W 1975 r. Komitet Ministrów Rady Europy uchwalił rezolucję (75)25 w sprawie pracy
więziennej. Wydając Zalecenie nr R(87)3 z dnia 12 lutego 1987 r. Komitet przyjął
Europejskie Reguły Więzienne (ERW)3. Reguły 71,74 -76 dotyczą pracy
więźniów.
Z treści reguły 71 ERW wynika, że praca wykonywana przez więźniów powinna
być postrzegana jako pozytywny element programu oddziaływania na więźnia przez
zakład karny. W związku z tym:
2) w stosunku do więźniów prawomocnie skazanych można zastosować
obowiązek wykonywania przez nich pracy, odpowiedniej do ich zdolności
psychofizycznych, które określane są z udziałem lekarza (reg. 71.2);
3) więźniom należy zapewnić wystarczającą ilość pracy pożytecznej lub innych
zajęć celowych, tak aby w sposób aktywny byli zajęci w czasie normalnego dnia
pracy (reg. 71.3);
4) praca przydzielana więźniom - na tyle, na ile jest to tylko możliwe - powinna
przyczyniać się do podtrzymania lub rozwoju ich własnych zdolności zarobkowania
na normalne życie po zwolnieniu z więzienia (reg. 71.4);
5) w stosunku do więźniów młodych oraz tych, którzy będą w stanie z tego
skorzystać, zapewnia się szkolenia zawodowe w zakresie użytecznych zawodów
(reg. 71.5);
6) więźniom należy umożliwić wybór rodzaju wykonywanego zajęcia z
uwzględnieniem właściwego doboru zawodowego oraz wymogów administrowania
zakładem i wymogów dyscypliny (reg. 71.6).
W celu zapobiegania potencjalnym patologiom związanym z wykorzystywaniem
pracy więźniów, w ERW sformułowano następujące zasady (reguły 72, 74-76):
2) organizacja i metody pracy w zakładach karnych powinny odpowiadać
współczesnym warunkom pracy;
3) dążenie do zysku z produkcji w zakładzie nigdy nie powinno kolidować z
korzyściami, jakie więźniowie mogą odnieść z zastosowania takiego programu;
4) warunki bezpieczeństwa i higieny pracy oferowane więźniom są "podobne" do
tych występujących w warunkach wolnościowych;
5) regulacje dotyczące ubezpieczeń od wypadków przy pracy oraz chorób
zawodowych formułowane są na warunkach nie mniej dogodnych", niż przewidują to
przepisy dotyczące pracujących poza więzieniami;
6) należy ustalić maksymalny dzienny i tygodniowy czas pracy więźniów zgodnie
z miejscowymi zasadami i zwyczajami odnoszącymi się do zatrudnienia na
wolności;
7) więźniowie powinni mieć zapewniony przynajmniej jeden dzień wolny od
pracy w tygodniu, a jeżeli się uczą lub uczestniczą w specjalnych szkoleniach, to
musza mieć wystarczająco dużo czasu, by mogli wypełnić te obowiązki;
8) więźniowie muszą otrzymywać za swoją pracę słuszne wynagrodzenie, z
którego co najmniej część musi być oddana do ich swobodnego wydatkowania (np.
na zakup dozwolonych artykułów osobistego użytku, przesłanie rodzinie lub na inne
dozwolone cele); pewna część zarobków więźniów może być zatrzymana przez
administrację więzienną celem gromadzenia oszczędności dla więźnia, które wręcza
mu się w chwili zwolnienia.
Niektóre spośród tych standardów autor wspomnianego raportu podkreślił
jako szczególnie istotne dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej4:
4) osobom pozbawionym wolności państwo powinno stworzyć możliwość
wykonywania pracy lub innych sensownych zajęć w wymiarze dnia roboczego;
5) zyski z pracy więźniów nie powinny być głównym motywem organizowania im
pracy;
6) osobom pozbawionym wolności należy zapewnić takie same warunki
bezpieczeństwa i higieny pracy, z jakich korzystają pracownicy poza więzieniem;
praca skazanych powinna być zorganizowana w taki sposób, by mieli oni czas
na naukę oraz inne zajęcia, stanowiące elementy programu rehabilitacji społecznej i
zawodowej.
Wybrane dokumenty Parlamentu Europejskiego
Problemy pracy więźniów znalazły odbicie również w uchwałach Parlamentu
Europejskiego. Swemu przekonaniu o potrzebie zwalczania pracy przymusowej
Parlament Europejski dał wyraz w Uchwale w sprawie spójnej strategii zatrudnienia
w Unii Europejskiej z 1995 r. Wezwał on Komisję Europejską do zawieszenia
działania ogólnego systemu preferencji wspólnotowych w przypadkach stwierdzenia,
że eksportowane towary zostały wytworzone przy użyciu pracy przymusowej w
jakiejkolwiek formie - Część I, punkt 6 (J.O NO C 249 Du 25/09/1995, s. 0143).
O przestrzeganiu praw więźniów w punktach 66-75 mówi uchwała w sprawie
przestrzegania praw człowieka w Unii Europejskiej z 1995 r.
Zawiera ona postulat, by we wszystkich zakładach karnych były przestrzegane
Europejskie Reguły Więzienne, zawarte w dokumencie Rady Europy (R(87)3) -
punkt 67.
W trosce o poprawę warunków materialnych i zdrowotnych więźniów,
szczególnie w zakładach karnych, w których stwierdzono największe zaniedbania,
Parlament Europejski zwrócił się do państw członkowskich UE z żądaniem, by
stworzyły więźniom lepsze warunki życia, poprawiły wyposażenie zakładów karnych
w urządzenia sanitarne, zapewniły możliwość wykonywania sensownych zajęć, oraz
uregulowały warunki pracy w więzieniach - punkt 68. (J.O. NO C DU 28/04/1997, s.
0031).
Również o przestrzeganiu praw więźniów oraz osób czasowo zatrzymanych
mówią punkty 100 - 121 uchwały w sprawie przestrzegania praw człowieka w Unii
Europejskiej z 1996 r. Parlament Europejski wyraził zaniepokojenie pogarszaniem
się warunków życia w zakładach karnych, szczególnie w związku z ich
przepełnieniem. Wezwał państwa członkowskie UE do ochrony godności więźniów
poprzez zapewnienie im odpowiednich materialnych warunków życia, opieki
medycznej, przepustek, możliwości pracy, zajęć kulturalnych i sportowych, zgodnie z
Europejskimi Regułami Więziennymi.
W punkcie 104 przypomniał również, że państwa członkowskie mają obowiązek
zapewnić więźniom właściwe warunki resocjalizacji (J.O. NO C 080 DU 16/03/1998,
s. 0043).
Prawo do pracy zostało zagwarantowane skazanym w art. 720 Kodeksu postępowania karnego, w części I, obejmującej ustawy. Wykonywanie pracy przez więźniów ma charakter dobrowolny. Praca daje możność zarobkowania oraz zdobycia nawyków i umiejętności, pomocnych w rehabilitacji społecznej i zawodowej. Zasady pracy więźniów, formy i rodzaje pracy oraz podział dochodów z pracy reguluje Kodeks postępowania karnego, część Dekrety (artykuły od 99 do 114).
