzy służbą więzienną, lokalnymi przedsiębiorstwami prywatnymi i związkami zawodowymi.
Programy zatrudnienia muszą być dostosowane do wymogów rynku pracy oraz do indywidualnych umiejętności i zainteresowań więźniów.
Ponieważ znalezienie odpowiedniej pracy nie jest łatwe, udział skazanych we wszelkich formach aktywnego spędzania czasu traktuje się często tak, jakby wywiązywali się oni z obowiązku pracy.
Skazani otrzymują wynagrodzenie za każdą godzinę aktywnie spędzonego czasu, niezależnie od charakteru zajęć; nieco inaczej rozlicza się pracę wykonywaną w systemie akordowym. Według danych z 1987 r. miesięczny zarobek więźnia kształtował się na poziomie 200 koron szwedzkich, zaś miesięczny zarobek wraz z premią nie mógł przekraczać 450 koron. Stanowiło to odpowiednik 1,6% i 3,5% średniej płacy w przemyśle, która wynosiła wówczas ok. 12780 koron szwedzkich12. Mimo, że zarobki więźniów nie są opodatkowane, ich poziom był i jest nadal bardzo niski w porównaniu z przeciętną płacą w gospodarce. Władze penitencjarne uznały, że niewspółmiernie niskie wynagrodzenia więźniów w stosunku do płac w gospodarce jest szkodliwe, gdyż utrudnia przygotowanie się do życia w warunkach panujących na wolności.
Przekonanie to legło u podstaw eksperymentu płacowego, który wprowadzono w trzech zakładach karnych w latach osiemdziesiątych. Polegał on na ustaleniu stawek wynagrodzenia w oparciu o rynkowe stawki płacy tygodniowej, co w skali miesiąca pozwalało zarobić kwotę 4459 koron (ok. 35% przeciętnej płacy w przemyśle). Podstawą naliczania zarobków w tych więzieniach były stawki wynegocjowane ze związkami zawodowymi. Uwzględniono również element wysiłku.
Ustalone kwoty zmniejszano o równowartość podatku dochodowego płaconego przez obywateli na wolności, oraz o koszty wyżywienia w zakładzie karnym, które pokrywają sami więźniowie. Kwotę po potrąceniach dzielono w następujący sposób: 25% więzień otrzymywał do dyspozycji i mógł wydać wedle swego uznania, zaś pozostałe 75% rozdysponowywał w sposób uzgodniony z pracownikiem socjalnym. Wspólnie sporządzony plan wydatków musiał uwzględniać kwoty przeznaczone na: utrzymanie rodziny więźnia, zasilenie funduszu na wydatki w początkowym okresie po wyjściu na wolność (część zarobków pozostawionych do dyspozycji więźnia ulegała zwiększeniu od momentu, gdy kwota zgromadzona na tym funduszu osiągnęła próg 740 koron), pokrycie kosztów przejazdu i utrzymania podczas częstych pobytów na przepustce, spłatę długów itp. Eksperyment uznano za udany.
Wynagrodzenie za pracę więźniów uregulowane zostało specjalnymi przepisami Krajowej Administracji Więzień i Instytucji Probacyjnych. W myśl tych przepisów, wynagrodzenie za pracę wypłacane jest co tydzień gotówką, o ile nie zostały wprowadzone ograniczenia w tym zakresie decyzją dyrektora służby penitencjarnej, regionalnej albo krajowej.
Zgodnie z postanowieniami art. art. 11 i 14 ustawy, priorytetowy charakter mają wszelkie zajęcia organizowane poza zakładem karnym. W praktyce jednak odsetek więźniów pracujących na wolności nie przekraczał w latach osiemdziesiątych 50%.13
Aby ułatwić resocjalizację skazanego, administracja więzienna może udzielić mu zezwolenia na nieobecność w zakładzie karnym przez czas niezbędny do wykonywania pracy, kontynuacji nauki lub do udziału w szkoleniu. „Przepustkę do miasta" („frigang") z reguły otrzymują skazani, którym zostało tylko parę miesięcy do zwolnienia, i którzy zdobywają kwalifikacje zawodowe pomocne w znalezieniu pracy na wolności. Byli więźniowie nie korzystają z preferencji w urzędach zatrudnienia.
Więźniowie w Szwecji objęci są powszechnym system ubezpieczeń społecznych.