Praca więźniów
Art. 99 stanowi, że wszyscy skazani, niezależnie od kwalifikacji czynu, za który
zostali skazani, mogą żądać propozycji pracy.
W stosunku do skazanych, którzy odmówili wykonania wydanych im poleceń i
instrukcji w związku z wykonywaniem przyjętych zadań, mogą być orzeczone kary
dyscyplinarne. (art. D. 99)
Należy podjąć niezbędne działania zmierzające do tego, by praca więźniów była
produktywna, oraz by wypełniała normalny dzień pracy (art. D. 100)
Praca skazanych musi być zgodna z obowiązującymi przepisami
penitencjarnymi, powinna spełniać warunki prawidłowego funkcjonowania zakładu, a
także uwzględniać lokalne możliwości zatrudnienia.
Przy doborze pracy dla więźniów należy, w miarę możliwości, uwzględniać nie
tylko predyspozycje fizyczne i intelektualne każdego więźnia, ale również możliwe
efekty resocjalizacyjne pracy. Należy również brać pod uwagę sytuację rodzinną
każdego ze skazanych oraz zobowiązania skazanego do zapłaty odszkodowań.
Więźniowie mogą uzyskać zezwolenie na wykonywanie pracy na rachunek
własny albo na rzecz stowarzyszenia działającego na rzecz resocjalizacji więźniów
oraz przygotowania ich do zawodu. Stowarzyszenia takie są zakładane za zgodą
regionalnego dyrektora służb penitencjarnych, zgodnie z właściwością terytorialną
(art. D. 101).
Każdy rodzaj pracy, wykonywanej przez więźniów wymaga zgody dyrektora
regionalnego służby penitencjarnej. Warunki pracy więźniów muszą być zbliżone
pod względem organizacyjnym, technicznym i płacowym do warunków wykonywania
przez nich pracy zawodowej poza sektorem więziennym; praca, którą wykonuje
skazany powinna stanowić przygotowanie do wykonywania pracy po wyjściu na
wolność (art. D. 102).
Z wyjątkiem pracy na własny rachunek albo pracy wykonywanej na rachunek
stowarzyszenia, (zgodnie z postanowieniami art. D. 101. ust. 3), praca
wykonywana w zakładzie karnym ma za podstawę regulamin pracy na potrzeby
zakładu karnego (régime du service général), umowę koncesyjną, dającą
prawo do korzystania z pracy więźniów, albo porozumienie zawarte pomiędzy
zakładem karnym a organem zwierzchnim penitencjarnej służby zatrudnienia.
Stosunki pomiędzy pracodawcą a skazanym nie podlegają przepisom prawa
pracy; zasada ta nie obowiązuje, jeśli więźniowie pracują w systemie
półwolnościowym. Odstąpienie od tej zasady możliwe jest również na podstawie art.
720, mówiącym o pracy, którą skazani wykonują poza zakładem karnym (ust. 1 art.
723).
Warunki wynagrodzenia skazanych wykonujących pracę na podstawie
udzielonej koncesji lub pracujących na rachunek stowarzyszenia, ustala się w
umowie, z uwzględnieniem warunków pracy poza sektorem penitencjarnym, oraz
specyfiki więziennych warunków produkcji (art. D. 103).
Koncesje na korzystanie z pracy skazanych w samym zakładzie karnym
wydawane są na podstawie ogólnie obowiązujących warunków, w oparciu o przepisy
wydane przez ministra sprawiedliwości.
Kierownik zakładu karnego udzielając koncesji na korzystanie z pracy
skazanych może pozwolić na jej wykonywanie przez okres nie dłuższy niż trzy
miesiące, przez najwyżej pięciu więźniów. W przypadku, gdy koncesja na
korzystanie z pracy skazanych obejmuje okres dłuższy niż trzy miesiące, lub gdy
dotyczy więcej niż pięciu więźniów, konieczne jest zawarcie umowy, która
szczegółowo określi liczbę więźniów, wysokość wynagrodzenia oraz okres ważności
koncesji. Umowę podpisuje przedstawiciel przedsiębiorstwa otrzymującego koncesję
oraz dyrektor generalny służby penitencjarnej (art. D. 104).
W każdym zakładzie karnym więźniowie sprzątają pomieszczenia więzienne lub
wykonują inne czynności, niezbędne do funkcjonowania zakładu karnego. Tego
rodzaju zadania powierza się przeważnie tym skazanym, których oczekuje krótki
pobyt w więzieniu.
Jeśli w zakładzie karnym istnieje stałe zapotrzebowanie na pracę więźniów,
otrzymują oni wynagrodzenie według taryfikatora resortowego.
Żaden więzień nie może pracować w dziale księgowości ogólnej, w dziale
ewidencji osadzonych w zakładzie karnym, w komórkach opieki zdrowotnej lub spraw
socjalnych (art. D. 105).
Wynagrodzenie za każdą pracę wykonaną przez więźnia przekazywane jest
zgodnie z postanowieniami art. D. 121, administracji, która po odprowadzeniu kwot
do instytucji czuwających nad egzekwowaniem należności z tytułu zabezpieczenia
społecznego, rozdziela pomiędzy więźniów wpływy netto z tytułu wykonanej pracy,
zapisując kwoty indywidualnych wynagrodzeń na kontach osobistych więźniów,
zgodnie z art. D. 11 i następnymi.
Z dochodów pracodawców i pracowników potrąca się składki na ubezpieczenia
chorobowe, macierzyńskie i emerytalne, według zasad ustalonych w art. R. 381-97
do R. 381-109 Kodeksu zabezpieczenia społecznego.
Taryfikator wynagrodzeń należy udostępnić skazanym (art. D. 105).
Funkcjonariusze służby więziennej, sprawujący nadzór nad więźniami, czuwają
również, aby w miejscu pracy przestrzegane były zasady dyscypliny i
bezpieczeństwa.
Nadzór nad wykonywaną pracą sprawują albo oddelegowani wykwalifikowani
pracownicy administracji penitencjarnej, albo kierownicy koncesjonowanych
przedsiębiorstw, albo przedstawiciele stowarzyszeń wymienionych w art. D. 101.
Osoby te nie są pracownikami administracji zakładu karnego, ich kandydatury
zatwierdza dyrektor regionalny służby penitencjarnej po konsultacji z Prokuratorem
Republiki (art. D. 107).
Długość dnia pracy i tygodnia pracy reguluje regulamin wewnętrzny zakładu
penitencjarnego. Godziny pracy w zakładzie karnym powinny być zbliżone do
godzin, w jakich pracuje się w danym regionie lub w jakich wykonuje się prace tego
samego rodzaju; w żadnym przypadku czas pracy nie może być dłuższy. Więźniom
należy zapewnić cotygodniowy odpoczynek oraz dni wolne od pracy; rozkład zajęć w
ciągu dnia powinien uwzględniać czas na odpoczynek, posiłki, spacer, zajęcia
edukacyjne i rozrywkę (art. D. 108).
Przepisy dotyczące higieny i bezpieczeństwa pracy (Księga II, w: Tytuł III
Kodeksu pracy oraz dekrety wykonawcze) stosują się do pracy, którą więźniowie
wykonują na terenie zakładów karnych albo poza terenem tych zakładów zgodnie z
ust. 1 art. 723 (art. D. 109).
W trosce o zapewnienie więźniom, wykonującym pracę w obrębie zakładów
karnych albo poza terenem zakładów, właściwych warunków bezpieczeństwa i
higieny pracy, zwierzchnik upoważnionej do tego instytucji może wystąpić do
inspekcji pracy z wnioskiem o przeprowadzenie kontroli. Raport pokontrolny,
sporządzany dla kierownictwa zakładu penitencjarnego, stwierdza, czy zachowane
są przepisowe wymogi higieny i bezpieczeństwa pracy oraz formułuje zalecenia w
sprawie zmian. W ciągu dwóch miesięcy kierownik zakładu penitencjarnego
zobowiązany jest przekazać inspekcji pracy odpowiedź, w której informuje o
przewidywanych środkach naprawczych oraz planowanych działaniach, wraz z
harmonogramem realizacji. Jeśli warunki, w których więźniowie wykonują pracę,
zagrażają ich zdrowiu i bezpieczeństwu poważnie i bezpośrednio, termin udzielenia
odpowiedzi wynosi 15 dni.
Jeśli inspektor pracy nie zaakceptuje zaproponowanych przez dyrektora zakładu
penitencjarnego środków naprawczych lub harmonogramu ich wdrożenia, inspektor
pracy kieruje sprawę do dyrektora regionalnej inspekcji pracy, zatrudnienia i
kształcenia zawodowego, który z kolei zwraca się do dyrektora regionalnego służby
penitencjarnej z prośbą o zajęcie stanowiska. Jest on zobowiązany do zajęcia
stanowiska i udzielenia odpowiedzi w terminie 1 miesiąca (art. D. 109-1).
Prawo do odszkodowań z tytułu wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych
przysługuje więźniom zgodnie z dekretem nr 49-1585 z 10 grudnia 1949 r. (artykyły
D 412-36 do D. 412-71 Kodeksu zabezpieczenia społecznego), który przystosował
do sytuacji więźniów przepisy ustawy nr 46-2426 z 30 października 1946 r. o
zapobieganiu wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym oraz w sprawie
odszkodowań należnych z tytułu chorób zawodowych (art. D. 110).
Podział dochodów z pracy skazanych
Zarobki skazanego, pomniejszone o kwotę zobowiązań wobec instytucji
zabezpieczenia społecznego, dzielone są według zasad określonych w art. 112 i
następnych (art. D. 111).
Więźniowie pokrywają ze swych zarobków część kosztów utrzymania.
Wysokość ich udziału w kosztach corocznie ustala Ministerstwo Sprawiedliwości.
Udział ten nie może być wyższy niż 30% wynagrodzenia po odliczeniu składek na
fundusze socjalne.
Wynagrodzenia więźniów za pracę nie są obciążone odpisami na rzecz Skarbu
Państwa (art. D. 112).
Kwota odpowiadająca 10% wynagrodzenia, w myśl art. D. 111, wpłacana jest na
fundusz, którym skazany będzie dysponować w momencie wyjścia na wolność, z
uwzględnieniem przepisów art. D. 121-1.
Kwota odpowiadająca 10% wynagrodzenia, zgodnie z art. D. 111, przeznaczona
jest na zapłacenie odszkodowań cywilnych i alimentów (art. D. 113).
Po potrąceniu kwot należnych z tytułów wymienionych w art. art. D. 112 i D. 113,
więzień otrzymuje wynagrodzenie, którym dysponuje w sposób zgodny z artykułami
D. 323, D. 330 i D. 331.
Oprócz zasadniczej kwoty wynagrodzenia za pracę, w wyjątkowych wypadkach
więzień może otrzymać wynagrodzenie dodatkowe, pod warunkiem, że nie
przekracza ono jednej czwartej jego wynagrodzenia zasadniczego.
Najnowsze tendencje w regulowaniu spraw pracy skazanych
W drugiej połowie lat osiemdziesiątych, kierując się potrzebą dywersyfikacji
systemów odbywania kary pozbawienia wolności oraz indywidualizacji kar,
koniecznością zwalczania skutków przepełnienia więzień oraz postulatem włączenia
podmiotów lokalnych w proces rehabilitacji zawodowej i społecznej więźniów, resort
sprawiedliwości - któremu we Francji podlega administracja penitencjarna - zaczął
tworzyć miejsca pracy poza zakładami karnymi, szczególnie przy obiektach
użyteczności publicznej. Wysłał on w tej sprawie do prefektów departamentów pismo
okólne z dnia 11 sierpnia 1986 r. (Circulaire du Garde des Sceau aux Préfets du
11 aoűt 1986).
W roku 1996 uruchomiony został ogólnonarodowy plan pozyskiwania dla więźniów
ofert pracy i zatrudnienia (Plan d'action pour la croissance du travail et de
l'emploi - PACTE). Plan ten został przedstawiony w piśmie okólnym nr 65
z dnia 31 marca 1997 r. Ministerstwa Sprawiedliwości (Circulaire AP 96-09 GB2
du 20 décembre 1996 r.) Wydaje się, że dokument ten zasługiwałby na odrębną
analizę.
Wynagrodzenie więźniów w różnych systemach wykonywania pracy
Miesięczne wynagrodzenie więźniów w 1992 r.
| System wykonywania pracy | Miesięczne wynagrodzenie więźniów we frankach | Miesięczne wynagrodzenie więźniów w stosunku do średniej płacy w przemyśle(3) w % |
| Przedsiębiorstwa koncesjonowane | 1800 F (2) | 12,2% |
| RIEP (1) (warsztaty) | 2000 F | 13,6% |
| RIEP(1) (zakłady produkcji rolnej) | 1500 F | 10,2% |
| Praca na rzecz zakładu karnego przy naprawach, porządkowaniu, w obsłudze stołówki | 600 F | 4,1% |
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie więźniów w 1997 r.