WIELKA BRYTANIA

Wszyscy skazani maja obowiązek pracować na mocy przepisów Reguł Więziennych (Prison rules) wydanych w oparciu o ustawę o więzieniach (Prisons Act 1952). Prace zapewnia albo Służba Więzienna (Prison Service) albo podstawa jej wykonywania jest umowa zawarta pomiędzy władzami centralnymi Służby Więziennej a zewnętrznym kontrahentem.
Rząd prowadzi politykę wspierania rozwoju pracy skazanych, jednak zapewnienie im odpowiedniej pracy napotyka na trudności. Kryteriami wyboru rodzaju produkcji powinny być: wysoka pracochłonność, możliwość dostosowania do zróżnicowanych umiejętności wykonawczych, możliwość prowadzenia przy założeniach, że wydajność pracy będzie niższa od przeciętnej, że produkcja nie będzie zagrażała okolicznym miejscom pracy, będzie substytuować import albo nie będzie konkurencją dla eksportu krajowego.
Gdy skazani podejmują prace na rzecz prywatnych firm, stronami umowy o prace są dany zakład karny oraz pracodawca, nie zaś skazany i pracodawca. Ponadto, wszelka praca na rzecz firm prywatnych musi być wykonywana dobrowolnie.
Praca wykonywana jest głównie w zakładach przywięziennych. Przeważająca część powstającej tam produkcji zbywana jest przez Służbę Więzienną z jej przeznaczeniem na wewnętrzne potrzeby sektora więziennego. Produkcja ta obejmuje; artykuły żywnościowe, ubrania, meble, akcesoria itd. Jednakże pojemność tego rynku zbytu jest ograniczona. Konieczne jest więc poszukiwanie możliwości zbytu na zewnątrz. Ponadto zyskanie możliwości pracy na potrzeby zewnętrznych odbiorców ma również znaczenie samodzielne.
Popyt na produkcję pochodzącą z zakładów przywięziennych sprzyja większej wydajności, co z kolei podnosi szansę na uzyskanie zatrudnienia po odbyciu kary. W tym sensie praca zbliżona pod względem warunków do pracy na wolności, wzmacnia poczucie sukcesu oraz wiarę we własne możliwości.
Niekiedy więźniowie przygotowujący się do opuszczenia więzienia po odbyciu wieloletniej kary, poprzez wykonywanie pracy u zewnętrznych pracodawców, zyskują motywację do podjęcia pracy na wolności oraz wykonywania jej na normalnych warunkach zatrudnienia.
Więźniowie otrzymują wynagrodzenie za pracę. Zarobki skazanego wynoszą przeciętnie 17 funtów tygodniowo. Kilkuset więźniów pracuje poza zakładami karnymi i otrzymuje „normalne" wynagrodzenie. Przeciętna płaca brutto takiego więźnia wynosi w skali 1 roku 8 750 funtów (tj. 170 funtów na tydzień). Średnia płaca krajowa wynosi w skali roku 20 000 funtów (385 funtów tygodniowo).
Odpisy od zarobków więźniów mają czasem formę składek na fundusze charytatywne przychodzące z pomocą ofiarom przestępstw, albo formę przymusowych oszczędności. W drugiej połowie 1999 r. miała wejść w życie ustawa o zarobkach więźniów (Prisoners' Earnings Act 1996), regulująca zasady potrąceń od wyższych zarobków, uzyskiwanych w zakładach przywięziennych, a także od płac w „normalnej wysokości" uzyskiwanych za pracę poza więzieniem. Ustawa przewiduje cztery możliwe cele odpisów: na utrzymanie samych więźniów, członków ich rodzin, na fundusze organizacji ochotniczych okazujące wsparcie ofiarom przestępstw lub zwalczające przestępczość, na fundusz osobisty więźnia przeznaczony na okres po zwolnieniu.
Wiele organizacji podejmuje niezależnie lub coraz częściej wspólnie z innymi organizacjami inicjatywy na rzecz zapewnienia skazanym pracy w okresie odbywania kary oraz uzyskania zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego. Organizacje te skupiają przedstawicieli służb więziennych, służb probacyjnych, lokalnych władz samorządowych, organizacji ochotniczych, miejscowych pracodawców. Wymienić należy szczególnie the National Offender Employment Forum - NOEF (Krajowe Forum na Rzecz Zatrudnienia Osób, które Złamały Prawo).