| System wykonywania pracy | Przeciętne miesięczne wynagrodzenie więźniów we frankach |
|
Przedsiębiorstwo koncesjonowane Praca w systemie izolacyjnym Praca wykonywana w ramach szkolenia zawodowego w areszcie1 Praca na rzecz zakładu karnego |
2081 F 1750 F 1450 F 740 F |
Miesięczne zarobki więźniów analizowane są na podstawie zapisów w specjalnym
systemie informacji komputerowej, działającym od 1995 r. (relevé mensuel
d'activités - RMA). Przytoczymy stosowaną kategoryzację zarobków więźniów, w
której praca wykonywana w zakładzie karnym oraz praca wykonywanej poza
zakładem karnym (le travail ŕ l'intérieur et ŕ l'extérieur des établissements) są
w istocie pojęciami odnoszącymi się nie do miejsca, w którym dany więzień wykonuje
pracę, lecz do systemu, w którym odbywa karę - w systemie wewnętrznym"
(izolacyjnym) albo zewnętrznym" (półwolnościowym):
1. wynagrodzenie za pracę połączoną z udziałem w szkoleniu zawodowym
więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie pół-
wolnościowym. Źródłem finansowania są środki publiczne,
2. wynagrodzenie za pracę na rzecz zakładu karnego, wykonywaną przez
więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie pół-
wolnościowym. Środki finansowe dostarcza zakład karny,
3. wynagrodzenie za pracę produkcyjną wykonywaną w ramach RIEP przez
więźniów odbywających karę (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie pół-
wolnościowym,
4. wynagrodzenie za pracę w prywatnym przedsiębiorstwie produkcyjnym w
ramach koncesji, wykonywaną przez więźniów odbywających karę (a) w systemie
izolacyjnym, (b) w systemie półwolnościowym,
5. wynagrodzenie za prace produkcyjne, wykonane w zakładach karnych,
znajdujących się w wyłącznej gestii administracji penitencjarnej; więźniowie pracują
na własny rachunek albo na rachunek stowarzyszenia na rzecz pomocy więźniom,
6. dochody uzyskiwane z pracy wykonywanej na podstawie przepisów prawa
powszechnego przez więźniów odbywających karę w systemie półwolnościowym;
prawną podstawą wykonywania pracy jest umowa o pracę, część środków na
wynagrodzenia może pochodzić z budżetu państwa. W tej kategorii mieszczą się
również dochody z pracy wykonywanej na własny rachunek,
7. dochody z innych, trudnych do sklasyfikowania, rodzajów pracy wykonywanej przez więźniów
odbywających kary (a) w systemie izolacyjnym, (b) w systemie półwolnościowym.
Funkcjonowanie umów koncesyjnych
System korzystania z pracy skazanych w oparciu o wydaną koncesję zaczęto
stosować pod koniec ubiegłego wieku. Administracja więzienna wydaje
koncesjonowanemu przedsiębiorstwu zezwolenie na zatrudnienie więźniów na
podstawie umowy, na warunkach określonych przez przepisy penitencjarne.
Stosowany wzór umowy o koncesję podlega okresowym modyfikacjom. Określa się
w niej miejsce, w którym będzie prowadzona produkcja, często w celi skazanego.
Umowa nie reguluje stosunków pracy, natomiast zawiera przepisy dotyczące
zabezpieczenia społecznego.
Przedsiębiorstwo koncesjonowane dostarcza narzędzi i materiałów do produkcji
oraz prowadzi zbyt produktów.
Wysokość wynagrodzenia ustala przedsiębiorstwo, jednak administracja zakładu
karnego zachowuje kontrolę. Stawki godzinowe, zadaniowe lub akordowe określane
są w relacji do płacy minimalnej, z uwzględnieniem specyfiki warunków pracy i
poziomu wydajności (punktem odniesienia jest wydajność osiągana przez
pracowników spoza sektora penitencjarnego). Więźniowie, których praca, wymaga
wysokich kwalifikacji otrzymują - z uwzględnieniem powyższych zastrzeżeń -
wynagrodzenie, którego wysokość określana jest w relacji do wynagrodzenia osób
mających analogiczne kwalifikacje i pracujących poza sektorem
penitencjarnym.6
Prawną podstawą kierowania więźniów do pracy jest zmieniony ostatnio Kodeks
karny. Przyjęto w nim zasadę, że więźniowie osadzeni w areszcie mogą pracować,
zaś skazani mają obowiązek pracy. Więźniowie mają prawo do udziału w różnych
zajęciach, których istotną częścią jest praca. U źródeł takiej regulacji leży zapis
konstytucyjny, który wszystkim obywatelom gwarantuje prawo do pracy.
Miejsce, w którym więzień wykonuje pracę zarobkową zależy od rodzaju zakładu
penitencjarnego, w którym przebywa. Wszystkie zakłady zamknięte dysponują
warsztatami przywięziennymi. Według danych z 1987 r. prywatne przedsiębiorstwa,
dające pracę więźniom osadzonym w tego rodzaju zakładach, mogły korzystać z
urządzeń zakupionych ze środków publicznych.
W zakładach karnych, stosujących system półwolnościowy, więźniowie mogą
pracować w przywięziennym zakładzie produkcyjnym albo wykonywać pracę poza
zakładem karnym w ramach szkolenia zawodowego. Więźniowie odbywający karę w
otwartych zakładach penitencjarnych lub uczestniczący w tzw. specjalnych
programach penitencjarnych pracują w przedsiębiorstwach prywatnych. Więźniowie
zarabiają również wykonywaniem robót domowych i napraw.
Zarobki więźniów są bardzo niskie. Więźniowie pracujący w zakładach karnych
zarabiają od Dfl 1,25 do Dfl 2,25 na godzinę. Jeśli zatrudniony osiąga wysoką
wydajność, może otrzymać niewielką premię. Zarobki te stanowią odpowiednik mniej
niż 10% średniej płacy krajowej.
Więźniowie zatrudnieni w firmach prywatnych (dotyczy to obecnie ok. 500
więźniów) otrzymują płace wynikające ze stawek branżowych, gwarantowanych
zbiorowymi układami pracy.
20% zarobionych kwot więźniowie otrzymują do dyspozycji, 20% zostaje
odprowadzone na konto gromadzące ich oszczędności, zaś 60% zostaje
wykorzystane na pokrycie potrzeb finansowych zakładu karnego.
Jedynym potrąceniem z zarobków uzyskiwanych poza zakładem karnym jest
potrącenie na rzecz rodziny, która utrzymuje się z pomocy socjalnej. Potrąceń
dokonuje odpowiednia służba Ministerstwa Spraw Socjalnych.
Znalezienie zatrudnienia dla więźniów osadzonych w zamkniętym zakładzie
karnym jest obowiązkiem dyrektora ds. organizacji produkcji w tym zakładzie.
Niekiedy administracja zakładu karnego zwraca się do zwierzchnika administracji
terenowej o pomoc w nawiązywaniu kontaktów, które mogą pomóc znaleźć pracę dla
skazanych. Kierownictwo zakładów karnych stara się również o pracę dla więźniów
składając oferty pracy na przetargach i prezentacjach.
Pracy dla skazanych, odbywających karę w otwartych zakładach karnych,
poszukuje personel tych zakładów kontaktując się z giełdą pracy, urzędami ds.
tymczasowego zatrudnienia, służbami ds. pomocy post-penitencjarnej oraz
instytucjami kształcenia zawodowego.
Administracja zakładów karnych napotyka na trudności w sprzedaży towarów
wytworzonych przez więźniów. Woli więc, by zajmował się tym zatrudniający
więźniów prywatny przedsiębiorca, który - zależnie od sytuacji rynkowej - ponosi
straty albo odnosi korzyści finansowe. Służba więzienna sprzedaje pracę więźniów w
oparciu o obowiązujące branżowe stawki wynagrodzeń, korygując je w dół w związku
z niższą (przeciętnie o 50%) wydajnością więziennej siły roboczej.
Poza ograniczeniami, jakie wynikają ze statusu więźnia, prawa skazanych
wykonujących pracę zarobkową, są w zasadzie takie same, jak powszechnie
obowiązujące prawa pracownicze.
Więźniowie kierowani są do pracy na podstawie Kanadyjskiej ustawy penitencjarnej
(Canadian Correctional and Release Act). Skazani mają różne możliwości
pracy: wykonywanie zadań objętych programami zatrudnienia (program
assignments), pracę ochotniczą, pracę powiązaną z udziałem w szkoleniu
zawodowym lub towarzyszącą nauce szkolnej oraz pracę wykonywaną w ramach
kontynuacji programów rehabilitacyjnych (follow up treatment programs).
Więźniowie pracują w jednostkach przywięziennych albo w jednostkach sektora
prywatnego, usytuowanych poza zakładami karnymi.
Dniówka skazanego sięga 6.90 dol. kanadyjskich dziennie, podczas gdy średnio
w gospodarce dniówka wynosi 8 dol. kanadyjskich.
Stosowane potrącenia z zarobków skazanych obejmują wpłaty na specjalny
fundusz, z którego finansowane są różne zajęcia kulturalne oraz abonament telewizji
kablowej; wysokość potrąceń sięga 10-60 centów dziennie.
Potrąca się również 10% wynagrodzenia na rzecz tzw. żelaznej kasy". Z
dochodu skazanych, otrzymujących dochody ze źródeł zewnętrznych lub z
wynagrodzenia za nadgodziny, potrąca się koszty zakwaterowania i wyżywienia.
Wyszukiwaniem pracy dla skazanych zajmuje się Dyrekcja ds. Programu
Zakładu Penitencjarnego oraz Zakład produkcyjny zatrudniający skazanego.
Zbyt produktów wytworzonych przez skazanych prowadzą jednostki produkcyjne
CORCAM - jednostki służby penitencjarnej odpowiedzialne za organizację produkcji
w ramach programu resocjalizacji więźniów. Ceny zbytu produktów wytworzonych
przez skazanych odpowiadają normalnym cenom rynkowym.
Skazanym nie przysługują prawa pracownicze, jednak otrzymują oni
odszkodowania z tytułu wypadków przy pracy.
Ustawodawstwo federalne
Do zadań Federalnego Biura Więzień (Federal Bureau of Prisons) należy
zapewnienie więźniom pracy, traktowanej jako element rehabilitacji.
Wszystkich więźniów osadzonych w więzieniach federalnych obowiązuje
wykonywanie pracy, z wyjątkiem tych, którzy zostali zwolnieni przez lekarza.
Federalne Biuro Więzień realizuje to zadanie z udziałem Przedsiębiorstwa
Federalnego Systemu Więziennego - Federal Prison Industries Inc. (FPI),
występującego również pod nazwą handlową UNICOR. Zakłady produkują
zróżnicowaną gamę towarów. Przepis Kodeksu (18 USC7 4122)
zakazuje Kierownictwu Przedsiębiorstwa podejmować decyzje produkcyjne, które
mogłyby godzić w interesy sektora prywatnego.
Przedsiębiorstwo zatrudnia mniej niż 1/5 wszystkich więźniów federalnych. W
związku z tym większość więźniów pracuje w samym zakładzie karnym przy
porządkowaniu terenu, obsłudze stołówki, konserwacji urządzeń. Ponadto część
więźniów federalnych znajduje zatrudnienie w bazach wojskowych (produkcja detali),
a także w lasach państwowych.
Przepisy ogólne dotyczące zatrudnienia więźniów federalnych przewidują, że na
mocy umowy zawartej na okres trzech lat pomiędzy prokuratorem generalnym a
władzami stanowymi, więźniowie mogą być zatrudnieni w stanie, w którym odbywają
karę pozbawienia wolności, produkując wyroby, materiały, wykonując roboty
publiczne lub prace związane z konserwacją urządzeń w instytucjach danego stanu
(18 USC. Sec. 4002).
Nowo powstające zakłady produkcji przywięziennej dają więźniom federalnym
zatrudnienie, jednak produkcja tych zakładów nie może zagrażać konkurencją
produkcji zakładów zbrojeniowych, stoczni czy przedsiębiorstw państwowych.
Produkcja może zostać zlokalizowana albo w obrębie instytucji penitencjarnej albo w
innym miejscu, dogodnym ze względu na możliwość nabycia lub najmu
odpowiednich pomieszczeń (18 USC Sec. 4123).
Środki uzyskane przez Zakłady Produkcyjne przy Federalnych Zakładach
Karnych obejmują wpływy ze sprzedaży wyrobów gotowych i półproduktów, a także
ze sprzedaży usług świadczonych przez więźniów. Zasilają one odpowiedni fundusz
Skarbu Państwa. Specjalne przepisy regulują wykorzystanie tych środków m.in. na
wypłatę wynagrodzeń za pracę skazanym oraz ich rodzinom, wypłatę odszkodowań
z tytułu wypadków, którym skazani ulegli podczas wykonywania pracy zarobkowej
lub wykonywania prac koniecznych dla funkcjonowania zakładu karnego. Przepis
określa również maksymalną wysokość odszkodowania (18 USC Sec. 4126).
Nabywanie produkcji zakładów przywięziennych przez Wydziały Administracji
Federalnej.
Departamenty administracji federalnej i wszelkie agendy rządowe mają prawo
nabywać produkowane w zakładach przywięziennych towary i usługi po cenach, nie
przekraczających cen rynkowych (18 USC Sec. 4124). Kodeks wskazuje również
organy właściwe do rozstrzygania sporów w sprawie ceny lub jakości wyrobu albo
usługi, określa tryb przekazywania informacji do Federalnego Systemu Zamówień
Publicznych o dokonanych zakupach, a także nakłada obowiązek publikacji katalogu
towarów i usług oferowanych przez Przedsiębiorstwa Federalnego Systemu
Więziennego.
Kierownicy szeregu resortów rządowych mogą - w oparciu o zezwolenie, oraz na
warunkach określonych przez Prokuratora Generalnego, korzystać z pracy więźniów
przy budowie lub naprawie dróg, wywózce śmieci, kultywacji i zalesianiu terenów
publicznych, budowie wałów przeciwpowodziowych, budowie lub naprawie innych
dróg publicznych, niż wymienione na wstępie lub przy wykonywaniu innych prac,
które są finansowane ze środków Kongresu w całości albo w przeważającej
części.
Prokurator Generalny może wydać decyzję o założeniu obozu skazanych za
przestępstwa przeciwko prawom Federacji oraz określić, gdzie (z wyłączeniem
rezerwatów Indian) ma on zostać założony, urządzony i prowadzony. Prokurator
Generalny ustala również zasady wynagrodzenia za pracę skazanych osadzonych w
tych obozach, jak również wysokość świadczeń wypłacanych ich rodzinom (18 USC
Sec. 4125).
Wykorzystanie więziennej siły roboczej przy budowie autostrad, finansowanej z
udziałem rządu federalnego, jest ograniczone do więźniów, warunkowo zwolnionych
z aresztu, korzystających z przepustki do pracy pod nadzorem, odbywających
probację. Ustawa ogranicza również możliwość korzystania przy budowie autostrad
z materiałów wyprodukowanych przez skazanych. Ograniczenia te zależą od statusu
więźniów, z udziałem których wyprodukowano te materiały, przyjętego limitu
produkcji w zakładach przywięziennych mających prawo ją prowadzić (23 USC Sec.