Zapewnienie pracy w okresie odbywania kary postrzegane jest jako element pomocy w reintegracji społecznej więźnia, która powinna trwać od momentu zasądzenia kary do chwili, gdy po wyjściu z więzienia były skazany podejmie pracę. Służby więzienne, korzystając ze wsparcia różnych organizacji, pomagają więźniom nabyć umiejętności zawodowe i społeczne, przydatne w poszukiwaniu pracy na wolności, pomagają im włączyć się do sieci informacyjnej poszukujących pracy. Z pomocą wyspecjalizowanych organizacji prowadzone są kursy społecznego komunikowania się, autoprezentacji oraz samoanalizy.
Działania służb więziennych skierowane są również na potencjalnych pracodawców. Z udziałem władz lokalnych władze więzienne podpisują z przedstawicielami przemysłu umowy w sprawie szkolenia zawodowego więźniów, zapewnienia im możliwości zdobycia doświadczenia w pracy, a w późniejszym okresie - zatrudnienia.
Produkty wytworzone przez więźniów Służba Więzienna rozprowadza centralnie albo poprzez poszczególne zakłady karne. Umowy sprzedaży mogą być również zawierane centralnie albo lokalnie. Służba Więzienna kształtuje ceny przy złożeniu, że powinny one pokryć koszty wytworzenia danego produktu oraz pozwolić na pokrycie pewnego ułamka kosztów stałych. Produkcja w zakładach przywięziennych nie jest tania. Na podwyższenie stałych kosztów produkcji wpływa konieczność utrzymania nadzoru więziennego, skrócony tydzień pracy oraz niska wydajność pracy.
Nad wszelkimi rodzajami pracy wykonywanej przez więźniów przy produkcji towarów i usług czuwa organ władzy publicznej - Sekretarz Stanu (the Home Secretary), który odpowiada przed Parlamentem za sprawy więziennictwa.

Przypisy
1. Sprawozdanie z lustracji instytucji izolacyjnych dla osób nieletnich i dorosłych, pod redakcją Andrzeja Rzeplińskiego, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 1996 r.
2. Roy Walmsley, Development in the Prison Systems of Central and Eastern Europe, The Institute for Crime Prevention and Control affiliated with the United Nations, Helsinki 1995, HEUNI Paper No. 4, s. 27.
3. W polskim piśmiennictwie ERW szczegółowo omawia książka Danuty Gajdus i Bożeny Gronowskiej pt. Europejskie standardy traktowania więźniów (rekonstrukonstrukcja standardów oraz ich znaczenie dla polskiego prawa i praktyki penitencjarnej), Zarys wykładu, Toruń 1998 r. Pracy więźniów dotyczy punkt 6.3, s. 124-128.
4. Roy Walmsley, tamże, s. 31
5. Regulacje francuskie omówiono aktualizując informacje zawarte w tłumaczeniu na język polski fragmentów części III kodeksu postępowania kanego (według stanu prawnego z 1986 r.), opublikowanych w: Zachodnie ustawy penitencjarne (Teksty ustaw z komentarzami (Francja, Hiszpania, Niemcy, Szwecja) pod redakcją Andrzeja Rzeplińskiego, Kalisz 1994. uwzględnia późniejsze zmiany tej ustawy.
6. Le travail en prison. Réponses au questionnaire de l’Institut de recherche des Nations Unies sur la défense sociale, République Française, Ministčre de la Justice, Direction de l’Administration Pénitentiaire, 24 novembre 1987, s. 16 -19.
7. USC - Skrót nazwy Kodeksu Stanów Zjednoczonych - United States Code.
8. National Centre for Policy Analysis, 1997; http://www.ncpa.org/pi/crime/pdcrm/pdcrm10.html
9. National Centre for Policy Analysis, 1997; http://www.ncpa.org/pi/crime/oct98e.html
10. Źródło: Patrz przypis 6.
11. Dirk van Zyl Smit and Frieder Dünkel (red.), Imprisonment Today and Tomorrow. International Perspectives on Prisoners’ Rights and Prison Conditions, Kluwer Law and Taxation Publishers, 1991, s. 610.
12. Średnia płaca w przemyśle wyniosła w 1987 r. 1748 ECU, co w przeliczeniu na korony szwedzkie w stos. 1 ECU = 7,31 KS wyniosło 12778 KS (na podstawie Gain - Industrie et services, 1994, Eurostat oraz ECU Yearly Average Exchange Rates 1975-1998 pod adresem internetowym http://www.ecuactivities.be/stati/rates75.htm.)
13. Zachodnie ustawy penitencjarne, op.cit. s. 211 i 214.


Biuro Studiów i Ekspertyz, 1999 r.