114).
Stan Montana
Kodeks stanu Montana MCA (1997) 53-30-132 reguluje wykorzystanie
więziennej siły roboczej, funkcjonowanie przywięziennych zakładów pracy oraz
wynagradzanie zatrudnionych więźniów.
Przywięzienne zakłady pracy, których organizatorem jest stanowy Departament
Więziennictwa, produkują na zamówienie wszelkich agend administracji stanu
Montana, administracji federalnej, administracji innych stanów USA, a także
organizacji pozarządowych ds. pomocy więźniom.
Departament Więziennictwa ma prawo:
- podpisywać umowy z przedsiębiorstwami sektora prywatnego w sprawie
sprzedaży wyrobów gotowych i półproduktów wytworzonych w przywięziennych
zakładach pracy oraz umowy w sprawie zatrudnienia więźniów w ramach
federalnych programów zatrudnienia więźniów,
- wydawać i rozprowadzać katalogi wyrobów ,
- ustalać ceny wyrobów, których poziom nie może jednak cen towarów podobnej
jakości na wolnym rynku,
- polecić, aby dyrekcja zakładu karnego zakupiła na podstawie umowy
niezbędne produkty wytworzone w innym zakładzie przywięziennym,
- polecić, by więźniowie usunęli ze ścian i wyposażenia budynków publicznych
graffiti, a także by posprzątali otoczenie instytucji, drogę lub park publiczny,
- zlecić roboty inwestycyjne, przy czym nakłady przewidywane na realizację
poszczególnych obiektów nie mogą być wyższe niż 200 000 dol. Departament
Administracji może postanowić, że do tych prac nie będą miały zastosowania
powszechnie obowiązujące przepisy w sprawie przetargów publicznych i umów;
może również postanowić, że siła robocza zaangażowana w realizację tych robót
będzie wyłączona spod powszechnie obowiązujących przepisów o wynagrodzeniu i
będzie wynagradzana na zasadach specjalnych.
- polecić, by więźniowie naprawili meble lub urządzenia będące własnością
instytucji państwowej,
- zlecić produkcję tablic rejestracyjnych samochodów i innych podobnych
akcesoriów,
- sprzedawać na wolnym rynku produkty rolne i hodowlane,
- zlecać zakładom przywięziennym produkcję różnych znaków drogowych na
użytek agend rządowych, jeśli nie jest to sprzeczne ze zbiorowymi układami pracy,
- dokonywać odpisu w wysokości 15% wynagrodzenia netto za pracę wykonaną
w przywięziennym zakładzie produkcyjnym w ramach federalnego programu
zatrudnienia, na stanowy fundusz odszkodowań dla ofiar przestępstw (53-9-109),
- dokonywać potrąceń z wynagrodzenia więźnia na pokrycie kosztów utrzymania
w ośrodku przygotowującym więźniów do życia na wolności, według stawek
obowiązujących w tym ośrodku, w przypadku jeśli więzień wykonuje pracę w
przywięziennym zakładzie produkcyjnym w ramach federalnego programu
zatrudnienia.
Instytucje rządowe mogą nabywać meble wykonane w zakładach
przywięziennych zgodnie z przepisami o zamówieniach publicznych. Natomiast w
odniesieniu do zakupów mebli przez odbiorców instytucjonalnych działających z
ramienia Departamentu Penitencjarnego przepisy te nie obowiązują. W odniesieniu
do wszelkich innych nabywców mebli, ich sprzedaż może się odbywać za
pośrednictwem licencjonowanych firm, działających w handlu hurtowym, detalicznym
lub eksportowym.
Więźniowie, nie objęci federalnymi programami zatrudnienia i przechodzący
szkolenie, mogą być wynagradzani na podstawie odrębnych przepisów o
zatrudnieniu więźniów (patrz dalej). Natomiast więźniowie objęci tymi programami
muszą być wynagradzani na podstawie tych przepisów. Przepisy te stanowią, że:
wysokość wynagrodzenia musi uwzględniać:
- wiedzę i praktyczne umiejętności,
- stosunek do zwierzchników,
- wysiłek fizyczny,
- odpowiedzialność za urządzenia i materiały,
- dbałość o bezpieczeństwo innych osób.
Maksymalna płaca za pracę wykonaną przez więźnia w ramach programu
zatrudnienia zależy od funduszy przyznanych na ten cel. Jednak, więźniowie objęci
federalnymi programami zatrudnienia otrzymują płacę, która nie może być niższa,
niż płaca, którą otrzymuje pracownik wykonujący podobną pracę w miejscowości, w
której pracuje skazany.
Odszkodowania z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych więźniów
pracujących w ramach federalnego programu zatrudnienia wypłaca administracja
tych programów albo Wydział Penitencjarny. W ostatnim przypadku firma prywatna,
która na podstawie umowy zatrudniła więźnia, zobowiązana jest refundować koszty
poniesione z tego tytułu przez Wydział Penitencjarny.
Więźniowie, których praca nie jest objęta federalnym programem zatrudnienia
przywięziennego, nie mają praw, które przysługują pracownikom w sektorze
publicznym, w sektorze prywatnym ani innym grupom pracowników.
Więźniowie osadzeni w dwóch więzieniach stanu Montana zobowiązani są, pod
groźbą odpowiedzialności karnej, ujawnić Wydziałowi Penitencjarnemu wysokość
środków posiadanych na kontach w instytucjach finansowych (53-1-108).
Informacje o zarobkach więźniów federalnych i stanowych
W 1994 r. roku 7,4% więźniów spośród 875 tys. osadzonych w stanowych
zakładach karnych oraz 19% spośród 90 tys. więźniów federalnych było
zatrudnionych w przywięziennych zakładach produkcyjnych.8
Zarobki skazanych, szczególnie w więzieniach stanowych, kształtują się
przynajmniej na poziomie płacy minimalnej, szczególnie przy takich rodzajach
produkcji jak: zawory lub szkła optyczne. Więźniowie federalni zarabiają od 23
centów do 1,15 dol. na godzinę.9
Z wynagrodzenia skazanego potrąca się kwoty na fundusz pomocy ofiarom
przestępstw, podatki stanowe i federalne, należności z tytułu sądownie orzeczonych
odszkodowań, obciążeń związanych z utrzymaniem rodziny, pokryciem kosztów
pobytu w więzieniu oraz obowiązkiem gromadzenia oszczędności na okres po
odbyciu kary pozbawienia wolności. Przeciętnie 40% kosztów utrzymania więźnia w
zakładzie karnym pokrywają potrącenia z jego zarobków.10
Szwedzka ustawa więzienna (O postępowaniu poprawczym w zakładach karnych")
obowiązuje od 1974 roku. Jest to krótki akt prawny, regulujący kwestie podstawowe i
niektóre wybrane problemy szczegółowe. Więźniowie mają obowiązek pracy oraz
udziału w zajęciach, jeżeli można jej od nich wymagać (art. 12). Jednak wielu
więźniom zły stan zdrowia, wynikający z nadużycia alkoholu i narkotyków, nie
pozwalał na udział w całodziennych zajęciach.11 Więźniowie wszystkich
zakładów karnych mieli zapewnioną pracę w warsztatach, np. przy produkcji części
samochodowych, w gospodarstwach rolnych, przy pracach leśnych, a także w
różnego rodzaju usługach. Organizacja pracy skazanych niewiele różniła się od
organizacji podobnych robót na wolności.
Organizacja pod nazwą Przedsiębiorstwo Szwedzkiego Systemu Więziennego
utrzymuje liczne kontakty zewnętrzne. Wiele warsztatów przywięziennych produkuje
na potrzeby firm prywatnych i państwowych.
Aby ułatwić więźniom znalezienie pracy, Służba Więzienna i Probacyjna
powołała w większości więzień terenowe rady ds. rynku i związków zawodowych
(NAFF). Rady te pośredniczą w kontaktach pomiędzy służbą więzienną, lokalnymi
przedsiębiorstwami prywatnymi i związkami zawodowymi.
Programy zatrudnienia muszą być dostosowane do wymogów rynku pracy oraz
do indywidualnych umiejętności i zainteresowań więźniów.
Ponieważ znalezienie odpowiedniej pracy nie jest łatwe, udział skazanych we
wszelkich formach aktywnego spędzania czasu traktuje się często tak, jakby
wywiązywali się oni z obowiązku pracy.
Skazani otrzymują wynagrodzenie za każdą godzinę aktywnie spędzonego
czasu, niezależnie od charakteru zajęć; nieco inaczej rozlicza się pracę wykonywaną
w systemie akordowym. Według danych z 1987 r. miesięczny zarobek więźnia
kształtował się na poziomie 200 koron szwedzkich, zaś miesięczny zarobek wraz z
premią nie mógł przekraczać 450 koron. Stanowiło to odpowiednik 1,6% i 3,5%
średniej płacy w przemyśle, która wynosiła wówczas ok. 12780 koron
szwedzkich12. Mimo, że zarobki więźniów nie są opodatkowane, ich
poziom był i jest nadal bardzo niski w porównaniu z przeciętną płacą w gospodarce.
Władze penitencjarne uznały, że niewspółmiernie niskie wynagrodzenia więźniów w
stosunku do płac w gospodarce jest szkodliwe, gdyż utrudnia przygotowanie się do
życia w warunkach panujących na wolności.
Przekonanie to legło u podstaw eksperymentu płacowego, który wprowadzono w
trzech zakładach karnych w latach osiemdziesiątych. Polegał on na ustaleniu stawek
wynagrodzenia w oparciu o rynkowe stawki płacy tygodniowej, co w skali miesiąca
pozwalało zarobić kwotę 4459 koron (ok. 35% przeciętnej płacy w przemyśle).
Podstawą naliczania zarobków w tych więzieniach były stawki wynegocjowane ze
związkami zawodowymi. Uwzględniono również element wysiłku.
Ustalone kwoty zmniejszano o równowartość podatku dochodowego płaconego
przez obywateli na wolności, oraz o koszty wyżywienia w zakładzie karnym, które
pokrywają sami więźniowie. Kwotę po potrąceniach dzielono w następujący sposób:
25% więzień otrzymywał do dyspozycji i mógł wydać wedle swego uznania, zaś
pozostałe 75% rozdysponowywał w sposób uzgodniony z pracownikiem socjalnym.
Wspólnie sporządzony plan wydatków musiał uwzględniać kwoty przeznaczone na:
utrzymanie rodziny więźnia, zasilenie funduszu na wydatki w początkowym okresie
po wyjściu na wolność (część zarobków pozostawionych do dyspozycji więźnia
ulegała zwiększeniu od momentu, gdy kwota zgromadzona na tym funduszu
osiągnęła próg 740 koron), pokrycie kosztów przejazdu i utrzymania podczas
częstych pobytów na przepustce, spłatę długów itp. Eksperyment uznano za
udany.
Wynagrodzenie za pracę więźniów uregulowane zostało specjalnymi przepisami
Krajowej Administracji Więzień i Instytucji Probacyjnych. W myśl tych przepisów,
wynagrodzenie za pracę wypłacane jest co tydzień gotówką, o ile nie zostały
wprowadzone ograniczenia w tym zakresie decyzją dyrektora służby penitencjarnej,
regionalnej albo krajowej.
Zgodnie z postanowieniami art. art. 11 i 14 ustawy, priorytetowy charakter mają
wszelkie zajęcia organizowane poza zakładem karnym. W praktyce jednak odsetek
więźniów pracujących na wolności nie przekraczał w latach osiemdziesiątych
50%.13
Aby ułatwić resocjalizację skazanego, administracja więzienna może udzielić mu
zezwolenia na nieobecność w zakładzie karnym przez czas niezbędny do
wykonywania pracy, kontynuacji nauki lub do udziału w szkoleniu. Przepustkę do
miasta" (frigang") z reguły otrzymują skazani, którym zostało tylko parę
miesięcy do zwolnienia, i którzy zdobywają kwalifikacje zawodowe pomocne w
znalezieniu pracy na wolności. Byli więźniowie nie korzystają z preferencji w
urzędach zatrudnienia.
Więźniowie w Szwecji objęci są powszechnym system ubezpieczeń
społecznych.
Wszyscy skazani maja obowiązek pracować na mocy przepisów Reguł
Więziennych (Prison rules) wydanych w oparciu o ustawę o więzieniach
(Prisons Act 1952). Prace zapewnia albo Służba Więzienna (Prison
Service) albo podstawa jej wykonywania jest umowa zawarta pomiędzy władzami
centralnymi Służby Więziennej a zewnętrznym kontrahentem.
Rząd prowadzi politykę wspierania rozwoju pracy skazanych, jednak
zapewnienie im odpowiedniej pracy napotyka na trudności. Kryteriami wyboru
rodzaju produkcji powinny być: wysoka pracochłonność, możliwość dostosowania do
zróżnicowanych umiejętności wykonawczych, możliwość prowadzenia przy
założeniach, że wydajność pracy będzie niższa od przeciętnej, że produkcja nie
będzie zagrażała okolicznym miejscom pracy, będzie substytuować import albo nie
będzie konkurencją dla eksportu krajowego.
Gdy skazani podejmują prace na rzecz prywatnych firm, stronami umowy o
prace są dany zakład karny oraz pracodawca, nie zaś skazany i pracodawca.
Ponadto, wszelka praca na rzecz firm prywatnych musi być wykonywana
dobrowolnie.
Praca wykonywana jest głównie w zakładach przywięziennych. Przeważająca
część powstającej tam produkcji zbywana jest przez Służbę Więzienną z jej
przeznaczeniem na wewnętrzne potrzeby sektora więziennego. Produkcja ta
obejmuje; artykuły żywnościowe, ubrania, meble, akcesoria itd. Jednakże pojemność
tego rynku zbytu jest ograniczona. Konieczne jest więc poszukiwanie możliwości
zbytu na zewnątrz. Ponadto zyskanie możliwości pracy na potrzeby zewnętrznych
odbiorców ma również znaczenie samodzielne.
Popyt na produkcję pochodzącą z zakładów przywięziennych sprzyja większej
wydajności, co z kolei podnosi szansę na uzyskanie zatrudnienia po odbyciu kary. W
tym sensie praca zbliżona pod względem warunków do pracy na wolności, wzmacnia
poczucie sukcesu oraz wiarę we własne możliwości.
Niekiedy więźniowie przygotowujący się do opuszczenia więzienia po odbyciu
wieloletniej kary, poprzez wykonywanie pracy u zewnętrznych pracodawców, zyskują
motywację do podjęcia pracy na wolności oraz wykonywania jej na normalnych
warunkach zatrudnienia.
Więźniowie otrzymują wynagrodzenie za pracę. Zarobki skazanego wynoszą
przeciętnie 17 funtów tygodniowo. Kilkuset więźniów pracuje poza zakładami
karnymi i otrzymuje normalne" wynagrodzenie. Przeciętna płaca brutto takiego
więźnia wynosi w skali 1 roku 8 750 funtów (tj. 170 funtów na tydzień). Średnia płaca
krajowa wynosi w skali roku 20 000 funtów (385 funtów tygodniowo).
Odpisy od zarobków więźniów mają czasem formę składek na fundusze
charytatywne przychodzące z pomocą ofiarom przestępstw, albo formę
przymusowych oszczędności. W drugiej połowie 1999 r. miała wejść w życie ustawa
o zarobkach więźniów (Prisoners' Earnings Act 1996), regulująca
zasady potrąceń od wyższych zarobków, uzyskiwanych w zakładach
przywięziennych, a także od płac w normalnej wysokości" uzyskiwanych za pracę
poza więzieniem. Ustawa przewiduje cztery możliwe cele odpisów: na utrzymanie
samych więźniów, członków ich rodzin, na fundusze organizacji ochotniczych
okazujące wsparcie ofiarom przestępstw lub zwalczające przestępczość, na fundusz
osobisty więźnia przeznaczony na okres po zwolnieniu.
Wiele organizacji podejmuje niezależnie lub coraz częściej wspólnie z innymi
organizacjami inicjatywy na rzecz zapewnienia skazanym pracy w okresie odbywania
kary oraz uzyskania zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego. Organizacje te
skupiają przedstawicieli służb więziennych, służb probacyjnych, lokalnych władz
samorządowych, organizacji ochotniczych, miejscowych pracodawców. Wymienić
należy szczególnie the National Offender Employment Forum - NOEF
(Krajowe Forum na Rzecz Zatrudnienia Osób, które Złamały Prawo).
Zapewnienie pracy w okresie odbywania kary postrzegane jest jako element
pomocy w reintegracji społecznej więźnia, która powinna trwać od momentu
zasądzenia kary do chwili, gdy po wyjściu z więzienia były skazany podejmie pracę.
Służby więzienne, korzystając ze wsparcia różnych organizacji, pomagają więźniom
nabyć umiejętności zawodowe i społeczne, przydatne w poszukiwaniu pracy na
wolności, pomagają im włączyć się do sieci informacyjnej poszukujących pracy. Z
pomocą wyspecjalizowanych organizacji prowadzone są kursy społecznego
komunikowania się, autoprezentacji oraz samoanalizy.
Działania służb więziennych skierowane są również na potencjalnych
pracodawców. Z udziałem władz lokalnych władze więzienne podpisują z
przedstawicielami przemysłu umowy w sprawie szkolenia zawodowego więźniów,
zapewnienia im możliwości zdobycia doświadczenia w pracy, a w późniejszym
okresie - zatrudnienia.
Produkty wytworzone przez więźniów Służba Więzienna rozprowadza centralnie
albo poprzez poszczególne zakłady karne. Umowy sprzedaży mogą być również
zawierane centralnie albo lokalnie. Służba Więzienna kształtuje ceny przy złożeniu,
że powinny one pokryć koszty wytworzenia danego produktu oraz pozwolić na
pokrycie pewnego ułamka kosztów stałych. Produkcja w zakładach przywięziennych
nie jest tania. Na podwyższenie stałych kosztów produkcji wpływa konieczność
utrzymania nadzoru więziennego, skrócony tydzień pracy oraz niska wydajność
pracy.
Nad wszelkimi rodzajami pracy wykonywanej przez więźniów przy produkcji
towarów i usług czuwa organ władzy publicznej - Sekretarz Stanu (the Home
Secretary), który odpowiada przed Parlamentem za sprawy
więziennictwa.
Przypisy
1. Sprawozdanie z lustracji instytucji izolacyjnych dla osób nieletnich i dorosłych, pod redakcją Andrzeja Rzeplińskiego, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 1996 r.
2. Roy Walmsley, Development in the Prison Systems of Central and Eastern Europe, The Institute for Crime Prevention and Control affiliated with the United Nations, Helsinki 1995, HEUNI Paper No. 4, s. 27.
3. W polskim piśmiennictwie ERW szczegółowo omawia książka Danuty Gajdus i Bożeny Gronowskiej pt. Europejskie standardy traktowania więźniów (rekonstrukonstrukcja standardów oraz ich znaczenie
dla polskiego prawa i praktyki penitencjarnej), Zarys wykładu, Toruń 1998 r. Pracy więźniów dotyczy
punkt 6.3, s. 124-128.
4. Roy Walmsley, tamże, s. 31
5. Regulacje francuskie omówiono aktualizując informacje zawarte w tłumaczeniu na język polski
fragmentów części III kodeksu postępowania kanego (według stanu prawnego z 1986 r.), opublikowanych w: Zachodnie ustawy penitencjarne (Teksty ustaw z komentarzami (Francja,
Hiszpania, Niemcy, Szwecja) pod redakcją Andrzeja Rzeplińskiego, Kalisz 1994. uwzględnia późniejsze zmiany tej ustawy.
6. Le travail en prison. Réponses au questionnaire de lInstitut de recherche des Nations Unies sur la défense sociale, République Française, Ministčre de la Justice, Direction de lAdministration Pénitentiaire, 24 novembre 1987, s. 16 -19.
7. USC - Skrót nazwy Kodeksu Stanów Zjednoczonych - United States Code.
8. National Centre for Policy Analysis, 1997; http://www.ncpa.org/pi/crime/pdcrm/pdcrm10.html
9. National Centre for Policy Analysis, 1997; http://www.ncpa.org/pi/crime/oct98e.html
10. Źródło: Patrz przypis 6.
11. Dirk van Zyl Smit and Frieder Dünkel (red.), Imprisonment Today and Tomorrow. International
Perspectives on Prisoners Rights and Prison Conditions, Kluwer Law and Taxation Publishers, 1991, s. 610.
12. Średnia płaca w przemyśle wyniosła w 1987 r. 1748 ECU, co w przeliczeniu na korony szwedzkie w stos. 1 ECU = 7,31 KS wyniosło 12778 KS (na podstawie Gain - Industrie et services, 1994, Eurostat
oraz ECU Yearly Average Exchange Rates 1975-1998 pod adresem internetowym
http://www.ecuactivities.be/stati/rates75.htm.)
13. Zachodnie ustawy penitencjarne, op.cit. s. 211 i 214.